MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
76
OʻZBEKISTONNING FOYDALI QAZILMALARI
Shahrisabz davlat Pedagogika instituti
Tabiiy fanlar kafedrasi oʻqituvchisi
Alimardonova Moʻtabar Xolmoʻminovna
Shahrisabz davlat Pedagogika instituti
Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi talabasi
Ermatova Nigina Farxod qizi
Gmail:@niginaermatova36gmail.com
Telefon: +998881794546
Annotasiya: Ushbu maqolada Oʻzbekiston hududidagi qazilma boyliklar,
ularning turlari, qazilmalardan oqilona foydalanish, qazilma boyliklarni tejash
chora-tadbirlarini koʻrish xususida soʻz yuritiladi. Bundan tashqari boshlangʻich sinf
oʻquvchilariga tabiiy boyliklarimizni tushuntirishda ekskursiya darslarini tashkil
qilish haqida maʼlumot beriladi.
Kalit soʻzlar: tabiiy boyliklar, qazilmalar, iqlim resurslari,suv resurslari,
kosmik resurslar, tuproq resurslari, oʻsimlik resurslari va boshqalar.
MINERAL RESOURCES OF UZBEKISTAN
Annotation: This article discusses the mineral resources of Uzbekistan,
their types, the rational use of minerals, and measures to conserve them. Additionally,
it provides information on organizing excursion lessons to explain our natural
resources to primary school students.
Keywords: natural resources, minerals, climate resources, water resources,
space resources, soil resources, plant resources, and others.
ПОЛЕЗНЫЕ ИСКОПАЕМЫЕ УЗБЕКИСТАНА
Аннотация:
В данной статье рассматриваются полезные
ископаемые Узбекистана, их виды, рациональное использование недр и меры по
их сохранению. Кроме того, представлена информация об организации
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
77
экскурсионных занятий для объяснения нашим младшим школьникам
природных ресурсов.
Ключевые слова: природные богатства, полезные ископаемые,
климатические ресурсы, водные ресурсы, космические ресурсы, почвенные
ресурсы, растительные ресурсы и другие.
Rivojlanib borayotgan mustaqil Oʻzbekistonimiz bir qancha moddiy hamda
maʼnaviy boyliklari bilan dunyoga mashhurdir. Shu jumladan,foydali qazilma
boyliklarimiz koʻpligi va sifati bilan dunyoning badavlat mamlakatlari safidan oʻrin
egallaymiz. Taʼkidlab oʻtish lozimki, Oʻzbekiston hududida 1895 ta foydali qazilma
konlari aniqlangan. Ushbu konlarning 40% dan koʻproq qismi mustaqillik yillarida
kashf etilgandir. Va bu shuni anglatadiki, mustaqillik yillarida geologik ishlar
samaradorligi anchagina oʻsib oʻz natijasini berib kelmoqda. Qazilma konlari,
qazilma boyliklari haqida suhbatlashishdan avval tabiiy resurs tushunchasiga
toʻxtalib oʻtsak.
Tabiiy resurslar deb yashash uchun zarur boʻlgan tabiiy jismlar va energiya
manbalariga aytiladi. Tabiiy resurslarga suv, havo, tuproq, foydali rudalar, shamol,
oʻsimliklar, hayvonlar, neft,uran, koʻmir,oltin, kumush kabilar kiradi. Bularning
hammasi Yer sayyorasida mavjud boʻlgan tabiiy resurslar hisoblanadi.
Tabiiy resurslar bir necha turlarga boʻlinadi:
a)qazilma boyliklari
b)iqlim resurslari
c)suv va havo resurslari
d) tuproq resurslari
e)oʻsimlik resurslari
f)atom resurslari
g) biosfera resurslari
h) kosmik resurslar
I)fauna resurslari
Tabiiy resurslar qayta tiklanadigan va tiklanmaydigan resurslarga boʻlinadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
78
Ana endi tabiiy resurslar tarkibiga kiruvchi qazilma boyliklari haqida soʻz
yuritsak. Qazilma boyliklar qayta tiklanmaydigan resurslar hisoblanadi. Ulardan
foydalanib borish natijasida ularning miqdori va sifati kamayib boradi. Qayta
tiklanmaydigan tabiiy boyliklardan unumli foydalanish va ularni asrash quyidagicha
boʻlishi lozim: miqdori va sifatiga eʼtibor berish, kompleks ravishda to’g’ri, tejab
o’rnida oqilona foydalanish, ularni qazib olish, tashish, qayta ishlash, ishlatishda
isrofgarchilikka yo’l ko’ymaslik, chiqindini kamroq chiqarish choralarini ko’rish,
yangi konlar kashf qilish va ularning o’rnini bosuvchi yangi sun’iy manbalar topish
va boshqalar muhim hisoblanadi. Qayta tiklanmaydigan tabiiy resurslardan oqilona
foydalansak,, ular kishilik jamiyati ehtiyojlarini uzoq muddatlargacha to’laqonli
ta’minlay oladi. Fan va texnika taraqqiyotining natijasida ba’zi foydali qazilmalar
tugaguncha ularning o’rnini bosadigan yangi resurslar yaratish ham mumkin.
Oʻzbekistonda aniqlangan foydali qazilma boyliklarinu bir necha
guruhlarga tasniflaymiz:
1)Uglevodorodlar: 235 ta kon, xususan neft va tabiiy gaz manbalari mavjud;
2)Metall rudalari: 151 ta kon oltin, kumush, qoʻrgʻoshin,mis va rux kabilarni
oʻz ichiga oladi;
3)Ko‘mir: 7 ta kon va ularda toshkoʻmir va qoʻngʻir koʻmir kabi turlari
maʼlum;
4)Tog‘-kon xomashyosi: 55 ta kon mavjud boʻlib, ularda sanoat uchun zaruriy
minerallarni uchratishimiz mumkin;
5)Tog‘-kimyo xomashyosi: 34 ta kon mavjud va ular kimyo sanoati uchun
manba hisoblanadi;
6)Yarim qimmatbaho toshlar: 30 ta kon va ularda zargarlik buyumlari uchun
kerak boʻladigan xomashyolar mavjud;
7)Qurilish materiallari: 764 ta kon bor va ularda ohaktosh, marmar, granit
kabilar qazib olinadi va qayta ishlanadi;
8)Yer osti mineral suvlari: 619 ta kon; sogʻliqni saqlash va dam olish uchun
sanatoriyalari uchun muhim manbalar bor.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
79
Shuningdek, mamlakatimizda 43 turdagi noruda qazilma boyliklarining
2085 ta konlari mavjud boʻlib, ularning 85% dan ortiq qismi sanoatda oʻzlashtirilib
kelinmoqda.
Oʻzbekiston foydali qazilmalari mamlakatimiz sanoat rivoji va iqtisodiy
barqarorligida muhim omillardan biridir. Ularni samarali oʻzlashtirish va ulardan
oqilona foydalanish kelajak avlod uchun barqaror rivojlanish poydevorini yaratadi.
Ammo bugungi kunda tabiiy resurslar bilan bogʻliq bir qancha muammolar ham
mavjud.
Inson tabiiy resurslardan foydalanishda iqtisodiy foyda olishni ko’zda
tutadi. Lekin tabiiy sharoitning o’zgarishi insonlarning jismoniy-psixik holatiga ta’sir
etishini hisobga olmaydi. Inson tabiatning har bir bo’lagi, har bir komponenti (suv,
havo, tuproq, o’simlik, hayvon va minerallar) bir-biri bilan shu qadar chambarchas
bog’langanki, uning biron bir qismiga noto’g’ri ta’sir etish oqibatida ma’lum vaqt
o’tishi bilan tabiatning boshqa komponentlari holatini ham o’zgartirib yuborishini
bilmaydi.
Xulosa qilib aytganda, Oʻzbekiston har tomonlama, har jihatdan boy davlat.
Faqat davlatimiz boyligini saqlab qolish, asrash va koʻp yillarga yetkazish bizga
bogʻliq. Tabiiy resurslardan foydalanish sifatimiz qanchalik yaxshi boʻlsa, yashash
sharoitimiz ham yaxshi boʻladi. Negaki inson foydalanayotgan manbalarga
tiklanmaydigan resurslar ham kiradi, tiklanadigan resurslar ham kiradi. Tabiat inʼom
etgan resurslardan oqilona foydalansak ushbu manbalar insoniyatga uzoq muddat
xizmat qiladi. Aksincha resurslardan foydalanishda isrofgarchilikka, pala-
partishlikka yoʻl qoʻysak bu holat nafaqat tabiat uchun,balki biz uchun ham katta
xavfdir. Shunday ekan, tabiatni asrash hayotimizdagi yengillik, toʻkinlik qoʻlimizda
ekan, keyingi avlod uchun ham ona tabiatni asramogʻimiz darkor.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1. "O‘zbekiston Respublikasi Milliy Ensiklopediyasi". – Toshkent, 2000.
2. Ahrorov F.B. "O‘zbekiston iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi". – Samarqand:
Samarqand qishloq xo‘jalik instituti.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
80
3.Nabiyev E., Qayumov A. "O‘zbekistonning iqtisodiy salohiyati". – Toshkent:
Universitet, 2000.
4. Parmanov A.E., Maksumova M.A."Ishlab chiqarishni tashkil etish". – Toshkent,
2012.
5. Soliyev A.S., Ahmedov E., Maxamadaliyev R.Y. va boshqalar. "Mintaqaviy
iqtisodiyot". O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Universitet, 2003.
6. Ro‘ziyev A., Abirqulov Q."O‘zbekiston iqtisodiy geografiyasi". – Toshkent: Sharq,
2001.
