MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_ Март –2025
75
SOVUQ PRESSLASH USULIDA OLINGAN CHINNIGUL MOYIDA
BIOLOGIK FOYDALI MODDALARNING SAQLANISHI
Qarshi DTU katta o`qituvchisi
A.Saidov., Z.B.Xoliqov.
Annotatsiya: Ushbu maqolada chinnigul o’simligi urug’larini sovuq usulda
presslab moy olish texnologiyasi haqida adabiyotlardan olingan manbalar asosida
tahlillar keltirilgan.
Kalit so’zlar: Evgenol, fenilpropanoidlar, sesquiterpenoidlar, taninlar,
triterpenoidlar, superkritik suyuqlikni olish usuli, toza chinnigullar yog'i , fenolik
modda.
Syzygium aromaticum (L.) Merr ning gulli kurtaklari chinnigullar nomi bilan
tanilgan. Chinnigullar (Dianthus)-chinniguldoshlar oilasiga mansub bir yillik va ko’p
yillik o‘t va yarim butachalar turkumiga kiruvchi manzarali ekma gul. Kuchli
aromatik hidi tufayli butun dunyoda ziravor sifatida keng qo'llaniladi. Moluccas
orollari uning vatani hisoblanadi.Madagaskar va Indoneziya chinnigullar moyining
asosiy ishlab chiqaruvchilari hisoblanadi.O’zbekistonda chinnigullarning
Angren
chinniguli, Ugam chinniguli, O‘zbekiston chinniguli ko‘p uchraydi. Chinnigullar
moyi o‘ziga xos xushbo‘y ta’mga ega och sariq suyuqlikdir. Chinnigullar moyining
uch turi mavjud bo’lib, ular gul kurtaklaridan olinadigan moy, poyalardan olinadigan
moy, barglaridan olinadigan moy hisoblanadi. Chinnigullarning asosiy kimyoviy
tarkibiy qismlari fenilpropanoidlar, sesquiterpenoidlar, taninlar va triterpenoidlardir.
Chinnigullardan olingan ekstraktlar antifungal, antibakterial, antikanserogen,
antioksidant, antiviral, antikonvulsant, gistamin hosil qiluvchi va tirozinazni hosil
qiluvchi turli xil biologik faollikni ko’rsatdi. Evgenol chinnigullar yog’ining asosiy
tarkibiy qismidir. Turli tadqiqotlarda chinnigullar yog’idagi evgenol miqdori
taxminan 45% dan 90% gacha uchrab turadi. Eugenol formulasi quyidagicha:
1-rasm. Eugenol va uning hosilalari formulasi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_ Март –2025
76
So’nggi yillarda sovuq presslangan yog’larga qiziqish ortib bormoqda. Ular
sovuq presslash deb nomlanuvchi, issiqlik va kimyoviy jarayonlarni o’z ichiga
olmagan usul bilan olinadi va boshqa usullarga qaraganda xavfsizroq va antioksidant
lipofil birikmalarga boy hisoblanadi.Turli ekstraksiya usullari yordamida olingan
chinnigullar yog’larining kimyoviy tarkibi bo’yicha turli tadqiqotlar o’tkazildi.
Superkritik suyuqlikni olish usuli va ekstraksiyaning uchta an'anaviy usuli
(gidrodistillash, bug’distillash va Sokslet ekstraktsiyasi) ta’sirini o’rganib chiqildi va
haroratning efir moyidagi evgenol tarkibiga sezilarli ta’sir ko’rsatishi aniqlandi.
Sovuq presslash chinnigullar yog’ini olish uchun asosiy usullardan biri
hisoblanadi.Sovuq presslash usuli bilan olingan moy past yog’ haroratiga , past kislota
qiymatiga va yuqori sifatga ega.Mahalliy bozordan sotib olingan sovuq presslangan
chinnigullar moylarining lipid tarkibi o’rganib chiqildi. Lipid kichik sinflarini
tavsiflash, yog’ kislotalarining metil efirlarini tahlil qilish, tokollarni yuqori samarali
suyuqlik xromatografiyasi tahlili, fenol birikmalarining ekstraktsiyasi va miqdorini
aniqlash amalga oshirildi. Tadqiqodchilarning ta’kidlashicha, neytral lipidlar darajasi
eng yuqori taxminan 94,7%, undan keyin glikolipidlar 0,76% va fosfolipidlar 0,39%
ni tashkil etishi aniqlandi.Neytral yog’ kislotalarining tarkibiy qismiga
triatsilgliserinlar, erkin yog’ kislotalari, diatsilgliserinlar, esterlangan yog’ kislotalari
va monoatsilgliserinlar kiradi. Linolen va olein kislotalari to’yinmagan yog’
kislotalar, stearin kislotasi va palmitin kislotasi esa to’yingan yog’ kislotalari
hisoblanadi. Tokollar orasida a-, b- va g-tokoferollar a-, b- va g-tokotrienollardan
yuqori ekanligi ma’lum bo’ldi. Fenolik moddalar toza chinnigullar yog’iga (3,4 mg
/g) nisbatan sovuq siqilgan chinnigullar moyi tarkibida (4,6 mg /g) ko’proq uchraydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_ Март –2025
77
Sovuq presslangan yog’ning umumiy fenolik miqdori har bir gramm moy uchun 5,9
mg / g ga teng bo’ladi.
Sovuq presslangan chinnigullar yog’i va toza chinnigullar yog’i erkin
radikallarni tozalash faolligiga ega. Sovuq presslangan moy 1,1-difenil-2-
pikrilgidrazil radikalining 70 foizini, toza yog’ esa radikallarning 45 foizini
faolsizlantiradi. Sovuq presslangan chinnigullar yog’ining kuchli antiradikal faolligi
sovuq presslangan chinnigullar yog’idagi fenolik moddalarning ko’pligi bilan
bog’liq. Sovuq presslangan moy, shuningdek, turli gramm-musbat va gramm-manfiy
bakteriyalarga qarshi kuchli antibakterial ta’sir ko’rsatadi.Chinnigullar yog’ini
qo’llash uglerod tetraklorid tomonidan qo’zg’atilgan jigar fermentlari alanine
transaminaza (ALT),aspartate transamiza (AST) va ishqoriy fosfataza (ALP)
darajasini oshirdi.
Sovuq presslangan yog’larning ko’plab afzalliklari mavjud.Issiq presslangan
usulga qaraganda sovuq presslab olingan moylar to’yimli bo’lib,iste’molchilar
tomonidan keng qo’llaniladi. Sovuq presslangan yog’lar yog’li urug’larni xona
haroratida maydalash orqali tabiiy ravishda olinadi. Hech qanday qo’shimcha issiqlik
va kimyoviy moddalar talab qilinmaydi.Sovuq presslab olingan moylar tarkibida asl
oziqa moddalar saqlaydi. Shuningdek antioksidantlarni o’z ichiga oladi. Ko’pgina
sovuq presslab olingan moylar E vitaminiga boy, olein kislotasiga ega bo’lib
immunitetni oshiradi va yallig’lanishni oldini oladi.Shuning uchun ham biz sovuq
presslash usuli yordamida chinnigul moyini olish jarayonini o’rganib chiqdik va u
quyidagi afzalliklarga ega. Sovuq presslab olingan chinnigullar moyi kuchli
antiseptik va og’riq qoldiruvchi xususiyatga ega. Shu bilan bir qatorda kuchli
antioksidant va antiviral ta’sirga ega. Eugenol chinnigullar yog’ining asosiy tarkibiy
qismi hisoblanib issiqlik ta’sirida turli xil o’zgarishlarga uchraydi. Shuning uchun
ham sovuq presslash usulidan foydalanamiz. Turli tadqiqotlar natijasi sovuq
presslangan chinnigul yog’ining yog’ kislota tarkibi, evgenol, eugenil atsetat va
boshqa birikmalar tarkibi o’zgarmaganini ko’rsatadi.Sovuq presslangan chinnigullar
moyi toza chinnigullar moyiga nisbatan kuchliroq radikallarni tozalash va
mikroblarga qarshi kurashish xususiyatiga ega. Keyingi izlanishlar sovuq presslash
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–1_ Март –2025
78
usulini keng ko’lamda qo’llash va an’anaviy usulda olingan moylar bilan
taqqoslashga, kimyoviy tarkibi o’rtasidagi bog’liqlikni o’rganishga qaratilishi zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Adhikari, A., Devkota, H. P., Takano, A., Masuda, K., Nakane, T., Basnet, P., et
al. (2008). Screening of Nepalese crude drugs traditionally used to treat
hyperpigmentation: In vitro tyrosinase inhibition.
International Journal of
Cosmetic Science
,
30
, 353–360.
2. Assiri, A. M. A., & Hassanien, M. F. R. (2013). Bioactive lipids, radical
scavenging potential, and antimicrobial properties of cold pressed clove (
Syzygium
aromaticum
) oil.
Journal of Medicinal Food
.
3. Chaieb, K., Hajlaoui, H., Zmantar, T., Kahla-Nakbi, A. B., Rouabhia, M.,
Mahdouani, K., et al. (2007). The chemical composition and biological activity of
clove essential oil, Eugenia caryophyllata (
Syzygium aromaticum
L. Myrtaceae):
A short review.
Phytotherapy Research
.
4.Cort'es-Rojas, D. F., de Souza, C. R. F., & Oliveira, W. P. (2014). Clove
(
Syzygium aromaticum
): A precious spice.
Asian Pacific Journal of Tropical
Biomedicine
,
4
, 90–96.
5. Devkota, H. P., Adhikari, A., Paudel, S., G.C., S., Takano, A., & Basnet, P. (2006).
Antioxidative activity of common natural medicines in Nepal.
