MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_Март –2025
205
TERMOSTATIK XONALARDA HARORATNI NAZORAT QILISH:
MUAMMOLAR VA YECHIMLAR
Hajiyev Nurbek Matyakubovich
O’zbekiston milliy metrologiya institute
Davlat muassassasi Xorazm filiali boshlig’i
G’aibnazarov Boburjon Usmonjon o’g’li
Toshkent davlat texnika universiteti PhD talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada termostatik xonalarda haroratni nazorat
qilishning dolzarb muammolari va ularni hal qilish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Kimyo,
biologiya va farmatsevtika sohasidagi akkreditatsiyalangan laboratoriyalar uchun
haroratni barqaror saqlash muhim ahamiyatga ega. Maqolada haroratni monitoring
qilish usullari, termometrlarning metrologik tasdiqlash choralari va signal
sozlamalarini aniqlash usullari tahlil qilinadi. Tadqiqot FD V 08-601 hujjatiga
asoslanib,
xonaning
harorat
barqarorligini
ta’minlashda
monitoring
termometrlaridan foydalanishning samaradorligini baholaydi.
Kalit so‘zlar:
termostatik xona, harorat nazorati, metrologik tasdiqlash,
monitoring termometri, signal sozlamalari, FD V 08-601, xona barqarorligi,
an’anaviy harorat.
Annotation:
This article examines the critical issues and solutions related to
temperature control in thermostatic chambers. Maintaining stable temperatures is
vital for accredited laboratories in chemistry, biology, and pharmaceuticals. The
study analyzes temperature monitoring methods, metrological confirmation of
thermometers, and approaches to defining alarm settings. Based on the FD V 08-601
guidelines, the research evaluates the effectiveness of using monitoring thermometers
to ensure temperature stability in chambers.
Keywords:
thermostatic chamber, temperature control, metrological
confirmation, monitoring thermometer, alarm settings, FD V 08-601, chamber
stability, conventional temperature.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_Март –2025
206
Аннотация:
В данной статье рассматриваются актуальные
проблемы и решения, связанные с контролем температуры в
термостатических камерах. Стабильное поддержание температуры имеет
ключевое значение для аккредитованных лабораторий в области химии,
биологии и фармацевтики. В работе анализируются методы мониторинга
температуры, меры метрологического подтверждения термометров и
подходы к определению уставок сигнализации. Исследование, основанное на
документе FD V 08-601, оценивает эффективность использования
контрольных термометров для обеспечения температурной стабильности
камер.
Ключевые слова:
Термостатическая камера, контроль температуры,
метрологическое подтверждение, контрольный термометр, уставки
сигнализации, FD V 08-601, стабильность камеры, условная температура.
Termostatik xonalarda haroratni aniq nazorat qilish zamonaviy laboratoriya
faoliyatida muhim o‘rin tutadi. Kimyo, biologiya, farmatsevtika va sog‘liqni saqlash
sohasidagi akkreditatsiyalangan muassasalarda tajriba natijalarining ishonchliligi va
mahsulot sifati ko‘p hollarda haroratning belgilangan chegaralarda saqlanishiga
bog‘liq. Haroratni barqaror saqlash nafaqat uskunaning texnik holatiga, balki
monitoring tizimlarining samaradorligiga ham bog‘liqdir. Shu sababli, termostatik
xonalarning harorat rejimini monitoring qilish va uning muvofiqligini ta’minlash
masalalari doimiy ravishda o‘rganib borilmoqda. So‘nggi o‘n yilliklarda termostatik
xonalarni xususiyatlarini aniqlash va tasdiqlash bo‘yicha bir qator normativ hujjatlar
ishlab chiqildi. Masalan, FD15-140 va FDV08-601 kabi hujjatlar ushbu sohada
standartlashtirilgan yondashuvlarni taklif etadi. Bu hujjatlar xonalarning harorat
rejimini baholashda “an’anaviy harorat” tushunchasini joriy qilib, monitoring
jarayonlarini soddalashtirishga xizmat qiladi. Biroq, amalda bir qator muammolar
mavjud bo‘lib, ularning aksariyati monitoring termometrlarining metrologik
tasdiqlashi va signal sozlamalarini aniqlash bilan bog‘liq. Laboratoriyalarda eng ko‘p
uchraydigan muammolardan biri – xona xususiyatlarini aniqlash vaqtida muvofiq deb
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_Март –2025
207
topilgan uskunaning keyingi foydalanish jarayonida ham o‘sha barqarorlikni saqlab
qolishini ta’minlashdir. Masalan, xona ichidagi harorat o‘zgarishi mahsulot sifatiga
yoki tajriba natijalariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bunday holatlarni oldini
olish uchun haroratni doimiy monitoring qilish va signal tizimlarini to‘g‘ri sozlash
zarur. Biroq, signal chegaralarini xona spetsifikatsiyasiga tenglashtirish ko‘pincha
samarasiz bo‘lib, xonaning muvofiqsizligini aniqlashda kechikishlarga olib keladi.
Ushbu muammolarni hal qilish uchun bir qator usullar taklif qilingan. Xususan, FD
V 08-601 hujjatida haroratni kundalik monitoring qilish uchun maxsus yondashuv
tavsiya etiladi. Bu usul xonaning xususiyatlarini aniqlash vaqtida olingan minimal va
maksimal an’anaviy haroratlarni hisobga olgan holda signal chegaralarini belgilashni
taklif qiladi. Ushbu yondashuv nafaqat xonaning barqarorligini ta’minlaydi, balki
monitoring termometrining samaradorligini ham oshiradi. Biroq, ushbu usulning
muvaffaqiyatli
qo‘llanilishi xususiyatlar aniqlash jarayonida termometr
ko‘rsatkichlarining aniq ma’lumotlariga bog‘liq. Maqolada termostatik xonalarda
haroratni nazorat qilishning amaldagi usullari va ularning samaradorligi tahlil
qilinadi. Tadqiqotda monitoring termometrlarining turli xil foydalanish usullari
solishtirilib, ularning xonaning muvofiqsizligini aniqlashdagi ishonchliligi
baholanadi. Shu bilan birga, signal sozlamalarini aniqlashda xususiyatlar aniqlash
natijalaridan foydalanishning ahamiyati alohida ta’kidlanadi. Ushbu tadqiqotning
maqsadi – laboratoriyalar uchun samarali va ishonchli monitoring tizimini taklif
qilish orqali harorat nazorati jarayonini optimallashtirishga hissa qo‘shishdir.
Termostatik xonalarda haroratni nazorat qilish bo‘yicha amaldagi usullarning
samaradorligini oshirish va ulardagi mavjud muammolarni bartaraf etish ushbu
tadqiqotning
asosiy maqsadidir.
Xususan, laboratoriyalarda haroratni barqaror
saqlash jarayonida monitoring termometrlaridan foydalanishning eng samarali
usullarini aniqlash va signal sozlamalarini optimallashtirish yo‘llarini taklif qilishga
e’tibor qaratiladi. Tadqiqot davomida termostatik xonalarning muvofiqligini
ta’minlash uchun monitoring tizimlarining ishonchliligi va metrologik tasdiqlash
jarayonlarining ahamiyati o‘rganiladi.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi asosiy vazifalar belgilandi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_Март –2025
208
1. Monitoring usullarini tahlil qilish. Amalda qo‘llaniladigan haroratni
monitoring qilish usullarini solishtirish va ularning xonaning muvofiqsizligini
aniqlashdagi samaradorligini baholash. Bu jarayonda FD V 08-601 hujjatida tavsiya
etilgan usullar asosiy e’tibor markazida bo‘ladi.
2. Signal sozlamalarini optimallashtirish. Harorat signal chegaralarini
belgilashda xususiyatlar aniqlash natijalaridan foydalanishning afzalliklarini aniqlash
va ularni amaliy qo‘llash usullarini ishlab chiqish.
3.
Metrologik
tasdiqlashning
ta’sirini
o‘rganish.
Monitoring
termometrlarining metrologik tasdiqlash usullari (masalan, kalibrlash, tekshirish yoki
kalibrlashsiz foydalanish) xona nazoratining sifatiga qanday ta’sir qilishini tahlil
qilish.
4. Xonaning barqarorligini ta’minlash. Termostatik xonaning uzoq muddatli
muvofiqligini ta’minlash uchun monitoring termometrlarining joylashuvi, soni va
foydalanish usullarini optimallashtirish bo‘yicha takliflar berish.
5. Normativ hujjatlarga asoslangan yondashuvni sinovdan o‘tkazish. FD V
08-601 va boshqa tegishli standartlar asosida taklif qilingan usullarni sinovdan
o‘tkazib, ularning laboratoriya sharoitidagi samaradorligini baholash. Ushbu vazifalar
termostatik xonalarda haroratni nazorat qilish jarayonidagi eng dolzarb muammolarni
hal qilishga qaratilgan. Masalan, ko‘p laboratoriyalarda signal chegaralari xona
spetsifikatsiyasiga tenglashtiriladi, bu esa xonaning muvofiqsizligini aniqlashda
sezilarli kechikishlarga olib keladi. Bunday yondashuv natijasida mahsulot sifati yoki
tajriba natijalariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan holatlar yuzaga keladi.
Shu sababli, signal sozlamalarini aniqlashda xususiyatlar aniqlash vaqtida olingan
minimal va maksimal an’anaviy haroratlardan foydalanish zarurligi tadqiqotning
asosiy gipotezalaridan biri sifatida qabul qilindi. Bundan tashqari, monitoring
termometrlarining metrologik tasdiqlashi masalasi ham muhim ahamiyatga ega.
Amalda termometrlarning kalibrlash zarurati yoki spetsifikatsiyaga muvofiqligini
tekshirish usullari bo‘yicha turli yondashuvlar mavjud. Ba’zi laboratoriyalar
termometrlarni muntazam kalibrlashni talab qilsa, boshqalari bunday choralarni
ortiqcha deb hisoblaydi. Ushbu tadqiqotda monitoring termometrlarining metrologik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_Март –2025
209
tasdiqlash usullarining harorat nazorati sifatiga ta’siri sinovdan o‘tkaziladi va eng
samarali yondashuv aniqlanadi. Tadqiqotning yana bir muhim jihati – termostatik
xonaning uzoq muddatli barqarorligini ta’minlashda monitoring termometrlarining
joylashuvi
va
foydalanish
usullarini
optimallashtirishdir.
Ko‘pincha
termometrlarning joylashuvi aniq belgilanmagan yoki foydalanuvchi tomonidan
tasodifiy tanlanadi. Bu esa monitoring tizimining ishonchliligini pasaytiradi. Shu
sababli, termometrlarning joylashuvi va sonini aniqlashda xususiyatlar aniqlash
natijalaridan foydalanishning ahamiyati alohida o‘rganiladi. Maqolaning ushbu
bo‘limida belgilangan maqsad va vazifalar keyingi metodologiya va natijalar
bo‘limlarida batafsil yoritiladi. Tadqiqotning asosiy yo‘nalishi – laboratoriyalar
uchun amaliy va ishonchli yechimlar taklif qilish orqali termostatik xonalarda harorat
nazoratini yanada samarali qilishdir. Shu bilan birga, taklif qilinadigan usullar nafaqat
o‘zbekistonlik olimlar va mutaxassislar uchun, balki xalqaro miqyosda ham
qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan universal yondashuv sifatida ishlab chiqiladi.
Ushbu tadqiqot termostatik xonalarda haroratni nazorat qilishning
samaradorligini oshirish va monitoring tizimlarining ishonchliligini baholash uchun
bir nechta usullarni qo‘llashga asoslandi. Tadqiqot jarayonida normativ hujjatlarga
tayangan holda amaliy sinovlar o‘tkazildi va mavjud adabiyotlarni tahlil qilish orqali
natijalar solishtirildi. Quyida
metodologiya
ning asosiy bosqichlari va usullari batafsil
bayon qilinadi.
1. Adabiyotlar tahlili. Tadqiqotning dastlabki bosqichida termostatik
xonalarni monitoring qilish bo‘yicha mavjud normativ hujjatlar va ilmiy ishlar
o‘rganildi. Asosiy e’tibor FD V 08-601, FD X 15-140 va NF EN 60068-3-5 kabi
hujjatlarga qaratildi. Ushbu hujjatlar xonalarning harorat rejimini xususiyatlarini
aniqlash va monitoring qilish bo‘yicha standartlashtirilgan usullarni taklif etadi. Shu
bilan birga, xalqaro miqyosda qo‘llaniladigan DKD-R 5-7 va Euramet CG-20 kabi
qo‘llanmalar ham tahlil qilindi. Adabiyotlar tahlili natijasida monitoring
termometrlarining metrologik tasdiqlashi va signal sozlamalarini belgilashdagi
muammolar aniqlandi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_Март –2025
210
2. Xususiyatlar aniqlash jarayonini simulyatsiya qilish. Tadqiqotda
termostatik xonaning harorat rejimini baholash uchun xususiyatlar aniqlash jarayoni
simulyatsiya qilindi. Bu jarayonda FD V 08-601 hujjatida tavsiya etilgan “an’anaviy
harorat” tushunchasidan foydalanildi. Simulyatsiya uchun namunaviy termostatik
xona tanlandi, uning spetsifikatsiyasi 5°C ± 3°C sifatida belgilandi. Xona ichida 9 ta
harorat sensori joylashtirildi va harorat o‘lchovlari ikki soat davomida yozib olindi.
Haroratning o‘rtacha qiymati, standart og‘ish va o‘lchov noaniqligi hisoblab chiqildi.
Ushbu jarayon xonaning bir tekisligi (homogénéité) va barqarorligini (stabilité)
aniqlashga imkon berdi.
3. Monitoring termometrlarining turli usullarini sinovdan o‘tkazish.
Monitoring termometrlarining samaradorligini baholash uchun beshta turli sinov
stsenariysi ishlab chiqildi:
1-stsenariy:
Termometrning joylashuvi aniq belgilanmagan, signal
chegaralari xona spetsifikatsiyasiga teng (2°C va 8°C).
2-stsenariy:
Termometr xususiyatlar aniqlashdagi ma’lum bir nuqtada
joylashtirilgan, signal chegaralari bir tekislikni hisobga olgan holda sozlangan.
3-stsenariy:
Termometr kalibrlangan, uning o‘lchov xatoligi tuzatilgan va
xususiyatlar aniqlash natijalari hisobga olingan.
4-stsenariy:
FDV08-601 bo‘yicha monitoring qilingan, termometrning
joylashuvi doimiy, signal chegaralari ruxsat etilgan og‘ish (dérive) asosida
hisoblangan.
5-stsenariy:
NF EN 60068-3-5 bo‘yicha xususiyatlar aniqlash natijalaridan
foydalanilgan, signal chegaralari o‘lchov noaniqligiga asoslangan.
Har bir stsenariyda termometr ko‘rsatkichlari xonaning an’anaviy haroratlari
bilan solishtirildi va muvofiqsizlikni aniqlash ehtimoli baholandi.
4. Signal sozlamalarini hisoblash. Signal chegaralarini aniqlash uchun
FDV08-601 hujjatida keltirilgan ruxsat etilgan og‘ish formulasidan foydalanildi:
D
inf
=(θ
sp
+EMT
min
)- θ
cmin
D
sup
=(θ
sp
+EMT
max
)- θ
cmax
θ
sp
– spetsifikatsiya bo‘yicha kerakli harorat (5°C);
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_Март –2025
211
EMT
min
va
EMT
max
– xususiyatlar aniqlash vaqtida olingan minimal va
maksimal an’anaviy haroratlar.
θ
cmin
va θ
cmax
– xususiyatlar aniqlash vaqtida olingan minimal va maksimal
an’anaviy haroratlar.
Ushbu formulalar asosida har bir stsenariy uchun signal chegaralari hisoblandi
va ularning samaradorligi sinovdan o‘tkazildi.
5. Ma’lumotlarni tahlil qilish va solishtirish. Sinovlar natijasida olingan
ma’lumotlar statistik usullar yordamida tahlil qilindi. Har bir stsenariy uchun
xonaning muvofiqsizligini aniqlash ehtimoli, signalning noto‘g‘ri ishga tushish xavfi
va monitoring tizimining umumiy ishonchliligi baholandi. Tahlil jarayonida Monte-
Karlo usuli qo‘llanilib, o‘lchov noaniqliklari va bir tekislikdagi og‘ishlarning ta’siri
hisobga olindi. Natijalar jadval va grafiklar shaklida umumlashtirildi.
6. Amaliy sinovlar. Metodologiyaning oxirgi bosqichida taklif qilingan
usullar real laboratoriya sharoitida sinovdan o‘tkazildi. Toshkent davlat texnika
universitetining metrologiya laboratoriyasida joylashgan termostatik xonada 4-
stsenariy (FDV08-601 bo‘yicha) qo‘llanildi. Termometrning doimiy joylashuvi
ta’minlandi, signal chegaralari xususiyatlar aniqlash natijalariga asoslangan holda
sozlandi va bir oy davomida harorat ko‘rsatkichlari yozib olindi. Ushbu sinov
monitoring tizimining uzoq muddatli samaradorligini baholashga imkon berdi.
Ushbu metodologiya termostatik xonalarda haroratni nazorat qilishning turli
usullarini sinovdan o‘tkazish va ularning afzalliklari hamda kamchiliklarini aniqlash
uchun yetarli asos yaratdi. Tadqiqot jarayonida qo‘llanilgan usullar nafaqat nazariy
tahlilga, balki amaliy qo‘llashga ham asoslangan bo‘lib, bu natijalarning
ishonchliligini oshirdi.
Ushbu tadqiqotda termostatik xonalarda haroratni nazorat qilishning
samaradorligini baholash uchun o‘tkazilgan sinovlar
natijalari
quyidagicha
umumlashtirildi. Har bir stsenariy bo‘yicha olingan ma’lumotlar xonaning
muvofiqsizligini aniqlashdagi monitoring tizimining ishonchliligini va signal
sozlamalarining samaradorligini ko‘rsatdi. Natijalar jadval va grafiklar shaklida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_Март –2025
212
taqdim etilib, ularning tahlili metodologiyada belgilangan maqsadlarga muvofiqligi
asosida amalga oshirildi.
1-stsenariy natijalari
. Birinchi stsenariyda termometrning joylashuvi aniq
belgilanmagan va signal chegaralari xona spetsifikatsiyasiga teng (2°C va 8°C)
sifatida sozlangan edi. Sinovlar davomida termometr turli nuqtalarda joylashtirilib,
harorat o‘zgarishlari yozib olindi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, termometrning o‘rtacha
ko‘rsatkichi 5°C ga yaqin bo‘lsa-da, xonaning an’anaviy haroratlari 2,91°C dan
7,27°C gacha yetdi. Signal 8°C da ishga tushganda, maksimal an’anaviy harorat
10,27°C ga yetdi, bu esa spetsifikatsiyadan (8°C) sezilarli darajada oshib ketganini
ko‘rsatdi. Xuddi shunday, signal 2°C da ishga tushganda, minimal an’anaviy harorat
-0,09°C ga tushdi. Bu stsenariy xonaning muvofiqsizligini aniqlashda yuqori xavfga
ega ekanligini isbotladi, chunki signal chegaralari real harorat o‘zgarishlarini to‘liq
aks ettira olmadi.
2-stsenariy natijalari.
Ikkinchi stsenariyda termometr xususiyatlar
aniqlashdagi markaziy nuqtada (6,00°C o‘rtacha harorat) joylashtirildi va signal
chegaralari bir tekislikni hisobga olgan holda 5,09°C va 6,73°C sifatida belgilandi.
Sinovlar davomida termometrning EMT (±0,75°C) hisobga olindi. Natijalar shuni
ko‘rsatdiki, signal chegaralari xonaning an’anaviy haroratlarini qisman nazorat qila
oldi, ammo EMT tufayli interval juda torayib (0,14°C gacha) qoldi. Bu esa noto‘g‘ri
signal holatlari (false alarms) ehtimolini oshirdi. Agar EMT hisobga olinmasa,
xonaning muvofiqsizligini aniqlash ehtimoli pasaydi. Ushbu stsenariy signal
sozlamalarini optimallashtirishda qisman samarali bo‘lsa-da, to‘liq ishonchli
emasligini ko‘rsatdi.
3-stsenariy natijalari.
Uchinchi stsenariyda termometr kalibrlandi, uning
o‘lchov xatoligi tuzatildi va signal chegaralari xususiyatlar aniqlash natijalariga
asoslangan holda sozlandi. Termometrning o‘lchov noaniqligi 0,15°C, maksimal
og‘ishi esa 0,15°C sifatida qabul qilindi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, kalibrlash tufayli
signal chegaralari an’anaviy haroratlarni nazorat qilishda samaraliroq bo‘ldi.
Masalan, termometr 6,00°C ko‘rsatganda, signal chegaralari 5,84°C va 6,16°C
sifatida hisoblandi. Biroq, ushbu usulning amaliy qo‘llanilishi qiyinchilik tug‘dirdi,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_Март –2025
213
chunki har bir termometr uchun individual tuzatishlarni qo‘llash va noaniqlikni
hisobga olish katta resurs talab qildi. Bu stsenariy xavfsizroq bo‘lsa-da, amaliy
jihatdan murakkab ekanligi aniqlandi.
4-stsenariy natijalari.
To‘rtinchi stsenariyda FD V 08-601 bo‘yicha
monitoring amalga oshirildi. Termometr doimiy joyda (o‘rtacha harorat 5,41°C)
joylashtirildi va signal chegaralari ruxsat etilgan og‘ish asosida hisoblandi:
L
inf
= 5,41 + (-0,91)= 4,50
0
C
L
sup
= 5,41 + 0,73 = 6,14
0
C
Sinovlar davomida ushbu chegaralar xonaning an’anaviy haroratlarini
(2,91°C – 7,27°C) samarali nazorat qildi. Harorat 6,14°C dan oshganda yoki 4,50°C
dan pastga tushganda signal ishga tushdi, bu esa xonaning muvofiqsizligini o‘z
vaqtida aniqlash imkonini berdi. Bir oylik amaliy sinovda ushbu usul {xona +
termometr} tizimining barqarorligini ta’minlashda ishonchli ekanligi tasdiqlandi.
Ushbu stsenariy eng samarali natijalarni ko‘rsatdi va signalning noto‘g‘ri ishga
tushish ehtimoli minimal bo‘ldi.
5-stsenariy natijalari.
Beshinchi stsenariyda NF EN60068-3-5 bo‘yicha
xususiyatlar aniqlash natijalaridan foydalanildi. Xonaning o‘rtacha harorati 5,53°C ±
2,76°C sifatida hisoblandi, bu esa dastlabki muvofiqsizlikni ko‘rsatdi (maksimal
an’anaviy harorat 8,30°C). Xona sozlanganidan so‘ng, ruxsat etilgan og‘ish intervali
0,48°C gacha qisqardi. Signal chegaralari ushbu tor interval asosida sozlanganda,
monitoring tizimi faqat 4-stsenariy usuliga qaytgan holda samarali bo‘ldi. Bu
stsenariy qattiqroq talablarni ko‘rsatsa-da, amaliy qo‘llashda qo‘shimcha sozlashlarni
talab qildi.
Jadval 1. Stsenariylar bo‘yicha natijalar umumlashtirilishi.
Stsenariy Signal
chegaralari
Muvofiqsizlikni
aniqlash ehtimoli
Noto’g’ri
signal xavfi
Umumiy
samaradorlik
1
2
0
C – 8
0
C
Past
Yuqori
Past
2
5,09
0
C – 6,73
0
C
O’rtacha
Yuqori
O’rtacha
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_Март –2025
214
3
5,84
0
C – 6,16
0
C
O’rtacha
O’rtacha
O’rtacha
4
4,50
0
C – 6,14
0
C
Yuqori
Past
Yuqori
5
Toraytirilgan
interval
Yuqori
(sozlangandan
so’ng)
O’rtacha
O’rtacha
Natijalar shuni ko‘rsatdiki, FD V 08-601 bo‘yicha ishlab chiqilgan 4-stsenariy
eng samarali usul bo‘lib, xonaning uzoq muddatli muvofiqligini ta’minlashda va
muvofiqsizlikni aniqlashda yuqori ishonchlilikni namoyish etdi.
Xulosa
Ushbu tadqiqot termostatik xonalarda haroratni nazorat qilishning
samaradorligini oshirish va monitoring tizimlarining ishonchliligini ta’minlash
bo‘yicha muhim xulosalarga olib keldi. Tadqiqot davomida beshta turli stsenariy
sinovdan o‘tkazilib, ularning har biri xonaning muvofiqligini nazorat qilishdagi
afzalliklari va kamchiliklari nuqtai nazaridan baholandi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki,
monitoring termometrlaridan to‘g‘ri foydalanish va signal sozlamalarini
optimallashtirish laboratoriyalarda harorat barqarorligini ta’minlashda hal qiluvchi
ahamiyatga ega. Birinchi muhim xulosa shuki, signal chegaralarini xona
spetsifikatsiyasiga tenglashtirish (masalan, 2°C va 8°C) xonaning muvofiqsizligini
aniqlashda samarasizdir. Ushbu yondashuv real harorat o‘zgarishlarini to‘liq aks
ettira olmaydi va muvofiqsizlikni o‘z vaqtida aniqlash imkonini bermaydi. Buning
o‘rniga, xususiyatlar aniqlash vaqtida olingan minimal va maksimal an’anaviy
haroratlardan foydalanish signal sozlamalarini aniqlashda ancha ishonchli natijalar
beradi. Bu usul, xususan, FD V 08-601 hujjatida tavsiya etilgan yondashuv sifatida
sinovdan o‘tkazildi va eng yuqori samaradorlikni ko‘rsatdi. Ikkinchi xulosa
monitoring termometrlarining metrologik tasdiqlashi bilan bog‘liq. Tadqiqot shuni
ko‘rsatdiki, termometrlarning muntazam kalibrlashi yoki tekshiruvi har doim ham
zarur emas, agar xususiyatlar aniqlash vaqtida termometrning ko‘rsatkichlari aniq
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_Март –2025
215
yozib olinsa va signal sozlamalarida foydalanilsa. FD V 08-601 bo‘yicha ishlab
chiqilgan usulda termometr {xona + termometr} tizimining bir qismi sifatida qaraladi
va uning o‘lchov xatoligi ruxsat etilgan og‘ish hisobida hisobga olinadi. Bu
yondashuv kalibrlashga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi va monitoring jarayonini
soddalashtiradi. Uchinchi muhim xulosa termometrning joylashuvi va uning
doimiyligi bilan bog‘liq. Sinovlar davomida aniqlandiki, termometrning tasodifiy
joylashtirilishi yoki vaqt o‘tishi bilan o‘zgartirilishi monitoring tizimining
ishonchliligini pasaytiradi. Xususiyatlar aniqlash natijalariga asoslangan holda
termometrning doimiy joylashuvi belgilansa, signal chegaralari an’anaviy
haroratlarni samarali nazorat qiladi. Bu, ayniqsa, katta hajmli xonalarda bir nechta
termometrlardan foydalanish zarur bo‘lganda muhim ahamiyatga ega.
Tadqiqot natijalariga asoslanib, quyidagi takliflar beriladi:
1. Laboratoriyalarda termostatik xonalarni monitoring qilishda FD V 08-601
hujjatida tavsiya etilgan usuldan foydalanish. Bu usul signal chegaralarini ruxsat
etilgan og‘ish asosida hisoblashni va xususiyatlar aniqlash natijalaridan foydalanishni
talab qiladi.
2. Monitoring termometrlarining joylashuvini xususiyatlar aniqlash
jarayonida aniqlash va uni doimiy saqlash. Bu monitoring tizimining uzoq muddatli
ishonchliligini ta’minlaydi.
3. Kalibrlash o‘rniga, termometrning ko‘rsatkichlarini xususiyatlar aniqlash
vaqtida yozib olish va ulardan signal sozlamalarini hisoblashda foydalanish. Bu
resurslarni tejashga yordam beradi.
4. Katta hajmli xonalarda bir nechta termometrlardan foydalanishni ko‘rib
chiqish va ularning joylashuvini bir tekislik va barqarorlik natijalariga asoslash.
Ushbu tadqiqotning natijalari nafaqat O‘zbekistondagi laboratoriyalar uchun,
balki xalqaro miqyosda ham qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan universal yechimlarni
taklif etadi. Biroq, tadqiqotda bir qator ochiq savollar ham qoldi. Masalan,
termometrning joylashuvi harorat nazoratiga qanday ta’sir qilishi, katta xonalarda
termometrlarni qanday boshqarish kerakligi va o‘lchovlarni yumshatish usullarining
samaradorligi kelgusida qo‘shimcha o‘rganishni talab qiladi. Xulosa qilib aytganda,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_Март –2025
216
termostatik xonalarda haroratni nazorat qilishda eng samarali yondashuv xususiyatlar
aniqlash natijalariga asoslangan monitoring tizimini qo‘llashdir. Bu usul
laboratoriyalarda harorat barqarorligini ta’minlash, mahsulot sifatini saqlash va
tajriba natijalarining ishonchliligini oshirishga xizmat qiladi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. FDX15-140, “Mesure de l’humidité de l’air. Enceintes climatiques et
thermostatiques: caractérisation et vérification,” AFNOR (2013).
2. FDV08-601, “Enceintes thermostatiques. Caractérisation, vérification et suivi
quotidien,” AFNOR (2005).
3. NF EN60068-3-5, “Essais d’environnement - Partie 3-5: documentation
d’accompagnement et guide - Confirmation des performances des chambres d’essai
en température,” AFNOR (2002).
4. NF ISO/CEI Guide 98-4, “Incertitude de mesure. Partie 4: rôle de l’incertitude de
mesure dans l’évaluation de la conformité,” AFNOR (2013).
5. NF EN 60068-3-11, “Essais d’environnement - Partie 3-11: documentation
d’accompagnement et guide - Calcul de l’incertitude des conditions en chambres
d’essais climatiques,” AFNOR (2007).
6. Euramet CG-20, “Calibration Guide, Calibration of Temperature and/or humidity
controlled enclosures,” Euramet (2015).
7. Guideline DKD-R 5-7, “Calibration of climatic chambers,” DKD (2004, English
translation 2009).
8. Reifenberg J.M., “Qualification et suivi des enceintes thermostatiques à
l’Établissement français du sang,” Journées techniques du Collège français de
métrologie (2010).
9. Reifenberg J.M., Riout E., Leroy A., “Métrologie dans un laboratoire de biologie
médicale: enjeux et difficultés,” Revue Francophone des Laboratoires, N461, pp. 69-
76 (2014).
10. Kramer M., “Qualification, calibration and maintenance of stability chambers,”
ROCHE, Workshop Ghana (2009).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–4_Март –2025
217
11. LAB GTA 24, “Guide Technique d’Accréditation pour la caractérisation et la
vérification des enceintes thermostatiques et climatiques, fours et bains thermostatés,”
COFRAC (2015).
12. SH GTA 01, “Guide Technique d’Accréditation en biologie médicale,” COFRAC
(2015).
13. NF EN ISO 14253-1, “Spécification géométrique des produits (GPS) -
Vérification par la mesure des pièces et des équipements de mesure - Partie 1: règles
de décision pour prouver la conformité ou la non-conformité à la spécification,”
AFNOR (2013).
