MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
34
MAKTABGACHA TA'LIM YOSHIDAGI
TARBIYALANUVCHILARNI TARBIYALASHDA TA'LIM VA
TARBIYANING UYG'UNLIGINI TA'MINLASH
Buxoro viloyati Peshku tumani 39 davlat maktabgacha talim tashkilpti
tarbiyachisi Uzoqova Maftuna Yori qizi
Annotatsiya: Maqolada maktabgacha ta’lim yoshidagi tarbiyalanuvchilarni
tarbiyalashda ta’lim va tarbiyaning uyg’unligini ta’minlashning ahamiyati
yoritilgan. Bunda bolalarni tarbiyalashda ta’lim va tarbiyaning uyg’unligi va
ma’naviyatni shakkillantirishda muhum tavsiyalar berilgan.
Tayanch so’zlar: Maktabgacha ta’lim yoshi, tarbiyalanuvchi, tarbiyalash,
ta’lim va tarbiya uyg’unligi.
Аннотация: В статье подчеркивается важность обеспечения баланса
между образованием и воспитанием в воспитании дошкольников. Данная
статья содержит важные рекомендации по гармоничному обучению и
воспитанию детей дошкольного возраста и формировании духовности.
Ключевые слова: дошкольный возраст, школьник, воспитание,
сочетание обучения и воспитания.
Annotation: The article highlights the importance of ensuring a balance
between education and upbringing in the upbringing of preschoolers. It contains
important recommendations for the harmony of education and upbringing in the
upbringing of children and the formation of spirituality.
Keywords: Preschool age, pupil, upbringing, combination of education and
upbringing.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan keyin mamlakatimizda
huquqiy demokratik davlat qurish va jahon hamjamiyati tomonidan rivojlangan davlat
sifatida o‘rin olish vazifasi qo‘yildi. Albatta yurtimizda jahon talablariga mos
keladigan, har tomonlama rivojlangan,o‘z kasbini puxta egallagan, vatanparvar fidoyi
insonlarni tarbiyalab yetishtirishda maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchilarini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
35
o‘qitishni yanada yuksak bosqichga ko‘tarish, uning tarbiya bilan uyg‘unligini
ta’minlash katta ahamiyatga ega.
O‘zbek xalqi tarixan Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarni tarbiyalashda
umuminsoniy qadriyatlar asosida tarbiyalash sohasida o‘ziga xos dorulfunun
yaratgan. Bu borada xalq pedagogikasi boy tajribaga ega. Bugungi kundagi
Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar asosida tarbiyalash
maqsad va vazifalarini hal etishda uning o‘rni beqiyosdir.
Yaxlit ta’lim - tarbiya jarayonida ikkala o‘zaro bog‘liq juftlik, ya’ni bilim
berish va tarbiyaviy ko‘nikmalarni shakllantirish hamda shakllangan ta’limiy –
tarbiyaviy bilimlar va ko‘nikmalar bo‘yicha faoliyat ko‘rsatishga o‘rgatish, obektiv
borliqdagi qonuniyatlarni o‘rganish va uning amaliy munosabatlarini tarkib
toptirishda namoyon bo‘ladi. Shu sababli ta’lim oluvchilarga bilim berishda
egallangan bilimni amalda ishlatishga o‘rgatish bilan birga ta’lim tarbiyalovchi ham
bo‘lishi kerak. Ta’lim va tarbiya mazmunining uyg‘unligi tamoyili bu kishilarga bilim
va tarbiya berish jarayonidan iborat bo‘lib, bunda egallangan bilim va ko‘nikmalarni
hayotga qo‘llay olishga o‘rgatiladi, hayotda ta’lim oluvchilarning ham intellektual,
ham ma’naviy jihatdan uyg‘unlikda rivojlanishi ta’minlanadi.
Tarbiya- shaxsni maqsadga muvofiq takomillashtirish uchun uyushtirilgan
pedagogik jarayon bo‘lib, tarbiyalanuvchining shaxsiga muntazam va tizimli ta’sir
etish imkonini beradi.Tarbiya jarayoni o‘zaro bog`liq bo‘lgan ikki faoliyatni -
o‘qituvchi va o‘quvchi faoliyatini o‘z ichiga oladi. Tarbiyajarayonida o‘quvchining
ongi shakllana boradi, his va tuyg‘ulari rivojlanadi, ijtimoiy hayot uchun zarur
bo‘lgan va ijtimoiy aloqalarga xizmat qiladigan xulqiy odatlari hosil
bo‘ladi.Psixologlar va pedagoglarning tadqiqotlari shaxsga tashqi omillarning (xoh
ijobiy. xoh salbiy) ta’siri bolaning ularga munosabatiga bog'liqligini ko‘rsatadi.
Bugungi globallashuv va texnika asrida yangi avlodning ma’naviy tarbiyasini
boyitish, shu bilan bir qatorda moddiy e’htiyojlarini qondirish dolzar masala bo’lib
turibdi. Mana shu davrda inson ma’naviyatini rivojlantirish hamda moddiy
e’htoyojlarini qondirishda katta maqsadli vazifalarni amalga oshirish lozim. Chunki
bola uchun yaratilgan shart- sharoitlar , bilimlar, to’g’ri olib borilgan tarbiya shu bilan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
36
birga ta’limning uyg’unligi tanimlash kelajakdagi orzularimizni ro’yobga chiqarishga
poydevor vazifasini o’taydi. Bejizga ajdodlarimiz bola tarbiyasini ona vujudidan
boshlashimiz lozim deyishmagan. Chunki ma’naviy jihatidan yetuk farzandlar
bizning kelajagimiz demakdir. Shu sababli ham maktabgacha ta’lim yoshidagi
tarbiyalanuvchilariga alohida e’tibor ko’rsatilmoqda . O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2020 yil 23 sentabrdagi 637- sonli Qaroriga binoan tasdiqlangan
“O’zbekiston Respublikasi Ta’lim to’g’risida”gi qonunning 7-moddasida
Maktabgacha ta’lim, ta’lim sohasining bosh bo’g’ini sifatida tasdiqlanganligi buning
yaqqol isbotidir.
Ta’lim va tarbiyaning uyg’unligini to’g’ri olib borishda o‘quv materialini
to‘g‘ri tanlash. Bunda ta’lim mazmuniga oid quyidagi jihatlarga e’tibor beriladi.
O‘quv materialini tanlashda mashg‘ulotning maqsadi, ta’lim oluvchilarning oldingi
mashg‘ulotlarda olgan bilim va malakalariga, fan asoslariga oid bilimlarga, ta’lim
oluvchilarning jismoniy rivojlanganligiga va shu kabilarga. O‘quv materiali mazmuni
ta’lim oluvchilarning oldingi tajribalari va fan asoslari bo‘yicha olgan bilimlariga
hamda mashg‘ulotning maqsadiga muvofiq holda tanlanadi.
O’rganilayotgan hodisa va voqealarni jonli idrok etish asosida o‘zlashtirishni
ko‘zda tutadi. Bu o‘quv materialini aniq obrazlar orqali bevosita idrok qilishni
ta’minlaydi. Ta’lim jarayonida ko‘rgazmali vositalardan to‘g‘ri foydalanish ta’lim
oluvchilarning pedagogika, psixologiya, tarbiyaviy ishlar metodikasi, o‘qitish uslubi
va texnikaga oid fanlarni puxta o‘zlashtirib olishga ularda malaka hosil bo‘lishiga
yordam beradi. Agar ko‘rgazmali qurol biron fikrni bildirish uchun yordamchi vosita
bo‘lsa, nutq asosiy qurol hisoblanadi. Ko‘rgazmali qurol kuzatishni rivojlantirish
uchun qo‘llanilsa, nutq qisqa bo‘lib kuzatishning
Ta’lim mazmunining ko‘rgazmalilik tamoyiliga ko’ra ta’lim vositalaridan
foydalanishning didaktik tamoyilidir. Shu sababli o‘rganilayotgan tushunchalarning
mazmunini ochib berishga oid manbalar (pedagogik hodisa va jarayonlar) ajratib
olinib o‘rganiladi va o‘rgatiladi. Ajratib olingan manbalarning ko‘rgazmaliligini
kuchaytirish uchun turli qo’llash usullari (rangli, raqamli, harfli va shu kabilar)
qo‘llaniladi. Manbalarni o‘qitish jarayonida ular bilan ishlash uslublaridan asosiylari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
37
kuzatish va tajriba o‘tkazish hisoblanadi. maqsad va vazifalarini amalga oshirishga
qaratilgan bo‘ladi [4].Biz bu jarayonda albatta ta’limning ko’rgazmalilik
tamoyillaridan foydalanamiz.
Ta’limning ko‘rgazmalilik tamoyilining yana bir vazifasi ta’lim jarayonidagi
sifatni oshirishga, ta’lim oluvchilarning bilim olishlarini osonlashtirishga
(oydinlashtirishga) qaratilgan faoliyat bo‘lib, unda ta’lim oluvchilardagi
o‘rganilayotgan jarayonlarni (narsa va hodisalarni) bevosita hissiy – amaliy jihatdan
idrok qilish asosida bilimlarni ongli ravishda o‘zlashtirish jarayoniga asosdir.
Ta’limning uzviylik va uzluksizlik tamoyili ko’ra – bu ta’limda zarur
fiziologik – psixologik qonuniyat hisoblanib, bilimni mantiqiy bog‘liqlikda
o‘rganishni ta’minlab beradi. Bu tamoyil har bir fan bo‘yicha dasturiy va uslubiy
tavsiyanomalar yaratishda joriy qilinadi va ular tushunchalar, dalillar va boshqa
fikrlar orasidagi aloqadorliklardan kelib chiqqan qonun va qoidalar bilan amaliy
ishlarni bajarish o‘rtasidagi mantiqiy bog‘liqliklarni o‘rganish orqali amalga
oshiriladi. Bu qonuniyat ta’limni tashkil etishning asosi hisoblanadi. Bunga amal
qilmaslik ta’lim mazmuniga salbiy ta’sirni keltirib chiqaradi, ya’ni ta’lim oluvchilar
tafakkurida o‘zaro bog‘liq bo‘lmagan uzuq – yuluq bilimlarning paydo bo‘lishiga olib
keladi. Ta’limda onglilik va faollik tamoyilida ko’ra ta’lim oluvchilar bilimini
hayotda qo‘llay bilishlari uchun ta’lim mazmuni va unga mos ta’lim berish jarayonini
faol fikrlash faoliyatiga aylantirishga to‘g‘ri keladi, ya’ni o‘qitishni shunday tashkil
etish kerakki, bunda ta’lim oluvchilar bilimlarini dars mashg‘ulotlarida ongli va faol
qatnashib egallab olsinlar. Shunda ta’lim oluvchilarda ong o‘sib, ijtimoiy
tashabbuskorlik va o‘quv faoliyatida mustaqillik tarkib topadi. Ta’limning onglilik
tamoyili ta’lim oluvchilarda tushuncha va qoidalarni yodlash va esda saqlash bilan
ularni egallash emas, balki bu bilimlarni hayotiy hodisalar va jarayonlar bilan bog‘liq
bo‘lgan mazmunini tushunishlaridadir. Bu tamoyil tafakkurini shakllantiruvchi qoida
bo‘lganligi uchun ham ta’lim oluvchilarni muammoni mustaqil hal qilishga o‘rgatadi.
Shu bilan bir qatorda ta’lim berishga ilmiy yondoshganda ta’lim mazmunini ilmiy
asosda tashkil etish tamoyilidan foydalaniladi unga ko’ra ta’lim oluvchilarni o‘qitish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
38
ishlarini
faollashtiradigan,
ongini
o‘stiradigan,
ilmiy
dunyoqarashini
kengaytiradigan, ularni mustaqil ta’lim olishga yo‘naltiradigan usullarga o‘rgatadi .
Ushbu jarayonda shuni takidlab o’tish lozimki, ta’lim va ta’rbiya uyug’inligini
ta’minlashda faqat ilmi jihatdan yondoshib bo’limaydi. Ta’lim va tarbiyaning
uyg’unlashtirishda oilaning o’rni beqiyos albatta. O’zbek xalqi tarbiya borasidagi boy
tajribalariga tayanadi. Tarbiya nazariyasi o‘z qoidalarini asoslash uchun falsafa,
sotsiologiya, etika, estetika, fiziologiya, psixologiya fanlari ma`lumotlaridan
foydalanadi. Hozirgi zamon pedagogikasida tarbiya tarbiyachining tarbiyalanuvchi
shaxsiga oddiy ta’sir ko‘rsatishi emas, balki tarbiyachilar va tarbiyalanuvchilarning
aniq bir maqsadga qaratilgan, bir-biri bilan hamkorlikda qiladigan munosabatlari va
o‘zaro ta’sir ko‘rsatishi ekanligi alohida ta’kidlash lozim. Tarbiya aqlli, odobli,
mehnatsevar, bilimli, sog‘lom, e’tiqodli, dilipok, har tomonlama ma’naviy
rivojlangan, vatanparvar, insonparvar, barkamol shaxsni shakllantirishni ko‘zda
tutadi. Tarbiya mahalliy, ijtimoiy- iqtisodiy shart - sharoitlar, milliy an’analar va
mintaqalararo xususiyatlarni hisobga olgan holda olib boriladi. Tarbiya jarayonida
kishining turli qobiliyatlari rivojlanadi. Xarakteri, g’oyaviy, axloqiy, irodaviy, estetik
xislatlari shakllanadi, tabiatga, jamiyatga ilmiy qarashlar tizimi tarkib topadi,
jismoniy kuch-quvvatlari mustahkamlanadi.
Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiy, Zavqiy, Furqat, Avaz 0‘tar, Hamza
Hakimzoda Niyoziy, Abdulla Avloniylar kabi ulug’ allomalarimiz inson kamolotini
ilm-fan va tarbiyada deb bildilar.Tarbiya jarayonida kattalar, tarbiyachilar va
tarbiyalanuvchilar jamoasi hisoblanadi. Shaxsning rivojlanishi tarbiyaning sifatiga
bog’liqdir
Ayni chog‘da tarbiyaning mazmuni, shakli va metodlari shaxsning rivojlanish
darajasiga bogliq. Tarbiyajarayoni murakkabdir.Shuning uchun ham u tarbiyachidan
bolaning ruhiy holati, aqliy va jismoniy imkoniyatlarini hisobga olib, mehribonlik
bilan yondashishni talab qiladi. Tarbiyachi tarbiyalanuvchi shaxsini diqqat bilan
o‘rganishi, ularni tushunishi, hurmat qilishi lozim.
Tarbiyalanuvchilarning hayotiy faoliyati jamiyat uchun qanchalik foydali,
maqsadga muvofiq va ularning munosabatlari oqilona tashkil qilinar ekan,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–5_ Март –2025
39
tarbiyajarayoni shunchalik samarali amalga oshiriladi.Insonni uning atrofini qurshab
turgan vositalar: oila, ota-onasi, maktab, do`stlari, atrof-muhit, ommaviy axborot
vositalari, san'at, adabiyot, tabiat va hokazolar tarbiyalaydi. Shaxsning rivojlanish va
shakllanish jarayonini boshqarib borish kerak. Shunga ahamiyat berish lozimki,
amalda tarbiyaviy jarayon umumxalq ishi va uzluksiz bo`lsin, barcha yoshdagi
bolalarni qamrab olsin, turli ijtimoiy, jamoat va davlat institutlari va muassasalarining
shaxs o‘zaro munosabatda bo'ladi.
ADABIYOTLAR
1. https://lex.uz. O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida”gi Qonuni. 2020
yil
23 sentabr.
2.https://lex.uz. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “2019-2021 yillarda
O’zbekiston Respublikasini innovatsion rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash
to’g’risida”gi Farmoni. 2018 yil 21 sentabr.
3. Mirziyoyev Sh.M. “Bilimli avlod – buyuk kelajakning, tadbirkor xalq – farovon
hayotning, do‘stona hamkorlik esa taraqqiyotning kafolatidir” mavzusidagi
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 26 yilligiga
bag‘ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruzasi.// “Xalq so‘zi” gazetasi 2018 yil 8
dekabr.
4. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. T. “Ma’naviyat”, 2008, 43-bet.
5. Quronov.M. Bolam baxtli bo’lsin, desangiz... .T. “Ma’naviyat”, 2014, 22-bet.
