MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
136
QIZAMIQ KASALLIGI PROFILAKTIKASI
Kamolov Jaloliddin Kamolovich.
Asaka Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat salomatligi texnikumi
" Terapiya" kafedrasi o‘qituvchisi.
Annotatsiya. Qizamiq – havo-tomchi yo‘li bilan yuqadigan yuqori darajada
yuqumli virusli kasallik bo‘lib, asosan bolalar va emlanmagan shaxslar orasida keng
tarqaladi. Kasallik isitma, toshmalar, yo‘tal, burun bitishi va kon’yunktivit kabi
belgilar bilan kechadi. Qizamiqning oldini olishning eng samarali usuli – emlash
bo‘lib, bu kasallikka qarshi barqaror immunitet hosil qiladi. Profilaktika choralariga
emlashdan tashqari gigiyena qoidalariga rioya qilish, kasallanganlarni izolyatsiya
qilish va ommaviy immunizatsiya dasturlarini amalga oshirish kiradi. Ushbu
maqolada qizamiq kasalligining oldini olish usullari va ahamiyati haqida ma’lumot
beriladi.
Kalit so‘zlar: qizamiq, virusli kasallik, emlash, immunizatsiya, profilaktika,
yuqumli kasalliklar, bolalar infektsiyalari, epidemiyalar, gigiyena, vaksina.
Infeksion kasalliklar — patogen mikroorganizmlar (bakteriyalar, viruslar, eng
sodda jonivorlar va hokazo)ning kishi, hayvon va oʻsimlik organizmiga kirib
koʻpayib, zararli taʼsir koʻrsatishi natijasida kelib chiqadigan kasalliklar. Infeksion
kasalliklardan baʼzilari (masalan, qizamiq) bemorga yaqin yurilganda yuqadi, ularga
„yuqumli kasalliklar“ termini juda mos keladi. Infeksion kasalliklardan baʼzilari
(masalan, bezgak) bemorga yaqin yurilganda („kontakt“ yoʻli bilan) yuqmaydi,
demak, ularga „yuqumli kasaaalliklar“ termini unchalik toʻgʻri kelmaydi.
Bemor organizmida shu kasallikni vujudga keltiruvchi maxsus mikrob borligi
va kasallikning odamdan odamga yuqishi mumkinligi Infeksion kasalliklarning
asosiy belgilaridir.
Infeksion kasalliklarning chinakam sabablari 19-asrning 2-yarmida L. Paster,
R. Kox, I. I. Mechnikov va b. olimlarning ishlari bilan isbot qilindi. Baʼzi kasalliklar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
137
(vabo, ich terlama, paratif, dizenteriya va b. ichak infeksiyalari) hazm yoʻli orqali
(bemorlar najasi tushgan suv va oziq-ovqat yoki shu najas zarralari tekkan yuvuqsiz
qoʻl orqali) yuqadi. Bemor yoʻtalganda, aksa oʻrganda, soʻzlashganda chiqadigan
mayda shilimshiq zarralari havo bilan nafas yoʻllariga kirishidan kelib chiqadigan
kasalliklar (tomchili infeksiyalar)ga gripp, koʻkyoʻtal, parotit, difteriya, qizamiq va b.
kiradi. Baʼzi kasalliklarqon soʻrar hasharotlar (bit, chivin, burga, kana, iskabtopar va
hokazo) orqali yuqadi (bezgak, toshmali terlama, qaytalovchi terlama, kana va chivin
orqali yuqadigan ensefalitlar, iskabtopar isitmasi va hokazo). Bemorga yakin
yurganda yoki uning sochigʻi, idishtovogʻi va b. buyumlaridan foydalanganda
yuqadigan kasalliklar (tanosil kasalliklari, kuydirgi, kal yara va b.) alohida guruhni
tashkil etadi. Infeksion kasalliklar bir necha kun (gripp, qizamiq, iskabtopar isitmasi)
yoki bir necha hafta (ich terlama, toshmali terlama va b.) davom etishi yoki oylab va
hatto, yillab choʻzilishi mumkin (sil, moxov, zaxm). Infeksion kasalliklar kelib
chiqishi organizmga kirgan patogen mikroblarning soniga, viru-lentligiga, kirgan
joyiga, kishining yoshiga, infeksiyaga moyilligiga, shuningdek, mikrob atrofidagi
tashqi muhit sharoitiga (noqulay sharoitda mikrobning virulentligi kamayadi) bogʻliq.
Infeksion kasalliklarning paydo boʻlishi va uti-shida ijtimoiy sharoit (uy-joy,
ovqatlanish tarzi, madaniy saviya, tibbiy yordam) hal qiluvchi rol oʻynaydi. Shu
sharoitning oʻzaro taʼsiriga qarab Infeksion kasalliklarning turli (tipik — rostmana,
yengil va b.) shakllari na-moyon boʻladi. Infeksion kasalliklarning oʻtishida inku-
batsion davr, kasallik simptomlarining paydo boʻlish va oshib borish davri, kasallik
avjiga chiqqan davr, kasallikning soʻnish davri va sogʻayish davri farq qilinadi.
Infeksion kasalliklarning har birida shu davrlarning oʻziga xos xususiyatlari bor.
1
Qizamiq – yuqori darajada yuqumli bo‘lgan virusli kasallik bo‘lib, havo-
tomchi yo‘li orqali tarqaladi. U asosan bolalar orasida uchraydi, ammo emlanmagan
kattalarda ham jiddiy asoratlar keltirib chiqarishi mumkin. Kasallikning oldini olishda
eng samarali chora – emlashdir. Ushbu maqolada qizamiq kasalligining belgilari,
yuqish yo‘llari va profilaktika usullari haqida so‘z yuritiladi.
1
A.ZAKIRXODJAYEV. Yuqumli kasalliklar. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2011.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
138
Qizamiq kasalligining sabablari va yuqish yo‘llari
Qizamiq kasalligi Paramyxoviridae oilasiga mansub virus orqali yuzaga
keladi. Virus bemor bilan aloqa qilgan paytda yoki havo orqali tomchilar shaklida
tarqaladi. Kasallik yuqtirgan odam yo‘talganda, aksirganda yoki gaplashganda virus
atrof-muhitga tarqaladi va yaqin atrofdagi odamlar nafas olish orqali zararlanishi
mumkin.
Kasallik juda yuqumli bo‘lib, emlanmagan odam bilan kasallangan bemor
o‘rtasida 90% hollarda yuqishi mumkin. Qizamiqning inkubatsion davri odatda 7–14
kun davom etadi.
Qizamiq kasalligining belgilari
Qizamiq odatda quyidagi belgilarga ega:
Dastlabki bosqichda – yuqori isitma (38–40°C), bosh og‘rig‘i, holsizlik, burun
bitishi va yo‘tal;
Ko‘z yallig‘lanishi (kon’yunktivit) va yorug‘likka sezgirlikning ortishi;
Og‘iz bo‘shlig‘ida mayda oq dog‘lar (Koplik dog‘lari) paydo bo‘lishi;
3–5 kun ichida butun tanaga qizg‘ish toshmalar chiqishi;
Immunitet sustlashganda o‘pka yallig‘lanishi (pnevmoniya), miya
yallig‘lanishi (ensefalit) kabi asoratlar rivojlanishi mumkin.
Qizamiqning oldini olish choralar
Qizamiq kasalligidan himoyalanishning eng muhim usuli – emlashdir. Jahon
sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) va boshqa tibbiyot tashkilotlari qizamiqqa qarshi
MMR (qizamiq, qizilcha, parotit) vaksinasini tavsiya qiladi. Ushbu vaksina ikki
bosqichda beriladi:
1. Birinchi doz – 12–15 oylik chaqaloqlarga;
2. Ikkinchi doz – 4–6 yosh oralig‘ida.
Emlashdan tashqari quyidagi profilaktik choralar ham muhim:
Sanitariya-gigiyena qoidalariga rioya qilish – kasallik tarqalishini oldini olish
uchun shaxsiy gigiyena va jamoat joylarida ehtiyot choralari ko‘rilishi lozim;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
139
Kasallanganlarni izolyatsiya qilish – qizamiq bilan kasallangan bemor 4–7
kun davomida alohida saqlanishi kerak, chunki u atrofdagilarga virusni yuqishi
mumkin;
Ommaviy immunizatsiya dasturlarida ishtirok etish – davlat tomonidan
o‘tkaziladigan emlash kampaniyalarida qatnashish orqali jamiyatdagi himoya
darajasini oshirish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, qizamiq – jiddiy asoratlar keltirib chiqarishi mumkin
bo‘lgan virusli kasallik bo‘lib, uni nazorat qilishning eng samarali usuli emlash
hisoblanadi. Vaksinalar tufayli butun dunyo bo‘ylab qizamiq kasalligi sezilarli
darajada kamaygan. Shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilish va jamoaviy
immunitetni oshirish orqali kasallik tarqalishining oldini olish mumkin. Shu sababli,
bolalarni o‘z vaqtida emlash va profilaktik choralarni ko‘rish har bir insonning
sog‘lig‘i uchun muhimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
A.ZAKIRXODJAYEV. Yuqumli kasalliklar. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-
matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2011.
2.
Махмудов.О.С. БОЛАЛАРНИНГ ЮҚУМЛИ КАСАЛЛИКЛАРИ. Абу
Али ибн Сино номидаги тиббиёт нашриёти 1995.
3.
LA.Majidov V. M., Yuqumli kasalliklar, T., 1996; Shovahobov Sh. Sh.,
Yuqumli kasalliklar va epidemiologiya asoslari, T., 1997.m
