MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
382
OILA ICHIDAGI IJTIMOIY-PSIXOLOGIK XAVF OMILLARI
QDU amaliy psixologiya ta’lim yo’nalishi
talabasi Tóremuratova Gúlbanu
Ilmiy rahbar : Mambetiyarova Venera Reyimbaevna
Annotatsiya. Mazkur maqolada oila ichidagi ijtimoiy-psixologik xavf omillari
tahlil qilinadi. Oila, jamiyatning asosiy va eng muhim tuzilmasi bo‘lib, uning ichki
muhitida ro‘y beradigan ijtimoiy va psixologik omillar yoshlar va bolalarning
psixologik holati, shaxsiyati va jamiyatga integratsiyasi uchun muhim ahamiyatga
ega. Oila ichidagi ijtimoiy-psixologik xavf omillari orasida kommunikatsiya buzilishi,
zo‘ravonlik, psixologik va jismoniy suiiste’mol, xotin-qizlarga nisbatan
diskriminatsiya va boshqa omillar mavjud. Bu omillar nafaqat oila a’zolari orasidagi
munosabatlarga ta’sir qilishi, balki jamiyatdagi kengroq ijtimoiy muammolarni ham
yuzaga keltirishi mumkin. Ushbu maqolada oila ichidagi xavf omillarining ijtimoiy-
psixologik ta’siri, ularning yuzaga kelish sabablari va unga qarshi kurashish yo‘llari
muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar: Oila, ijtimoiy-psixologik xavf, kommunikatsiya, zo‘ravonlik,
psixologik suiiste’mol, ijtimoiy muammolar, diskriminatsiya, xavf omillari.
Kirish.
Oila, har bir insonning hayotidagi eng muhim va dastlabki ijtimoiy
guruhdir. U nafaqat biologik, balki psixologik, ma'naviy va ijtimoiy rivojlanishda
ham katta ahamiyatga ega. Oila a’zolari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar,
kommunikatsiya va psixologik holatlar shaxsiyatning shakllanishida muhim rol
o‘ynaydi. Shu bilan birga, oila ichida mavjud bo‘lgan ijtimoiy-psixologik xavf
omillari, ayniqsa, bolalar va yoshlarning rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkin. Ushbu maqolada, oila ichidagi xavf omillarining asosiy turlari, ularning
ijtimoiy va psixologik ta’siri va bu omillarni bartaraf etish bo‘yicha yechimlar ko‘rib
chiqiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
383
Oila ichidagi muvaffaqiyatli kommunikatsiya, barcha a’zolarning o‘z
fikrlarini erkin ifodalashiga, bir-birini tinglashiga va tushunishiga imkon yaratadi.
Ammo kommunikatsiya buzilishi, ya'ni o‘zgalar fikriga e'tiborsizlik, xavotir yoki
noxush vaziyatlarga olib kelishi mumkin. Bunday holatlar oila ichidagi ruhiy muhitni
buzadi, shaxsiy o‘zgarishlarga olib kelishi va bolalar hamda yoshlarning o‘zini
tutishida salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Oila ichidagi zo‘ravonlik – bu jismoniy, psixologik yoki iqtisodiy zo‘ravonlik
shaklida yuzaga keladigan xavf omilidir. Zo‘ravonlikni ko‘rgan yoki undan aziyat
chekish bolalar va yoshlar uchun jiddiy psixologik zarar keltiradi. Bunday sharoitda
o‘sib ulg‘aygan shaxslar, o‘zaro munosabatlarida agressivlikni o‘rganib, jismoniy
yoki psixologik zo‘ravonlikni normal holat sifatida qabul qilishi mumkin. Oila ichida
zo‘ravonlikning mavjudligi ijtimoiy muammolarni keltirib chiqarishi va
qonunbuzarliklarning ortishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Psixologik suiiste’mol, ya'ni oila ichidagi ruhiy ta’sirlar ham xavf omillaridan
biridir. Bunda oila a’zolari bir-birini ruhiy jihatdan majbur qiladi, himoya qilish
o‘rniga, e'tiborsizlik, kamsitish yoki tahdidlar bilan muomala qilinadi. Bu holatlar,
shaxsiy o‘zgarishlarga olib kelishi, o‘z-o‘zini past baholash va depressiv holatlarning
rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Psixologik suiiste’mol, xususan, bolalar uchun
xavfli bo‘lib, ularning shaxsiyati va o‘zini tutishiga salbiy ta’sir qiladi.
Oila ichida xotin-qizlarga nisbatan diskriminatsiya ham ijtimoiy-psixologik
xavf omillaridan biridir. Odatda bu, xotin-qizlarning jamiyatda teng huquqlarga ega
bo‘lmasligi, ularning fikrini inobatga olmaslik yoki oilaviy qarorlar qabul qilishda
ishtirok etmaslik bilan namoyon bo‘ladi. Bunday holatlar, xotin-qizlarning o‘z-o‘zini
qadrlashini kamaytiradi va ularning psixologik holatiga salbiy ta’sir qiladi.
Oila ichidagi xavf omillari nafaqat oila a’zolariga, balki kengroq jamiyatga
ham ta’sir qiladi. Oila ichidagi zo‘ravonlik va psixologik suiiste’mol, o‘smirlarning
ijtimoiy faolligini, psixologik holatini va jamiyatga integratsiyasini buzadi. Bunday
o‘smirlar ko‘pincha agressiv bo‘lib, jamiyatda nizolarni keltirib chiqarishadi.
Shuningdek, oila ichida me'yoriy bo‘lmagan munosabatlar, bolalarning ruhiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-22
Часть–2_ Март –2025
384
salomatligiga, o‘qishdagi muvaffaqiyatlariga va kelajakdagi ijtimoiy hayotiga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi.
Oila ichidagi xavf omillarini bartaraf etish uchun bir qator chora-tadbirlar
mavjud. Bular quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
1. Ta'lim va targ‘ibot – Oila a’zolarini sog‘lom kommunikatsiya va psixologik
salomatlikni saqlashga o‘rgatish, oilaviy munosabatlarni yaxshilash va ijtimoiy-
psixologik xavf omillarining oldini olish uchun ma'rifatli targ‘ibot ishlari olib
borilishi kerak.
2. Yuridik choralar – Zo‘ravonlik va diskriminatsiya holatlari bilan kurashish
uchun qonuniy chora-tadbirlar kuchaytirilishi, oila a’zolarini himoya qilish uchun
ijtimoiy xizmatlar tashkil etilishi zarur.
3. Psixologik yordam – Oila ichidagi muammolarni hal qilish uchun
psixologik maslahat xizmatlari va oilaviy terapiya tizimini rivojlantirish zarur.
4. Jamiyatda faollik – Jamiyatda oila va uning muammolariga e'tibor qaratish,
oilaviy qiymatlar va ahamiyatni targ‘ib qilish orqali, ijtimoiy xavf omillarini
kamaytirish mumkin.
Xulosa.
Oila ichidagi ijtimoiy-psixologik xavf omillari jamiyatning
barqarorligini va uning a'zolarining psixologik holatini bevosita ta'sir qiladi. Oila
a'zolarining o‘zaro hurmat va mehr-oqibat asosida qurilgan munosabatlari, sog‘lom
psixologik va ijtimoiy rivojlanishning kafolati hisoblanadi. Shu bois, oila ichidagi
xavf omillarini aniqlash va ularni bartaraf etish, nafaqat oila a'zolarining, balki butun
jamiyatning salomatligini ta'minlashga yordam beradi.
ADABIYOTLAR:
1. J.M. Anderson. "Sosial-psixologiya", 2019.
2. N.I. Yusufov. "Oila va jamiyat", 2021.
3. A.O. Ahmedov. "Oila ichidagi zo‘ravonlik va uning psixologik ta'siri", 2018.
