MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
213
BOTULIZM KASALLIGINING AHOLI OʻRTASIDA
TARQALISHINI OLDINI OLISH
Kamolov Jaloliddin Kamolovich,
Asaka Abu Ali ibn Sino nomidagi
jamoat salomatligi texnikumi
,,Terapiya’’ kafedrasi o‘qituvchisi.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada botulizm kasalligining sabablari, tarqalish
omillari va uning aholi oʻrtasida oldini olish choralari koʻrib chiqiladi. Botulizm
oziq-ovqat orqali yuqadigan kasallik boʻlib, Clostridium botulinum bakteriyasi
tomonidan ishlab chiqarilgan zaharli toksin bilan bogʻliq. Maqolada botulizmga
chalinish xavfini kamaytirish uchun gigiyena qoidalariga amal qilish, sifatli oziq-
ovqat mahsulotlarini isteʼmol qilish va sogʻlom ovqatlanish madaniyatini targʻib
qilish muhimligi taʼkidlanadi. Shuningdek, kasallikning dastlabki alomatlari, tezkor
tibbiy yordam koʻrsatish zaruriyati va kasallikni davolash usullari haqida maʼlumot
beriladi.
Kalit soʻzlar:
Botulizm, Clostridium botulinum, oziq-ovqat xavfsizligi, toksin,
gigiyena, profilaktika, tibbiy yordam.
Botulizm-Clostridium botulinum bakteriyasi tomonidan ishlab chiqarilgan
toksin tufayli yuzaga keladigan ogʻir intoksikatsion kasallik. Ushbu kasallik
koʻpincha notoʻgʻri saqlangan yoki tayyorlangan oziq-ovqat mahsulotlari orqali
yuqadi. Kasallikning alomatlari asab tizimining zararlanishi bilan tavsiflanadi. Dunyo
boʻylab botulizm kasalligi kam uchrasada, uning jiddiy oqibatlari aholi salomatligi
uchun katta xavf tugʻdiradi. Shu sababli, botulizmning oldini olish boʻyicha chora-
tadbirlarni keng ommaga yetkazish muhimdir.
Botulizm o‘tkir infeksion kasallik bo‘lib, uni Botulizm tayoqchasi
anaerob qo‘zg‘atadi. Tashqi muhit ta’sirlariga juda chidamli anaerob kislorodsiz
sharoitda o‘sadigan mikroblar oilasiga mansub.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
214
Botulizm umumiy infeksion intoksikatsiya, oshqozon-ichak traktining
buzilishi va nevrologik sindromlar ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Bu kasallik o‘ta
xavfli va ko‘p hollarda o‘limga olib keladi.
Botulizmning
qo‘zg‘atuvchisi-Clostridium bakteriyasi uy sharoitida
tayyorlangan dudlangan baliq va go‘sht, sabzavot va meva konservalari hamda
yaralarda rivojlanadi.
Botulizmning turli xil turlari mavjud: oziq-ovqat botulizmi, chaqaloq
botulizmi va yara botulizmi. Botulizm kamdan-kam uchraydigan bo‘lsada, davolash
darhol amalga oshirilmasa, o‘lim darajasi yuqori.
Oziq-ovqat botulizmining belgilari odatda bir necha kundan keyin boshlanadi
va ko‘z belgilari, quruq og‘iz va yutish yoki gapirishda qiyinchiliklar, ovqat hazm
qilish muammolari va nevrologik simptomlarni o‘z ichiga oladi. Rivojlangan
shakllarda simptomlar oyoq-qo‘llar va nafas olish mushaklarida pastga tushadigan
falajga aylanadi, bu esa nafas etishmovchiligi va o‘limga olib keladi.
Bundan tashqari, oziq-ovqat botulizmi Clostridium botulinum sporalari bilan
ifloslangan ovqatlarni iste’mol qilganda paydo bo‘lishi mumkin. Oziq-ovqat noto‘g‘ri
saqlansa, bakteriyalar ko‘payishi mumkin. Bakteriyalar o‘sib ulg‘aygan sayin, ular
oziq-ovqatingizga toksinlarni chiqaradilar.
1
Oziq-ovqat botulizmi odatda uy qurilishi konservalari noto‘g‘ri saqlangan
yoki saqlansa sodir bo‘ladi. Kamdan kam bo‘lsada, noto‘g‘ri konservalangan
do‘konda sotib olingan ovqatlar ham botulizmga olib kelishi mumkin.
Oziq-ovqat botulizmining boshqa manbalariga quyidagilar kiradi:
1.
Konservalangan pishloqli soslar.
2.
Shishaga solingan sarimsoq.
3.
Konservalangan pomidorlar.
Chaqaloq botulizmi og‘irlik darajasida farq qiladi va ovqat hazm qilish
muammolari, ayniqsa ich qotishi bilan tavsiflanadi. Boshqa alomatlar orasida
asabiylashish, o‘zgaruvchan yig‘lash va boshni boshqarishni yo‘qotish kiradi.
1
Qarshiyev, B. T. (2020). Oziq-ovqat xavfsizligi va gigiyena. Toshkent: Tibbiyot nashriyoti.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
215
Chaqaloqlarda botulizmning belgilari:
1.
qabziyat;
2.
zaif yig‘i;
3.
emishda qiynalish va ishtaha yo‘qolishi;
4.
mushaklar yaxshi ishlamasligi yoki falaj;
5.
boshni ushlay olmaslik;
6.
bo‘g‘ilish va nafas olishning qiyinlashuvi.
Bundan tashqari, botulizmning birinchi belgilari intoksikatsiya ko‘rinishida
namoyon bo‘ladi: ko‘ngil aynishi, qusish, qorin og‘rig‘i. Zaiflik va bosh aylanishi
kuzatiladi. Ba’zi bemorlar hushini yo‘qotishi ham mumkin. Qayt qilish va ich ketishi
qisqa vaqt davom etib, nevrologik belgilar boshlanganidan so‘ng odatda yo‘qoladi.
Keyin esa nerv tizimida buzilishlar sodir bo‘ladi, infeksiya bosh miya va orqa
miyyadan mushak to‘qimalariga o‘tadigan nerv impulslari bloklanadi. Natijada
mushak tolalarining funksiyasi kamayadi yoki butunlay yo‘qoladi. Disfagiya (yutina
olmaslik), dizartriya (nutqning buzilishi), dispnoe (nafas olishning buzilishi) vujudga
keladi, ko‘z xiralashadi va oxir-oqibat qo‘l va oyoqlar falajlanadi.
Agar o‘z vaqtida tez tibbiy yordam ko‘rsatilmasa, bemor nafas olish
mushaklarining to‘xtashi tufayli halok bo‘lishi mumkin. Chunki butun tanadagi
mushaklar ishdan chiqqach, bemor nafas ham ololmaydi.
Botulizmning sabablari va tarqalish omillari quydagilar:
1.
Clostridium botulinum bakteriyasi: Bu anaerob bakteriya boʻlib, tuproq
va suvda keng tarqalgan. Bakteriyaning sporalari qayta ishlovdan oʻtmagan oziq-
ovqat mahsulotlarida tirik qolishi mumkin.
2.
Oziq-ovqat xavfsizligi: Konservalangan mahsulotlar, dudlangan baliq,
kolbasa va uyda tayyorlangan bo‘tqalar bakteriyalarning koʻpayishi uchun qulay
muhit hisoblanadi.
3.
Toksinlarning taʼsiri: Clostridium botulinum tomonidan ishlab
chiqarilgan toksinlar asab tizimining faoliyatini buzib, oʻlimga olib kelishi mumkin.
Botulizmning oldini olish usullari esa quydagicha tavsiflanadi:
1.
Oziq-ovqatni toʻgʻri saqlash.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–7_ Январь –2025
216
2.
Uyda konservalash jarayonida qatʼiy gigiyena qoidalariga amal qilish.
3.
Yaroqlilik muddati tugagan mahsulotlarni isteʼmol qilmaslik.
4.
Dudlangan va konservalangan oziq-ovqatlarni isteʼmol qilishda ehtiyot
boʻlish.
5.
Aholi oʻrtasida oziq-ovqat xavfsizligi boʻyicha tushuntirish ishlari olib
borish.
6.
Botulizmga oid xabardorlikni oshirish.
Kasallikning asosiy alomatlariga mushaklarning boʻshashishi, nutq buzilishi
va nafas olishda qiyinchilik kiradi. Kasallik alomatlari paydo boʻlishi bilanoq darhol
shifokorga murojaat qilish kerak. Botulizmni davolashda antitoksinlar qoʻllaniladi va
bemorga shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatiladi.
Xulosa qilib aytkanda, botulizmning oldini olishda gigiyena qoidalariga amal
qilish, oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlash va profilaktika choralarini kuchaytirish
muhim ro‘l oʻynaydi. Aholining kasallik haqida xabardorligini oshirish va sogʻlom
turmush tarzini targʻib qilish orqali kasallikning tarqalishini kamaytirish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
WHO (World Health Organization). Botulism Fact Sheet.
2.
CDC (Centers for Disease Control and Prevention). Botulism Prevention
Guidelines.
3.
Qarshiyev, B. T. (2020). Oziq-ovqat xavfsizligi va gigiyena. Toshkent:
Tibbiyot nashriyoti.
4.
Oʻzbekiston Respublikasi Sanitariya-epidemiologiya xizmati hisobotlari, 2023
yil.
5.
Kuznetsov, I. A. (2019). Infeksion kasalliklar va ularning oldini olish. Moskva:
Meditsina.
