MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_Март –2025
218
TIBBIY BIOLOGIYA LABORATORIYALARIDA
AKKREDITATSIYA JARAYONINING AHAMIYATI VA TALABLARI.
Qurbanbayev Mansurbek Taxirovich
O’zbekiston milliy metrologiya instituti
davlat muassassasi Xorazm filiali bosh mutaxassisi
G’aibnazarov Boburjon Usmonjon o’g’li
Toshkent davlat texnika universiteti PhD talabasi
Annotatsiya:
Ushbu
maqola
tibbiy
biologiya
laboratoriyalarida
akkreditatsiya jarayonining ahamiyatini va talablarini o‘rganadi. NF EN ISO 15189
standartlari asosida sifat menejmenti, texnik talablar va jarayonlarni boshqarish
masalalari ko‘rib chiqiladi. Maqsad – akkreditatsiya orqali natijalarning
ishonchliligini oshirish va bemor xavfsizligini ta’minlash. Hujjatli tahlil usuli
qo‘llanilgan. O‘zbekiston laboratoriyalari uchun moslashtirilgan tavsiyalar ishlab
chiqildi.
Kalit so’zlar:
Akkreditatsiya, tibbiy biologiya, sifat menejmenti, standartlar,
bemor xavfsizligi.
Аннотация:
Данная статья исследует значимость и требования
процесса аккредитации в медицинских биологических лабораториях. На основе
стандартов NF EN ISO 15189 рассматриваются вопросы менеджмента
качества, технические требования и управление процессами. Цель – повышение
достоверности результатов и обеспечение безопасности пациентов
посредством аккредитации. Использован метод документального анализа.
Разработаны рекомендации, адаптированные для лабораторий Узбекистана.
Ключевые слова:
Аккредитация, медицинская биология, менеджмент
качества, стандарты, безопасность пациентов.
Annotation:
This article examines the importance and requirements of
accreditation in medical biology laboratories. Based on NF EN ISO 15189 standards,
it reviews quality management, technical requirements, and process control. The aim
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_Март –2025
219
is to enhance result reliability and ensure patient safety through accreditation.
Documentary analysis was employed. Recommendations tailored for Uzbekistan’s
laboratories were developed.
Keywords:
Accreditation, medical biology, quality management, standards,
patient safety.
Tibbiy biologiya laboratoriyalari sog‘liqni saqlash tizimida muhim o‘rin
tutadi. Ular kasalliklarni aniqlash, davolashni rejalashtirish va bemor holatini
kuzatishda asosiy rol o‘ynaydi. Laboratoriya natijalari klinik qarorlar qabul qilishda
bevosita ishlatiladi, shuning uchun ularning aniqligi va ishonchliligi juda muhimdir.
Bu talablarga rioya qilish uchun akkreditatsiya jarayoni joriy etilgan bo‘lib, u
laboratoriyalarga o‘z faoliyatini xalqaro standartlar asosida tasdiqlash imkonini
beradi. O‘zbekistonda sog‘liqni saqlash sohasida sifatni oshirish bo‘yicha islohotlar
davom etmoqda. Tibbiy biologiya laboratoriyalarining akkreditatsiyasi ushbu
jarayonning muhim qismi sifatida ko‘riladi. Bu nafaqat mahalliy talablarga javob
berishni, balki global standartlarga moslashishni ham ta’minlaydi. Ushbu maqola
Frantsiya Akkreditatsiya Komiteti (COFRAC) tomonidan tayyorlangan “Tibbiy
biologiya bo‘yicha akkreditatsiya uchun texnik qo‘llanma” (SH GTA 01 - Révision
02) hujjatiga asoslanadi. Hujjat NF EN ISO 15189 standartiga muvofiq
laboratoriyalar uchun talablar va tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Akkreditatsiya
laboratoriyalardan texnik jihatdan yuqori darajada ishlashni va sifat menejmenti
tizimini (SMT) samarali joriy etishni talab qiladi. SMT jarayonlarni nazorat qilish,
xatolarni oldini olish va sifatni doimiy takomillashtirishni kafolatlaydi. Shu bilan
birga, akkreditatsiya bemor xavfsizligini oshiradi, chunki u natijalarning
ishonchliligini ta’minlaydi va xalqaro standartlarga rioya qilishni nazorat qiladi.
Maqolada akkreditatsiya jarayonining asosiy jihatlari, uning maqsadlari, usullari va
natijalari tahlil qilinadi. COFRAC hujjatidagi talablar O‘zbekiston laboratoriyalari
uchun qo‘llash imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Shu bilan birga, mahalliy
laboratoriyalar uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi. Akkreditatsiyaning
afzalliklari orasida natijalar sifatini oshirish, laboratoriya obro‘sini mustahkamlash va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_Март –2025
220
global sog‘liqni saqlash tizimida raqobatbardoshlikni ta’minlash kabi jihatlar mavjud.
O‘zbekistonda tibbiy biologiya laboratoriyalari soni ortib borayotgan bir paytda,
akkreditatsiya ularga xalqaro miqyosda tan olinish imkonini beradi. Maqolaning
keyingi qismlarida akkreditatsiya maqsadlari, qo‘llanilgan usullar va erishilgan
natijalar muhokama qilinadi. Shu bilan birga, O‘zbekiston laboratoriyalari uchun
ushbu jarayonni joriy etishdagi muammolar va yechimlar ko‘rib chiqiladi.
Ushbu tadqiqotning
asosiy maqsadi
tibbiy biologiya laboratoriyalarida
akkreditatsiya jarayonining ahamiyatini aniqlash va uning natijalarning ishonchliligi
hamda bemor xavfsizligiga ta’sirini baholashdan iborat. Akkreditatsiya laboratoriya
faoliyatini xalqaro standartlarga muvofiq standartlashtirishga xizmat qiladi va sifat
menejmenti tizimi orqali jarayonlarni takomillashtirishni ko‘zlaydi. Maqola
COFRAC SH GTA 01 hujjatida keltirilgan talablarni tahlil qilib, ularni O‘zbekiston
laboratoriyalari uchun qo‘llash imkoniyatlarini o‘rganishga qaratilgan. Maqsadning
muhim jihati laboratoriyalarning texnik va boshqaruv kompetensiyasini oshirishdir.
NF EN ISO 15189 standarti asosida akkreditatsiya laboratoriyalardan professional
darajada ishlashni, jarayonlarni aniq boshqarishni va sifat nazoratini ta’minlashni
talab qiladi. Shu bilan birga, tadqiqot O‘zbekistonda akkreditatsiyani joriy etishdagi
muammolarni aniqlash va ularni hal qilish uchun takliflar ishlab chiqishni ham
maqsad qilib qo‘ydi.
Quyidagi vazifalar belgilandi:
1. Akkreditatsiya talablarini tahlil qilish va ularning laboratoriya faoliyatiga
ta’sirini o‘rganish.
2. Sifat menejmenti tizimining samaradorligini baholash.
3. Texnik talablar, uskunalar va jarayonlarni boshqarishni ko‘rib chiqish.
4. O‘zbekiston laboratoriyalari uchun moslashtirilgan tavsiyalar ishlab
chiqish.
Ushbu vazifalar akkreditatsiyaning texnik va amaliy jihatlarini qamrab oladi.
Bemor xavfsizligini ta’minlash orqali sog‘liqni saqlash xizmatlari sifatini oshirish va
laboratoriyalarni raqobatbardosh qilish tadqiqotning asosiy yo‘nalishlari hisoblanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_Март –2025
221
Tadqiqotda COFRAC tomonidan taqdim etilgan SH GTA 01 hujjati asosiy
manba sifatida ishlatildi. Metodologiya hujjatli tahlil va umumlashtirish
usul
lariga
asoslanadi. Bu usullar akkreditatsiya talablarini chuqur o‘rganish va O‘zbekiston
sharoitlariga moslashtirish imkonini berdi.
1. Hujjatli tahlil: NF EN ISO 15189 standarti va SH GTA 01 hujjatidagi
talablar tahlil qilindi. Hujjat laboratoriyalar uchun sifat menejmenti, texnik talablar
va jarayonlarni (preanalitik, analitik, postanalitik) boshqarish bo‘yicha yo‘l-
yo‘riqlarni o‘z ichiga oladi. Tahlil jarayonida asosiy e’tibor uskunalar kalibrlashi,
reagentlardan foydalanish va sifat nazorati masalalariga qaratildi.
2. Umumlashtirish: Hujjatdan olingan ma’lumotlar umumlashtirilib,
laboratoriyalar uchun umumiy tavsiyalar shaklida taqdim etildi. Masalan, sifat
menejmenti tizimining jarayonlarga integratsiyasi va uning natijalarga ta’siri
xulosalar sifatida keltirildi. Shu bilan birga, O‘zbekiston laboratoriyalarining hozirgi
holati tahlil qilinib, mavjud kamchiliklar aniqlandi.
Tadqiqotda amaliy yondashuv ham qo‘llanildi. O‘zbekiston laboratoriyalarida
akkreditatsiyani joriy etish uchun infratuzilma, xodimlar malakasi va resurslar ko‘rib
chiqildi. SH GTA 01 hujjatidagi amaliy savollar (Questions pratiques) mahalliy
sharoitlarga moslashtirildi. Metrologik bog‘lanish (traçabilité métrologique) masalasi
alohida o‘rganildi. Hujjatda uskunalar kalibrlashi va natijalarni xalqaro birliklar
tizimiga (SI) bog‘lash bo‘yicha talablar keltirilgan. Bu talablarni O‘zbekiston
laboratoriyalarida qo‘llash uchun texnik imkoniyatlar va yetkazib beruvchilar bilan
hamkorlik tahlil qilindi. Usullar akkreditatsiya jarayonining har bir jihatini
o‘rganishga va uni mahalliy kontekstga moslashtirishga qaratildi.
Ushbu tadqiqotda tibbiy biologiya laboratoriyalarida akkreditatsiya
jarayonining ahamiyati va talablari tahlil qilindi. COFRAC SH GTA 01 hujjati
asosida olingan natijalar akkreditatsiyaning laboratoriya faoliyatiga ijobiy ta’sirini va
O‘zbekiston sharoitlarida uni qo‘llash imkoniyatlarini ko‘rsatdi. Quyida asosiy
natijalar
keltiriladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_Март –2025
222
1. Sifat menejmenti tizimining ta’siri: NF EN ISO 15189 standarti
laboratoriyalardan sifat menejmenti tizimini (SMT) joriy etishni talab qiladi.
Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, SMT jarayonlarni muntazam nazorat qilish va xatolarni
oldini olishda samarali vositadir. Masalan, hujjatda preanalitik, analitik va
postanalitik bosqichlarda sifat nazorati bo‘yicha aniq yo‘l-yo‘riqlar berilgan.
O‘zbekiston laboratoriyalarida ushbu tizimni joriy etish natijalarning aniqligini
oshirishi va xodimlar mas'uliyatini kuchaytirishi mumkin. Biroq, ko‘p
laboratoriyalarda SMTni to‘liq joriy etish uchun malakali kadrlar va moliyaviy
resurslar yetishmasligi aniqlandi.
2. Texnik talablar va uskunalar: Akkreditatsiya jarayoni uskunalar kalibrlashi
va reagentlardan foydalanishda qat’iy talablarni qo‘yadi. SH GTA 01 hujjatida
metrologik bog‘lanish (traçabilité métrologique) ta’minlanishi zarurligi ta’kidlanadi,
ya’ni natijalar xalqaro birliklar tizimiga (SI) mos bo‘lishi kerak. Tahlil natijasida
O‘zbekiston laboratoriyalarining aksariyati zamonaviy uskunalar bilan ta’minlangan
bo‘lsa-da, kalibrlash jarayoni va yetkazib beruvchilar bilan hamkorlikda muammolar
mavjudligi aniqlandi. Bu esa natijalarning xalqaro standartlarga to‘liq mos
kelmasligiga olib kelishi mumkin.
3. Bemor xavfsizligi va natijalarning ishonchliligi: Akkreditatsiya bemor
xavfsizligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Hujjatda keltirilgan misollar shuni
ko‘rsatadiki, standartlarga rioya qilish xatolarni kamaytiradi va klinik qarorlar uchun
ishonchli ma’lumotlar taqdim etadi. O‘zbekiston kontekstida bu jarayon
bemorlarning laboratoriya xizmatlariga bo‘lgan ishonchini oshirishi va sog‘liqni
saqlash tizimining samaradorligini yaxshilashi mumkin. Masalan, namunalar
tayyorlash (preanalitik bosqich) va natijalarni sharhlash (postanalitik bosqich)
jarayonlarida xatolar kamayishi kutiladi.
4. O‘zbekiston laboratoriyalari uchun moslashtirish: Tadqiqotda COFRAC
talablari O‘zbekiston sharoitlariga moslashtirildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki,
akkreditatsiyani joriy etish uchun infratuzilmani modernizatsiya qilish, xodimlar
malakasini oshirish va davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash zarur. Masalan, mahalliy
laboratoriyalarda reagentlar sifatini nazorat qilish va uskunalar kalibrlashini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_Март –2025
223
muntazam ravishda tekshirish uchun maxsus tashkilotlar tashkil etilishi kerak. Shu
bilan birga, xalqaro akkreditatsiya organlari bilan hamkorlikni rivojlantirish
laboratoriyalarning global tan olinishini ta’minlaydi.
5. Amaliy foyda va iqtisodiy jihatlar: Akkreditatsiya nafaqat texnik jihatdan,
balki iqtisodiy nuqtai nazardan ham foydalidir. Standartlarga rioya qilish xarajatlarni
optimallashtiradi, chunki xatolarni tuzatish va qayta tekshirishga ketadigan resurslar
kamayadi. O‘zbekiston uchun bu davlat va xususiy laboratoriyalarning
samaradorligini oshirishi va sog‘liqni saqlash xizmatlariga investitsiyalarni jalb
qilishi mumkin.
Tahlil jarayonida aniqlangan muammolar orasida moliyaviy cheklovlar,
xodimlarning yetarli tajribaga ega emasligi va standartlarni mahalliy qonunchilikka
moslashtirishdagi qiyinchiliklar mavjud. Biroq, ushbu muammolarni bartaraf etish
uchun bosqichma-bosqich yondashuv samarali bo‘lishi mumkin. Masalan, dastlab
pilot loyiha sifatida bir nechta laboratoriyada akkreditatsiya joriy etilib, keyin tajriba
kengaytirilishi tavsiya etiladi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, akkreditatsiya
laboratoriyalarning faoliyatini xalqaro darajaga ko‘taradi va O‘zbekiston sog‘liqni
saqlash tizimida muhim islohot sifatida qaralishi mumkin.
Xulosa
Ushbu
tadqiqot
tibbiy
biologiya
laboratoriyalarida
akkreditatsiya
jarayonining ahamiyatini va uning talablarini o‘rganib, uning O‘zbekiston sog‘liqni
saqlash tizimidagi o‘rnini baholadi. COFRAC SH GTA 01 hujjati va NF EN ISO
15189 standarti asosida olib borilgan tahlil akkreditatsiyaning laboratoriya faoliyatini
takomillashtirish, natijalarning ishonchliligini oshirish va bemor xavfsizligini
ta’minlashdagi muhim rolini tasdiqladi. Akkreditatsiya laboratoriyalardan sifat
menejmenti tizimini (SMT) joriy etishni talab qiladi, bu esa jarayonlarni
standartlashtirish va xatolarni kamaytirishda samarali ekanligi aniqlandi. SMT
preanalitik, analitik va postanalitik bosqichlarda sifat nazoratini ta’minlaydi, bu klinik
qarorlar uchun ishonchli ma’lumotlar yetkazib berishga xizmat qiladi. Shu bilan
birga, texnik talablar, xususan, uskunalar kalibrlashi va metrologik bog‘lanishni
ta’minlash laboratoriyalarning xalqaro standartlarga moslashishini kafolatlaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_Март –2025
224
O‘zbekiston laboratoriyalari uchun akkreditatsiyani joriy etish bir qator afzalliklarni
beradi. Birinchidan, natijalarning aniqligi va ishonchliligi oshishi bemorlarning
sog‘liqni saqlash xizmatlariga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi. Ikkinchidan,
laboratoriyalar xalqaro miqyosda tan olinishi global sog‘liqni saqlash tizimida
raqobatbardoshlikni ta’minlaydi. Uchinchidan, standartlarga rioya qilish xarajatlarni
optimallashtiradi va iqtisodiy samaradorlikni oshiradi. Biroq, tadqiqot jarayonida bir
nechta muammolar aniqlandi. O‘zbekiston laboratoriyalarida infratuzilmaning
eskirganligi, xodimlar malakasining yetarli emasligi va moliyaviy resurslarning
cheklanganligi akkreditatsiyani to‘liq joriy etishda to‘siq bo‘lib turibdi. Shu bilan
birga, uskunalar kalibrlashi va reagentlar sifatini nazorat qilishda yetkazib beruvchilar
bilan hamkorlikning yetishmasligi ham katta muammo sifatida ko‘rindi. Ushbu
muammolarni hal qilish uchun davlat darajasida qo‘llab-quvvatlash va xalqaro tajriba
almashuv zarur.
Xulosa sifatida quyidagi tavsiyalar beriladi:
1. Bosqichma-bosqich joriy etish: Akkreditatsiyani dastlab pilot loyiha
sifatida bir nechta laboratoriyada sinab ko‘rish, so‘ngra tajribani kengaytirish.
2. Malaka oshirish: Xodimlar uchun maxsus treninglar tashkil etib, sifat
menejmenti va texnik talablar bo‘yicha bilimlarini oshirish.
3. Infratuzilmani yangilash: Zamonaviy uskunalar xarid qilish va kalibrlash
jarayonlarini yo‘lga qo‘yish uchun investitsiyalar jalb qilish.
4. Hamkorlikni rivojlantirish: Xalqaro akkreditatsiya organlari va yetkazib
beruvchilar bilan hamkorlikni mustahkamlash.
5. Qonunchilikni moslashtirish: Akkreditatsiya talablarini mahalliy
qonunchilikka integratsiya qilish uchun normativ hujjatlar ishlab chiqish.
Ushbu tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, akkreditatsiya O‘zbekiston tibbiy biologiya
laboratoriyalari uchun nafaqat texnik, balki ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan ham muhim
ahamiyatga ega. Bu jarayon sog‘liqni saqlash tizimida sifatli xizmat ko‘rsatishni
ta’minlash va global standartlarga moslashishda muhim qadam bo‘la oladi. Kelajakda
akkreditatsiya jarayonini kengroq miqyosda joriy etish va uni davlat siyosatining bir
qismiga aylantirish sog‘liqni saqlash sohasidagi islohotlarni yanada samarali qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_Март –2025
225
Maqola O‘zbekiston laboratoriyalari uchun yo‘l xaritasi sifatida xizmat qilishi
mumkin. Akkreditatsiya nafaqat laboratoriyalarning obro‘sini oshiradi, balki
bemorlar uchun xavfsiz va ishonchli xizmatlarni ta’minlaydi. Shu sababli, ushbu
jarayonni qo‘llab-quvvatlash va uni amalda joriy etish har bir laboratoriya rahbari va
sog‘liqni saqlash tizimi mas'ullarining asosiy vazifalaridan biriga aylanishi kerak.
ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. COFRAC. (2025). Guide technique d'accréditation en biologie médicale (SH GTA
01 - Révision 02). France: Comité Français d’Accréditation.
2. ISO. (2012). NF EN ISO 15189:2012. Laboratoires de biologie médicale -
Exigences concernant la qualité et la compétence. Genève: Organisation
internationale de normalisation.
3. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. (2023). Tibbiy
laboratoriyalar faoliyatini tartibga solish to‘g‘risidagi qo‘llanma. Toshkent: Sog‘liqni
saqlash vazirligi nashriyoti.
4. World Health Organization (WHO). (2020). Laboratory Quality Management
System: Handbook. Geneva: WHO Press.
5. Aliyev, Sh. M. (2024). O‘zbekistonda tibbiy biologiya laboratoriyalarining hozirgi
holati va rivojlanish istiqbollari. Toshkent: Tibbiy biologiya instituti jurnali, 15(2),
45-52.
