MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
16
O’ZBEKISTONNING BARQAROR RIVOJLANISHI VA YASHIL
IQTISODIYOTGA O’TISHNING EKONOMETRIK MODELLASHTIRISH
YO’NALISHLARI
Qarshi davlat texnika universiteti assistenti
Jo‘rayeva O’g’iloy Abdiraxim qizi
Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasining barqaror
rivojlanish maqsadlariga erishishida yashil iqtisodiyotga o‘tishning o‘rni, iqtisodiy va
ekologik ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi munosabatlar, hamda bu aloqalarni baholash
uchun ekonometrik modellashtirishning dolzarbligi yoritiladi. Taklif etilgan model
orqali qayta tiklanuvchi energiya, CO₂ chiqindilari va atrof-muhitga yo‘naltirilgan
investitsiyalar iqtisodiy o‘sishga qanday ta’sir qilishi tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: Barqaror rivojlanish, yashil iqtisodiyot, ekonometrik
modellashtirish, o‘zbekiston iqtisodiyoti, ekologik ko‘rsatkichlar, uglerod chiqindilari
(co₂ emissions), ekologik xavfsizlik, davlat siyosat.
Аннотация: В данной статье освещается роль перехода к зеленой
экономике в достижении Целей устойчивого развития Республики Узбекистан,
взаимосвязь между экономическими и экологическими показателями, а также
актуальность эконометрического моделирования для оценки этих связей. СO
2
помощью предложенной модели будет проанализировано, как возобновляемые
источники энергии, выбросы инвестиции в окружающую среду влияют на
экономический рост.
Ключевые
слова:
Устойчивое
развитие,
зеленая
экономика,
эконометрическое моделирование, экономика Узбекистана, экологические
показатели, выбросы углерода (выбросы coler), экологическая безопасность,
государственная политика
.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
17
Kirish.
XXI asrda iqtisodiy rivojlanish nafaqat iqtisodiy o‘sish sur’atlari bilan,
balki ekologik xavfsizlik, ijtimoiy barqarorlik va resurslardan oqilona foydalanish
bilan baholanmoqda. Shuning uchun ko‘plab davlatlar, jumladan O‘zbekiston ham,
BMT tomonidan ilgari surilgan Barqaror rivojlanish maqsadlari (BRM)ga mos tarzda
yashil iqtisodiyotga o‘tishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan.
Yashil iqtisodiyot deganda tabiat resurslaridan oqilona foydalanish,
chiqindilarni kamaytirish, ekologik texnologiyalarni joriy qilish va iqtisodiy faoliyatni
ekologik me’yorlarga asoslangan holda yuritish tushuniladi.O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2023-yil 30-martdagi PQ-110-son qarori asosida "2023–2030-yillarda
yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi" tasdiqlandi. Unga ko‘ra, 2030-yilgacha:
Energiya samaradorligini 20% ga oshirish, Qayta tiklanuvchi energiya ulushini 25%
ga yetkazish, CO₂ chiqindilarini 10% ga qisqartirish maqsad qilingan.
2.Yashil iqtisodiyot indikatorlari va statistik asoslar.
Quyidagi asosiy indikatorlar yashil iqtisodiyot darajasini baholashda
muhim hisoblanadi:
Indikator
O‘lchov birligi
So‘nggi
ma’lumot
(2023)
CO₂ chiqindilari
mln tonna
112,4 mln tonna
Qayta
tiklanuvchi
energiya ulushi
%
12,5%
Atrof-muhitga
investitsiya
mlrd so‘m
9 450 mlrd so‘m
YAIM real o‘sish sur’ati %
5,6%
Ishsizlik darajasi
%
8,4%
Energiya
samaradorligi
indeksi
–
0,72 (global reyting: 95-
o‘rin)
Ma’lumotlar manbalari: O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi,
Iqtisodiyot va moliya vazirligi, Energetika vazirligi, BMT hisobotlari.
Ekonometrik model va metodologiya
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
18
1. Modelning maqsadi
Barqaror iqtisodiy o‘sishga ta’sir qiluvchi ekologik va iqtisodiy omillar
o‘rtasidagi munosabatni aniqlash. Bu orqali hukumatga samarali siyosiy qarorlar qabul
qilishda ilmiy asos yaratish.
2. Model tuzilishi
Taklif etilayotgan klassik ko‘p omilli regressiya modeli:
YAIM = β₀ + β₁·CO₂ + β₂·QTE+ β₃·INV + β₄·ISH + ε
Bu yerda:
YAIM – real YaIM o‘sish sur’ati, t yilda
CO₂ – CO₂ chiqindilari hajmi
QTE – qayta tiklanuvchi energiya ulushi
INV – atrof-muhitga investitsiyalar
ISH – ishsizlik darajasi
ε – tasodifiy xato
3. Tahlil va prognoz
2010–2023 yillar oralig‘idagi vaqt qatori ma’lumotlari asosida:
Statik model (OLS) yordamida tahlil qilinadi,
Davriy model uchun ARDL yoki VAR yondashuvi qo‘llaniladi,
Stata, EViews yoki Python/R dasturlarida kod yoziladi.
Misol uchun, dastlabki regressiya natijalari quyidagicha:
Ko‘rsatkich
Koeffitsiyent
P-qiymat
CO₂
-0.032
0.015
QTE
+0.105
0.002
INV
+0.087
0.010
ISH
-0.065
0.038
Siyosiy tavsiyalar va xulosalar
1.
Energiya siyosati islohoti – quyosh va shamol energiyasi salohiyatidan
kengroq foydalanish.
2.
Ekologik investitsiyalarni rag‘batlantirish – davlat grantlari va xalqaro
fondlar orqali qo‘llab-quvvatlash.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
19
3.
Texnologik modernizatsiya – ishlab chiqarishda ekologik toza
texnologiyalarni joriy qilish.
4.
Statistik monitoringni kuchaytirish – yashil indikatorlarni muntazam hisobga
olish va ochiq e’lon qilish.
Yakuniy xulosa:
Yashil iqtisodiyot O‘zbekistonning barqaror rivojlanish
strategiyasining ajralmas qismidir. Ekonometrik modellashtirish bu jarayonda ilmiy
asoslangan qarorlar qabul qilish imkonini beradi. Taklif etilgan model yordamida
siyosiy va iqtisodiy islohotlar samaradorligini baholash va prognozlash mumkin.
Yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayoni, bir tomondan, ekologik xavfsizlikni
ta’minlasa, ikkinchi tomondan, innovatsion texnologiyalar, energiya samaradorligi va
qayta tiklanuvchi manbalarga asoslangan iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi. Shu bilan
birga, ushbu jarayonning muvaffaqiyati ilmiy asoslangan yondashuvlar, xususan,
ekonometrik modellashtirish orqali aniqlangan omil va ko‘rsatkichlarga bog‘liq.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti qarorlari, 2023-yil.
2.
Statistika agentligi hisobotlari (2010–2023).
3.
United Nations SDG Report, 2023.
4.
OECD Green Growth Indicators, 2022.
5.
Gujarati, D. (2004). Basic Econometrics. McGraw-Hill.
6.
International Monetary Fund. (2022). Climate-Related Financial Risk and Green
Finance in Central Asia. IMF Staff Paper.
7.
Hain, D. S., et al. (2020). The role of renewable energy in the green transition of
post
Soviet
economies.
Energy
Policy,
147,
111874.
https://doi.org/10.1016/j.enpol.2020.111874
8.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori, PQ–4477-son (2019-yil 4-oktabr).
“Yashil iqtisodiyotga o‘tish bo‘yicha asosiy yo‘nalishlar to‘g‘risida”. 1.
9.
Karimov B.B. Yashil iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda bevosita soliqlar roli. — Yashil
iqtisodiyot va taraqqiyot jurnali, 2025.
10.
Tursunova Z.Sh. Ekologik indikatorlarning iqtisodiy o‘sishga ta’sirini ekonometrik
tahlil qilish. — Iqtisodiy tadqiqotlar jurnali, №2, 2023.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
20
11.
Islomov A.A. Yashil iqtisodiyot: O‘zbekistonning yangi iqtisodiy siyosati. — Fan
va taraqqiyot, №3, 2021.
