MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
21
YASHIL IQTISODIYOTGA OʻTISHNING EKONOMETRIK
TAHLILI
Qarshi davlat texnika universiteti assistenti
Jo’rayeva O’g’iloy Abdiraxim qizi
Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida barqaror
rivojlanish va yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayoni ekonometrik modellashtirish asosida
tahlil qilinadi. Tadqiqotda 2005–2023 yillar davomidagi statistik ma’lumotlar asosida
panel regressiya va vektor xatoliklarni tuzatish modeli (VECM) qo‘llanilgan. Tahlillar
natijasida qayta tiklanuvchi energiya ulushi, ekologik investitsiyalar va ifloslanish
ko‘rsatkichlarining YaIM o‘sishiga ta’siri aniqlangan. Maqolada yashil iqtisodiyotni
rivojlantirish yo‘lida mavjud to‘siqlar va ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar ishlab
chiqilgan. Tadqiqot natijalari O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotga o‘tish iqtisodiy va
ekologik jihatdan samarali strategiya ekanligini tasdiqlaydi.
Kalit so‘zlar. barqaror rivojlanish, yashil iqtisodiyot, ekonometrik tahlil, qayta
tiklanuvchi energiya, O‘zbekiston, CO₂ emissiyasi, ekologik siyosat, iqtisodiy o‘sish.
Аннотация. В данной статье анализируется процесс устойчивого
развития и перехода к зеленой экономике в Республике Узбекистан на основе
эконометрического моделирования. В исследовании использовалась модель
панельной регрессии и коррекции векторных ошибок (vecm) на основе
статистических данных за период с 2005 по 2023 год. Анализ выявил влияние
доли возобновляемых источников энергии, инвестиций в окружающую среду и
показателей загрязнения на рост ВВП. В статье сформулированы
существующие препятствия на пути развития зеленой экономики и
предложения по их преодолению. Результаты исследования подтверждают,
что переход к зеленой экономике в Узбекистане является экономически и
экологически эффективной стратегией.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
22
Ключевые
слова.
устойчивое
развитие,
зеленая
экономика,
эконометрический анализ, возобновляемые источники энергии, Узбекистан,
выбросы CO
2
, экологическая политика, экономический рост
Kirish.
XXI asrda global iqlim o‘zgarishi, atrof-muhitning ifloslanishi va
tabiiy resurslarning kamayib borishi kabi ekologik muammolar dunyo iqtisodiyotining
barqarorligiga jiddiy tahdid solmoqda. Bunday sharoitda barqaror rivojlanish
konsepsiyasi va yashil iqtisodiyot modeliga o‘tish barcha davlatlar, xususan
O‘zbekiston uchun ham dolzarb masalaga aylanmoqda. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining “Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasini amalga oshirish
to‘g‘risida”gi qarorlari ushbu yo‘nalishda muhim siyosiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
Yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayoni, bir tomondan, ekologik xavfsizlikni
ta’minlasa, ikkinchi tomondan, innovatsion texnologiyalar, energiya samaradorligi va
qayta tiklanuvchi manbalarga asoslangan iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi. Shu bilan
birga, ushbu jarayonning muvaffaqiyati ilmiy asoslangan yondashuvlar, xususan,
ekonometrik modellashtirish orqali aniqlangan omil va ko‘rsatkichlarga bog‘liq.
Mazkur maqolada O‘zbekiston sharoitida barqaror rivojlanish va yashil
iqtisodiyotga o‘tish bilan bog‘liq asosiy iqtisodiy va ekologik omillar o‘rganiladi,
ularning o‘zaro ta’siri ekonometrik modellar yordamida tahlil qilinadi. Bundan
ko‘zlangan maqsad — ilmiy asoslangan, amaliy tavsiyalarga ega bo‘lgan qarorlar
qabul qilishga xizmat qiluvchi ilmiy yondashuvlarni ishlab chiqishdir
.
So‘nggi yillarda
global miqyosda ekologik muvozanat, resurslardan oqilona foydalanish va atrof-
muhitga ta’sirni kamaytirish masalalari iqtisodiy siyosatning ustuvor yo‘nalishiga
aylandi. Yashil iqtisodiyot konsepsiyasi nafaqat ekologik, balki iqtisodiy barqarorlikka
erishish uchun ham muhim strategik vosita sifatida qaralmoqda. O‘zbekiston
Respublikasi ham bu jarayonlardan chetda qolmay, barqaror rivojlanish maqsadlarini
amalga oshirish va yashil iqtisodiyotga bosqichma-bosqich o‘tishga intilmoqda.
Mavjud holat tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki, mamlakatda qayta tiklanuvchi
energiya manbalariga sarmoyalar ortib bormoqda, chiqindilarni kamaytirish, suv
resurslarini boshqarish va qishloq xo‘jaligida ekologik toza texnologiyalarni joriy etish
bo‘yicha chora-tadbirlar ko‘rilmoqda. Biroq, bu o‘zgarishlarning iqtisodiy natijalari,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
23
ularning barqaror rivojlanish indikatorlariga ta’siri va istiqboldagi samaradorligi hali
chuqurilmiy-analitik baholanishi zarur.
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi
- O‘zbekiston Respublikasida barqaror
rivojlanish va yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonini iqtisodiy va ekologik ko‘rsatkichlar
asosida baholash, ularning o‘zaro bog‘liqligini ekonometrik modellar yordamida tahlil
qilish va ushbu yo‘nalishda samarali siyosiy va iqtisodiy qarorlar ishlab chiqish uchun
ilmiy asoslar yaratishdan iborat.
Maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi:
1. Barqaror rivojlanish va yashil iqtisodiyot tushunchalarining nazariy
asoslarini o‘rganish;
2. O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotga o‘tish bo‘yicha mavjud siyosiy hujjatlar
va strategiyalarni tahlil qilish;
3. Yashil iqtisodiyotga ta’sir qiluvchi asosiy iqtisodiy (YAIM, investitsiyalar,
energiya iste’moli) va ekologik (CO₂ chiqindilari, havo ifloslanishi) ko‘rsatkichlarni
aniqlash;
4. Ushbu ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ekonometrik modellashtirish
(masalan, regresiya yoki ARDL modeli) orqali aniqlash;
5. Olingan natijalar asosida O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotni rivojlantirish
bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqish.
Metodologiya tadqiqotda quyidagi metodik yondashuvlar qo‘llanildi:
Ma’lumotlar bazasi: O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi,
Jahon banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi va Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot
tashkiloti (OECD) manbalaridan olingan 2005–2023 yillarga oid yillik ko‘rsatkichlar.
Asosiy ko‘rsatkichlar:
YaIM o‘sish sur’ati (GDPG)
Ifloslanish darajasi (CO₂ emissiyasi, metriktonna).
Energiya iste’molining qaytatiklanuvchi manbalar ulushi(RE%).
Atrof-muhitga yo‘naltirilgan davlat investitsiyalari (ENVEXP)
Ishsizlikdarajasi(UNEMP)
Ekologik samaradorlik indeksi (EPI)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
24
Model: Panelregressiya modeli (fixe deffects) va VECM ( Vector Error
Correction Model ) tahlillari.
Dasturiy vosita: STATA va EViews statistik paketlari yordamida tahlil
bajarildi.
Natijalar:
Panel regressiya natijalariga ko‘ra:
RE% (qayta tiklanuvchi energiya ulushi) YaIM o‘sishiga ijobiy va
statistik jihatdan sezilarli ta’sir ko‘rsatdi ( β = 0.34 ,p < 0.01 ).
CO₂ emissiyasi va UNEMP (ishsizlik darajasi) esa iqtisodiy o‘sishga
salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda( β = -0.21 ,p < 0.05 ; β = -0.17 , p < 0.05 ).
Quyidagi jadvalda asosiy ko‘rsatkichlar uchun regressiya natijalari
keltirilgan:
Ko‘rsatkich
Regressiya koeffitsiyenti p-qiymati
RE%
0.34
0.001
CO
2
-0.21
0.043
UNEMP
-0.17
0.037
Tahlil:
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotga
yo‘naltirilgan chora-tadbirlar iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim rol
o‘ynaydi. Biroq, bu jarayonda quyidagi muammolar mavjud:
Ekologik investitsiyalar hajmi hali yetarli emas;
Energiya sohasida transformatsiya sekin amalga oshmoqda;
Raqamli monitoring va baholash tizimlari sust rivojlangan.
Shu sababli, davlat siyosatida bu sohalarni transformatsiya qilish strategiyasini
kuchaytirish zarur.
Xulosa:
Tadqiqot natijalari O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotga o‘tish nafaqat
ekologik foyda, balki iqtisodiy samaradorlikni ham ta’minlashini ko‘rsatdi.
Ekonometrik modellashtirish asosida quyidagi takliflar ishlab chiqildi:
1.Yashil moliyalashtirish mexanizmlarini kengaytirish: maxsus yashil
obligatsiyalar, imtiyozli kreditlar.
2.Energiya samaradorligini oshirish strategiyasini takomillashtirish.
3. Raqamli ekologik monitoring tizimini joriy etish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
25
4.Qonunchilik bazasini kuchaytirish: yashil texnologiyalarni joriy etishni
majburiylashtirish
Yakuniy xulosa shuki, yashil iqtisodiyotga o‘tish O‘zbekistonning uzoq
muddatli barqaror rivojlanish strategiyasi uchun zaruriy va foydali yo‘nalish
hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.
1.World Bank. (2023). World Development Indicators. Retrieved from.
org.
2.
OECD.
(2022).
Green
Growth
Indicators
2022.
OECD
Publishing.
https://doi.org/10.1787/ green_growth-2022-en.
3.
UNDP Uzbekistan. (2021). Sustainable Development Goals in Uzbekistan: Progress
Report. United Nations Development Programme.
4.
Ministry of Economic Development and Poverty Reduction of the Republic of
Uzbekistan. (2023). Green Economy Transition Strategy 2023–2030.
5.
Stern, N. (2006). The Economics of Climate Change: The Stern Review. Cambridge
University Press.
6.
Zettelmeyer, J., & De Resende, C. (2021). Macroeconomic implications of green
growth policies in emerging markets. IMF Working Paper No. WP/21/198.
7.
Tashkent Institute of Irrigation and Agricultural Mechanization Engineers. (2020).
Yashil iqtisodiyot konsepsiyasi va O‘zbekistonda ekologik muvozanat (in Uzbek).
TIIAME Publishing.
8.
International Monetary Fund. (2022). Climate-Related Financial Risk and Green
Finance in Central Asia. IMF Staff Paper.
9.
Hain, D. S., et al. (2020). The role of renewable energy in the green transition of
post
Soviet
economies.
Energy
Policy,
147,
111874.
https://doi.org/10.1016/j.enpol.2020.111874
10.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori, PQ–4477-son (2019-yil 4-
oktabr). “Yashil iqtisodiyotga o‘tish bo‘yicha asosiy yo‘nalishlar to‘g‘risida”. 1.
11.
Karimov B.B. Yashil iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda bevosita soliqlar roli. — Yashil
iqtisodiyot va taraqqiyot jurnali, 2025.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
26
12.
Tursunova Z.Sh. Ekologik indikatorlarning iqtisodiy o‘sishga ta’sirini ekonometrik
tahlil qilish. — Iqtisodiy tadqiqotlar jurnali, №2, 2023.
13.
Islomov A.A. Yashil iqtisodiyot: O‘zbekistonning yangi iqtisodiy siyosati. — Fan
va taraqqiyot, №3, 2021.
