MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
398
MIGRATSIYA JARAYONLARINING O‘ZIGA XOS TASNIFI
O‘zbekiston Respublikasi IIV Malaka oshirish instituti Kasbiy tayyorgarlik
fakulteti Maxsus fanlar sikli o‘qituvuchisi, podpolkovnik
Melikulov Nurjov Latifovich
Tel: 99 000 67 14
Annotatsiya. Mazkur maqola so‘nggi yillarda dunyoda yuz berayotgan jadal
o‘zgarishlar barobarida migratsiya jarayonlarining globallashuvi jahon
jamoatchiligini keng tashvishga solayotgan muammolardan biriga aylanayotganligi,
bu borada Xalqaro migratsiya tashkiloti tomonidan Birlashgan Millatlar
Tashkilotining Qochqinlar bo‘yicha agentligi tomonidan amalga oshirilayotgan
ishlar borasidagi ma’lumotlar tahliliga bag‘ishlangan.
Аннотatsiя. Статья посвящена анализу данных о работе, проводимой
Международной организatsiей по мигрatsiи и Управлением ООН по делам
беженцев в этом направлении, что в связи со стремительными изменениями,
происходящими в мире в последние годы, становится одной из проблем,
вызывающих всеобщую обеспокоенность мирового сообщества.
Annotation. This article is devoted to the analysis of data on the work carried
out by the International Organization for Migration and the United Nations Refugee
Agency in this regard, which, in line with the rapid changes taking place in the world
in recent еars, is becoming one of the problems of widespread concern to the world
community.
Kalit so‘zlar: migrant, migratsiya, Xalqaro migratsiya tashkiloti, BMTning
qochqinlar bo'yicha agentligi.
Ключевые слова: мигрант, мигрatsiя, Международной организatsiей по
мигрatsiи, Управлением ООН по делам беженцев.
Keywords: migrant, migration, International Organization for Migration, UN
Refugee Agency.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
399
So‘nggi yillarda dunyoda yuz berayotgan jadal o‘zgarishlar barobarida
migratsiya jarayonlarining globallashuvi jahon jamoatchiligini keng tashvishga
solayotgan muammolardan biriga aylanmoqda. Bu borada ko‘plab izlanishlar olib
borishga va dolzarb masalalardan biri sifatida uni ilmiy jihatdan tahlil etish va bu
boradagi turli soha vakillari tomonidan ilgari surilayotgan yondashuvlardagi
umumiylikni aniqlab, yakuniy xulosalar chiqarish hayotiy muhim bo‘lgan zaruratga
aylanmoqda.
Migratsiya so‘zi lotin tilida “migratio”so‘zidan olingan bo‘lib, “ko‘chish”
ma’nosini anglatadi. Aholi migratsiyasi deganda, yashash hududidan insonlarning bir
hudud (davlat)dan boshqasiga, aksariyat hollarda yirik guruhlarda va yirik masofalar
bo‘ylab ko‘chishi tushuniladi.
Dunyo olimlari o‘z asarlarida migratsiya masalasiga bunday ta’rif berib
o‘tishgan, Migratsiya bu-aholining ichki va tashqi ma’muriy hududiy birliklar
chegarasidan kechib o‘tib, doimiy yashash joyini o‘zgartirish yoki еtaklovchi
va jalb qiluvchi omillarning ta’siridan qat’iy nazar ta’lim olish va mehnat faoliyati
bilan shug‘ullanish maqsadida amalga oshirilgan har qanday hududiy ko‘chishni aholi
migratsiyasi sifatida qaralgan.
Qadim zamonlardan beri odamlar bir joydan ikkinchi joyga ko'chib kelishgan.
Ba'zilar yaxshiroq ish, ta'lim, iqtisodiy manfaatlar yoki oilasiga qo'shilish uchun
harakat qilsalar, boshqalari mojaro, terrorizm yoki inson huquqlari buzilishidan
qochishga majbur. Iqlim o'zgarishi, tabiiy ofatlar yoki boshqa ekologik omillar
ta'sirida ko'chirilganlar soni ortib bormoqda.
Bugungi dunyoda misli ko'rilmagan miqyosda odamlar harakatining guvohi
bo'lmoqdamiz. Har qachongidan ham ko'proq odamlar o'zlari tug'ilgan
mamlakatlardan
boshqa
mamlakatlarda
yashaydilar.
Birlashgan
Millatlar
Tashkilotining Iqtisodiy va ijtimoiy masalalar boʻyicha departamentining aholi
boʻlimi maʼlumotlariga koʻra, 2020-yil 1-iyul holatiga koʻra, dunyo boʻylab xalqaro
migrantlar soni 281 million kishini tashkil etadi. Xalqaro muhojirlar dunyo
aholisining qariyb 3,5% ni tashkil qiladi, 2000-yilda 2,8% va 1980-yilda 2,3%.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
400
Kimlar uchun migratsiya o‘z ixtiyori, boshqalari uchun esa hayot-mamot
masalasidir. Aksariyat odamlar o'z xohishiga ko'ra migratsiya qilishsa, boshqalari
zarurat tufayli ko'chib ketishadi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Qochqinlar
bo‘yicha agentligi (UNHCR) hisob-kitoblariga ko‘ra, 2022-yil oxirigacha dunyo
bo‘ylab qariyb 35,3 million qochqin bo‘ladi, ulardan 5,9 millioni BMT yordam va
ishlar agentligi (UNRWA) mandati ostidagi falastinlik qochqinlar va 5,4 million
boshpana izlovchilardir.
Migrant kim?
Statistik maqsadlar uchun BMTning muhojir taʼrifi xalqaro chegara yoki
davlat ichida harakatlanayotgan yoki koʻchib oʻtgan va shaxsning huquqiy
maqomidan qatʼi nazar, doimiy yashash joyini tark etgan har qanday shaxsdir;
harakatning ixtiyoriy yoki ixtiyorsizligi; harakatlanish sabablari; yoki qolish muddati.
Migrantlar va Barqaror rivojlanish maqsadlari
2030 yilgacha Barqaror rivojlanish kun tartibi migratsiyaning barqaror
rivojlanishga ijobiy hissasini tan oladi. 17 ta Barqaror rivojlanish maqsadlaridan
11 tasida migratsiya va mobillikka taalluqli maqsad va koʻrsatkichlar mavjud. Kun
tartibidagi “hech kimni ortda qoldirmaslik” asosiy tamoyili barcha odamlarga,
jumladan, migrantlarga ham tegishli.
Kun tartibining 10.7 maqsadi “odamlarning tartibli, xavfsiz, muntazam
va mas’uliyatli migratsiya va harakatchanligini, shu jumladan rejalashtirilgan
va yaxshi boshqariladigan migratsiya siyosati orqali ko‘maklashish”ga chaqiradi.
Boshqa maqsadlarga, shuningdek, odam savdosiga qarshi kurashish, pul o'tkazmalari
uchun tranzaksiya xarajatlarini kamaytirish va talabalarning harakatchanligini
ta'minlash kiradi.
Xalqaro migratsiya tashkiloti (XMT)
Xalqaro migratsiya tashkiloti 1951 yilda hukumatlararo tashkilot sifatida
tashkil etilgan. XMT ishi insonparvar va tartibli migratsiya muhojirlar uchun ham,
mezbon jamiyatlar uchun ham foyda keltirishi kerak degan tamoyilga asoslanadi.
XMT o'z hamkorlari bilan birgalikda migratsiya sohasidagi operativ muammolarni
hal qilishda yordam ko'rsatishga qaratilgan faoliyatni amalga oshiradi; migratsiyaga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
401
oid masalalarga oydinlik kiritish; migratsiya orqali ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishni
qo'llab-quvvatlash; muhojirlarning insoniy qadr-qimmatini chinakam hurmat qilish
va ularning farovonligi uchun g'amxo'rlik qilish uchun barcha sa'y-harakatlar.
2016 yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti va Xalqaro Migratsiya Tashkiloti
o'rtasida Aloqalar to'g'risidagi bitim (A/70/976) tuzildi. XMT 2018-yilda Bosh kotib
tomonidan tashkil etilgan BMTning Migratsiya bo‘yicha tarmog‘ining koordinatori
hisoblanadi.
XMTning so‘nggi strategik rejasiga ko‘ra, tashkilotning 2024-2028 yillarga
mo‘ljallangan uchta asosiy maqsadi quyidagilardan iborat: hayotni saqlab qolish va
harakatdagi odamlarni himoya qilish, ko‘chishga еchim topish va muntazam
migratsiya yo‘llarini osonlashtirish.
Migratsiya ma'lumotlari
Aholi bo'limining so'nggi hisob-kitoblariga ko'ra, dunyodagi xalqaro
migrantlar soni, ya'ni. o'z mamlakatidan tashqarida yashovchi odamlar 281 millionga
etadi. Migrant ayollar xalqaro migrantlarning 48 foizini tashkil qiladi. Xalqaro
muhojirlarning deyarli to‘rttadan uch nafari 20 yoshdan 64 yoshgacha bo‘lganlar, 41
million xalqaro migrant esa 20 yoshgacha bo‘lganlardir. Xalqaro muhojirlarning
asosiy qismi Osiyo va Yevropada (har biri 31 foiz), Shimoliy Amerikada (21 foiz),
Afrikada (9 foiz), Lotin Amerikasi va Karib dengizida (5 foiz) va Okeaniyada (3 foiz)
istiqomat qiladi.
Migratsiya ma'lumotlari turli tashkilot va muassasalar tomonidan
to'planganligi sababli, migratsiya haqida aniq tasavvur berish qiyin. XMTning Global
migratsiya maʼlumotlarini tahlil qilish markazi ushbu sohada keng qamrovli va
dolzarb maʼlumotlarning noyob manbasi boʻlib xizmat qiluvchi Global migratsiya
maʼlumotlari portalini yuritadi. Ushbu veb-sayt turli manbalardan olingan
ma'lumotlarni birlashtirib, hukumat amaldorlari, milliy statistika idoralari, jurnalistlar
va keng jamoatchilikka migratsiya holatining rasmini taqdim etadi.
XMTning bedarak yo‘qolgan muhojirlar loyihasi ma’lumotlariga ko‘ra,
2014-yildan buyon dunyo bo‘ylab 61 867 nafar migrant o‘limi qayd etilgan. Eng
halokatli migratsiya yo'li markaziy O'rta er dengizi yo'li bo'lib, u erda kamida 22 871
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
402
kishi halok bo'lgan. Va eng halokatli quruqlik yo'nalishi AQSh-Meksika chegarasini
kesib o'tish yo'nalishidir.
Global darajadagi sa'y-harakatlar
Migratsiya global xarakterga ega bo‘lib, bu global yondashuvlar va global
еchimlarni talab qiladi. 2016-yil 19-sentabr kuni BMT Bosh Assambleyasi BMT
Bosh kotibining “Xavfsizlik va qadr-qimmatda: qochqinlar va muhojirlarning katta
harakatiga eʼtibor qaratish” mavzusidagi maʼruzasini taqdim etish uchun yuqori
darajadagi yigʻilish oʻtkazdi.
Davlat rahbarlari va oliy vakillar bir ovozdan asosiy yakuniy hujjat –
Qochqinlar va muhojirlar bo‘yicha Nyu-York deklaratsiyasini ma’qulladilar, unda
dunyo еtakchilarining hayotini saqlab qolish, inson huquqlarini himoya qilish va
global darajada mas’uliyatni adolatli taqsimlash borasidagi siyosiy irodasini
ifodalaydi.
2018-yil dekabr oyida BMTga a’zo davlatlar Marokashning Marrakech
shahrida bo‘lib o‘tgan Xalqaro migratsiya bo‘yicha hukumatlararo konferensiyada
Xavfsiz, tartibli va muntazam migratsiya bo‘yicha Global shartnomani qabul qildilar.
2022-yil may oyida Migratsiya masalalarini ko‘rib chiqish bo‘yicha birinchi
xalqaro forumda Bosh Assambleya GCMni amalga oshirishdagi yutuqlarni ko‘rib
chiqish va migratsiya bo‘yicha global hamkorlikni kengaytirish uchun yo‘l xaritasini
taqdim etish bo‘yicha Taraqqiyot deklaratsiyasini qabul qildi.
2016-yil sentabr oyida qabul qilingan Qochqinlar va muhojirlar boʻyicha
Nyu-York deklaratsiyasida Bosh Assambleya xavfsiz, tartibli va muntazam
migratsiya boʻyicha global kelishuvni ishlab chiqishga qaror qildi. Bitim migratsiya
boshqaruvini takomillashtirish, zamonaviy migratsiya muammolariga javob berish va
migrantlarning barqaror rivojlanishga hissasini kuchaytirish uchun noyob
imkoniyatni taqdim etadi.
Xalqaro migrantlar kuni
2000 yil 4 dekabrda Bosh Assambleya 18 dekabrni Xalqaro migrantlar kuni
deb e'lon qildi (55/93 rezolyutsiya). 1990 yilning shu kuni Assambleya barcha mehnat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–3_ Март –2025
403
muhojirlari va ularning oila a’zolari huquqlarini himoya qilish to‘g‘risidagi xalqaro
konventsiyani (45/158 rezolyutsiya) qabul qildi.
Xalqaro oilaviy pul o'tkazmalari kuni
2018 yil iyun oyida Bosh Assambleya 16 iyun kuni nishonlanadigan Xalqaro
oilaviy pul o'tkazmalari kuni deb e'lon qildi. Ushbu kunni e'lon qiluvchi
rezolyutsiyada pul o'tkazmalari, shu jumladan, migrantlar tomonidan yuborilgan pul
o'tkazmalari barcha Barqaror rivojlanish maqsadlarida va uzoq muddatli rivojlanish
strategiyalarini, xususan, qashshoqlikni kamaytirish strategiyalarini qo'llab-
quvvatlashda va uy xo'jaliklari darajasida asosiy xizmatlardan foydalanishda
o'zgarishlarga
ta'sir
ko'rsatishi,
shuningdek,
pul
o'tkazmalari
mahalliy
investitsiyalarni rag'batlantirayotgani, xususan, tadbirkorlik va iqtisodiy rivojlanish
yuqori bo'lgan mamlakatlarda tadbirkorlik va tadbirkorlikni qo'llab-quvvatlashini
e'tirof etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasining fuqaroligi
to‘g‘risida”gi 2020-yil 13-mart O‘RQ-610-son qonuni;
2.SH.M. Mirziyoev Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt
taraqqiyoti
va
xalq
farovonligining
garovi.
– T., “O‘zbekiston”, 2017;
3.O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidenti
SH.Mirziyoevning
2020-yil
24-yanvardagi O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga Murojaatnomasi // Xalq
so‘zi. – 2020. – 25 yanv.;
4.O‘zbekiston
Respublikasi
Vazirlar
Mahkamasining
"Yangi O‘zbekiston" nashri https://yuz.uz/news/ (21 iyun 2021).
