MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_ Март –2025
67
YOG’LI URUG’LARDA TINDIRISH VAQTINING AXAMIYATI
Qarshi DTU katta o`qituvchisi
A.Saidov., Xoliqov Z.B.
Annatotsiya: Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining mavsumiyligi tufayli
yog‘moy xomashyosini yil davomida yoki undan ortiq vaqt davomida turli ehtiyojlar
uchun ishlatish kerak bo‘ladi. Yog‘-moy xomashyosini saqlash haqidagi fanning
rivojlanishi va saqlash jarayonlariga mexanizatsiyalashtirishni keng joriy etilishi
mahsulot yo‘qotilishini qisqartirish va saqlashdagi xarajatlarni kamaytirishni
ta’minlovchi yangi takomillashtirilgan texnologik usullarni amaliyotga joriy etish
imkonini berdi.
Tayanch so’zlar: texnologik, mexanizatsiyalashtirish, usul, namlik, urug’,
microflora, saqlash, atmosfera, germetizatsiya, konservatsiya.
Yog‘-moy xomashyosini qayta ishlash va saqlash bo‘yicha har bir mutaxassis
moyli ekinlarining sifati va uni oshirish usullarini bilishi, yog‘-moy ekinlarining
yo‘qotilish tabiatini va ularni saqlashni tashkil etishni, shuningdek yog‘-moy
xomashyosini qayta ishlashning oqilona usullarini yaxshi bilishi kerak. Moyli
urug‘larni saqlash bir vaqtning o‘zida alohida g‘amxo‘rlik va nazoratni talab qiladi.
Saqlash davomida yog‘-moy urug‘lari sifatiga atrofmuhitning kompleks omillari:
namlik, harorat, gaz almashinuvi, saqlash atmosferasining tarkibi, urug‘ qoplamalari
tabiati, yetuklik darajasi, mikroflora ta’sir qiladi.
Hayotiy urug‘larni saqlash muddatini cheklovchi omillarga birinchi navbatda
harorat va namlik kiradi. Odatda, saqlash omborida qancha harorat past va namlik
miqdori kam bo‘lsa, yog‘li urug‘lar hayotiyligi ko‘proq bo‘ladi. Yog‘li ekinlarga
mevalari yoki urug‘lari moyga (yog‘ga) boy o‘simliklar kiradi.
Yog‘-moy ekinlarining urug‘lari tarkibidagi yog‘ miqdori turlicha, masalan
paxtada 22,0-26,0 %, loviyada 15,5-24,5 %, rapsda 33,0-44,0 %, kungaboqarda 29,0-
57,0 % atrofida bo‘ladi [1].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_ Март –2025
68
Yog‘li urug‘ni saqlash uchun quyidagi usullar qo‘llanilishi mumkin: quruq
holatda saqlash, sovitilgan holda saqlash, havo kiritmasdan saqlash. Yordamchi
usullarga urug‘larni aralashmalardan tozalash, faol shamollatish, kimyoviy
konservalash va boshqalar kiradi. Quruq holatda saqlash.
Namlik kritik holatdan past bo‘lganda urug‘lar to‘liq bo‘lmagan anabioz
holatida va undagi barcha namlik o‘zaro bog‘liq bo‘ladi. Bunday sharoitda
mikroorganizmlar yashovchan bo‘lmaydi. Kerakli namlikka erishish uchun quritish
va faol shamollatish qo‘llaniladi. Quruq holatda saqlash omborlarda va elevatorlarda
amalga oshirilishi mumkin. Sovitilgan holda saqlash past haroratlarda amalga
oshiriladi.
Harorat 10 °C dan past bo‘lganda nafaqat urug‘larning, balki aralashmalar,
mikroorganizmlar, hasharotlarning ham yashovchanligi kuchli darajada zaiflashadi.
Shuning uchun hatto yuqori namlik sharoitida ham urug‘ massasini 0...10 °C gacha
sovitish urug‘larni sifatini yomonlashtirmasdan uzoq vaqt davomida saqlash imkonini
beradi. Buning uchun sovuq mavsumda atmosfera havosidan, qolgan vaqtda sun’iy
ravishda sovitilgan atmosfera havosidan foydalaniladi. Faol shamollatish usuli
urug‘larni kerakli haroratgacha sovitishga erishish uchun sutkalik harorat o‘zgarishini
qo‘llash imkonini beradi. Bunga urug‘larning yuqori issiqlik inersiyasi yordam
beradi.
Urug‘ massasini sovitish uchun passiv shamollatish, faol shamollatish,
urug‘larni transport mexanizmlari yoki urug‘ tozalash mashinalari orqali ko‘chirishni
qo‘llash mumkin. Bunday sovitish vaqtida havodan namlikning kondensatsiyalanishi
natijasida urug‘larni namlanishini ham hisobga olish lozim. So‘nggi paytlarda, mos
ravishda 70 va 100 tonna/sutka unumdorlikka ega sovitkich mashinalari (HVM-1-30,
0-100) da sun’iy sovuqdan foydalanish amalga 14 oshirilmoqda. Bunday
sovitkichlarda havo harorati 20 °C gacha pasaytiriladi.
Havo
kiritmasdan
saqlash.
Urug‘lar,
mikroorganizmlar
va
zararkunandalarning hayotiy faoliyati havo kislorodining ishtirokida sodir bo‘ladi.
Urug‘ bo‘shlig‘i orasidagi kislorodning yo‘qligi barcha tirik tarkibiy qismlarning
hayotiy faoliyatining pasayishiga olib keladi. Bunday sharoitda urug‘lar anaerobik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_ Март –2025
69
nafas oladi. Mikroorganizmlar, shuningdek kanalar va hasharotlar tabiatda asosan
aeroblardir, shuning uchun ular bunday sharoitda yashay olmaydi.
O‘z-o‘zini konservatsiyalash arzon va osonroqdir. Biroq, bu usul muhim
kamchiliklarga ega: kislorodsiz sharoitlar asta-sekin, darhol yaratilmaydi va bu vaqt
ichida mikroorganizmlar va zararkunandalar sezilarli darajada rivojlanib ulgurishi
mumkin. Karbonat angidrid bilan kislorodni majburiy ravishda chiqarib tashlash
konservatsiyani tezlashtiradi va bunda quruq karbonat angidrid briketlaridan
foydalanilsa, qo‘shimcha ravishda urug‘larni sovitishga ham erishiladi.
Ushbu saqlash rejimidan foydalanganda gaz o‘tkazmaydigan omborlar
maxsus qurilish materiallari: gaz o‘tkazmaydigan metallar, shisha plastiklar,
betonning ba’zi turlari, polimer smolalar va plyonkalardan quriladi.
Germetizatsiyalangan omborlarning yer usti va yer osti turlari mavjud [2].
Faol shamollatish – qattiq urug‘ massasining majburiy shamollatilishi. Urug‘
massasining yaxshi gaz o‘tkazuvchanligi va g‘ovakligi siloslarda shamollatikichlar
tomonidan havo kiritish imkonini beradi. Shu bilan birgalikda, urug‘larning namligi
va urug‘ massasining harorati kamayadi, uning gazsizlanishi sodir bo‘ladi,
urug‘larning yetilishi tezlashadi. Faol shamollatishni siloslarda, har qanday turdagi
omborlarda va maydonlarda amalga oshirish mumkin.
Siloslar vertikal yoki gorizontal yo‘nalishda yoki qatlam bo‘yicha
shamollatialdi. Urug‘ massasini butun ustunini vertikal ravishda haydashda pastki
qismidagi voronka darajasida taqsimlovchi havo tarqatish kanallari o‘rnatiladi va
ularga yuqori bosimli shamollatish qurilmasi orqali havo beriladi.
Gorizontal yo‘nalishda shamollatish uchun silos balandligi bo‘yicha havo
o‘tkazuvchi va havo tortuvchi quvurlar o‘rnatiladi. Bu usul yanada samarali, ammo
qimmatroq va murakkab. Omborlarda va maydonlarda statsionar, ko‘chma va
ko‘chma quvurli qurilmalar qo‘llaniladi. Faol shamollatishda ishlatiladigan tashqi
havoning parametrlari: harorati va namligini hisobga olish kerak. Bundan tashqari,
urug‘larning namligiga qarab kerakli maxsus havo ta’minotini ta’minlash lozim.
Kimyoviy konservatsiyalash.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_ Март –2025
70
Kimyoviy
konservatsiyalash
urug‘lik
sifatini
saqlash
davomida
barqarorlashtirish va turli zararkunandalarga qarshi kurashish uchun ishlatiladi. Bu
usul bilan urug‘lararo bo‘shliq zararkunandalar va mikrofloraga zaharli ta’sir
ko‘rsatadigan moddalar bug‘lari bilan to‘ldiriladi. Ushbu moddalar bug‘, suyuq va
gaz holatida bo‘lishi mumkin, masalan, dikloroetan, brometil, propionik kislota.
Urug‘ massasining yaxshi sochiluvchanligi ularni turli xil idishlarda, qopdan tortib,
katta siloslargacha saqlash imkonini beradi.
Qoplardagi urug‘larni saqlash idishda saqlash deb ataladi. Urug‘larni katta
saqlash joylari – omborlar, bunkerlar va siloslarda (idishsiz) joylashtirish uyib saqlash
hisoblanadi. Urug‘ massasini saqlashning asosiy usuli uyib saqlashdir. Ushbu
usulning afzalliklari quyidagilardan iborat: - saqlash maydoni va hajmi to‘liq
ishlatiladi; urug‘ massasining mexanizatsiyalashgan harakatlanishi uchun ko‘proq
imkoniyatlar mavjud; - urug‘larning sifatini kuzatishni tashkil qilish qulayroq; - idish
uchun xarajatlar va mahsulotlarni taxlash zarurati yo‘qoladi [3,4,5].
Xulosa qilib aytganda, yuqoridagi saqlash usullarin bilgan holda xomashyo
tarkibidagi qimmatli komponentlarning umumiy yo‘qotilishini sezilarli darajada
kamaytirish imkonini beradi. Shu bilan bir qatorda, yog‘-moy xomashyosi uchun
saqlash muddati ham muhim ahamiyatga ega. Xomashyoning sifat va miqdoriy
xususiyatlariga sezilarli ta’sir etuvchi vaqt omili qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini
saqlash va qayta ishlashning butun jarayonini boshqarishning samarali vositasi
sifatida qaralishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Технология производства растительных масел / В.М.Копейковский,
С.И.Данильчук, Г.И.Гарбузова и др., под ред.В.М. Копейковского. - М.: Легкая
и пищевая промышленность, 1982. – 415 с.
2.
Получение сбалансированных купажей растительных масел на снове
рапсового масла
/
А. Саидов., З. Холиков,
“XALQARO OZIQ-OVQAT
MAHSULOTLARI XAVFSIZLIGINI ILMIY NAZORAT QILISH VA DOLZARB
VAZIFALARI”
Toshkent – 2024- 70-72 s.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_ Март –2025
71
3.
Gunasekaran S. Automation of food processing // Encyclopedia of life support
systems. USA.: Eolss, 2009. Food engineering. -Vol. IV. −PP.26- 35.
4. Qodirov Y.Q., Ravshanov D.A., Yunusov O.Q O‘simlik moylari ishlab chiqarish
texnologiyasi Toshkent “Iqtisod-moliya” 2014.-167-204 b
5. А.М.Гольдовский. Теоретические основы производства растительных масел.
Пищепромиздат. М.: 1958. -С. 200-258 б
6. А.С.Гинзбург. Технология сушки пищевых продуктов.-М.: Пищевая
промышленность, 1976. -248 с.
