MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
252
SAVDO URUSHLARI VA PROTEKSIONIZMNING IQTISODIY
OQIBATLARI
Mamatkulov Nurbek Kamiljon o’g’li
Jamoat xavfsizligi universiteti 4-bosqich kursanti
Annotatsiya: Maqolada savdo urushlari va proteksionizmning iqtisodiy
oqibatlari tahlil qilinadi. Ushbu siyosatlar xalqaro savdoni cheklaydi va global
iqtisodiy barqarorlikka zarar yetkazadi.
Kalit so'zlar: savdo urushi, proteksionizm, iqtisodiy oqibatlar, xalqaro savdo,
iqtisodiy barqarorlik.
Annotation: This article analyzes the economic consequences of trade wars
and protectionism. These policies restrict international trade and threaten global
economic stability.
Keywords: trade war, protectionism, economic consequences, international
trade, economic stability.
Аннотация: В статье рассматриваются экономические последствия
торговых войн и протекционизма. Эти меры ограничивают международную
торговлю и угрожают глобальной экономической стабильности.
Ключевые слова: торговая война, протекционизм, экономические
последствия, международная торговля, экономическая стабильность.
Xalqaro savdoda bozorlarni himoya qilish maqsadida qo‘llaniladigan
proteksionizm
siyosati va davlatlar o‘rtasidagi
savdo urushlari
global iqtisodiyotga
katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Savdo urushlari tariflar, bojlar va savdo cheklovlarini
qo‘llash orqali amalga oshiriladi va ular iqtisodiyotda bir nechta salbiy oqibatlarga olib
keladi. Bu maqolada savdo urushlari va proteksionizmning iqtisodiy oqibatlari, shu
jumladan global savdo hajmining pasayishi, narxlarning oshishi va inflyatsiya kabi
muammolar yoritiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
253
1. Global savdo hajmining pasayishi.
Birinchidan, savdo urushlari va
proteksionizm siyosati global savdo hajmining pasayishiga olib keladigan asosiy
omillardandir. Savdo urushi, ikki yoki undan ortiq davlatlar o‘rtasida tariflar va boshqa
savdo to‘siqlari orqali olib borilgan iqtisodiy mojaro sifatida o‘zini ko‘rsatadi. Savdo
urushi boshlanganda, bir mamlakat boshqa mamlakatlardan import qilinadigan
mahsulotlarga qo‘shimcha bojlar yoki soliq joriy qiladi. Bu, o‘z navbatida, importni
kamaytiradi va eksport qiluvchi mamlakatlarga nisbatan qiyinchiliklar keltiradi.
Masalan, 2018–2019-yillarda AQSh va Xitoy o‘rtasidagi savdo urushi global
savdoning pasayishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi va Jahon Savdo Tashkiloti (WTO)
2019-yilda global savdo hajmining 1,2% ga kamayganini ma’lum qildi. Proteksionizm
siyosati ham savdo to‘siqlarini kuchaytirish, tariflar joriy qilish va cheklovlar kiritish
orqali global savdoning kamayishiga sabab bo‘ladi. Mamlakatlar o‘z ichki bozorlari
manfaatlarini himoya qilish maqsadida bunday siyosatni qo‘llashadi, bu esa xalqaro
savdoni qisqartiradi va global iqtisodiyotning samarali ishlashini sekinlashtiradi.
Ikkinchidan, iqtisodiy noaniqlik va xalqaro sanksiyalar ham global savdoning
pasayishiga olib keladi. Xalqaro iqtisodiy noaniqlik, siyosiy inqirozlar yoki
mamlakatlar o‘rtasida iqtisodiy sanksiyalar savdo oqimlarini kamaytiradi.
Mamlakatlar o‘rtasidagi savdo cheklovlari va bo‘g‘lanishlar davlatlarning o‘zaro
savdo qilish imkoniyatlarini kamaytiradi. 2014-yilda Yevropa Ittifoqi va AQSh
tomonidan Rossiyaga qo‘llangan sanksiyalar Rossiyaning Yevropa Ittifoqi bilan
savdosini kamaytirib, global savdo hajmining pasayishiga sabab bo‘ldi. Bunday
noaniqliklar va sanksiyalar moliyaviy oqimlarning sekinlashishiga olib keladi va
xalqaro bozorga ishonchni susaytiradi.
Uchinchidan, texnologik o‘zgarishlar va ishlab chiqarish modellari ham global
savdoning pasayishiga ta’sir qilishi mumkin. Ba’zi mamlakatlar yangi texnologiyalarni
joriy qilish va raqamli ishlab chiqarishni rivojlantirish orqali o‘z ishlab chiqarish
tizimlarini yaxshilashadi. Bu holat global savdo hajmining pasayishiga olib kelishi
mumkin, chunki ba’zi mamlakatlar import qilishga qaraganda, ichki ishlab chiqarishni
rivojlantirishga intilishadi. Masalan, avtomobil sanoatidagi yangi texnologiyalar va
raqamli ishlab chiqarish tizimlari mamlakatlarni ko‘proq o‘z ichki ishlab
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
254
chiqaruvchilariga tayanishga olib keldi. Bu esa global savdo tizimiga ta’sir ko‘rsatadi,
chunki ishlab chiqarishning global darajadagi aloqalari va ta’minot zanjirlari o‘zgaradi.
To‘rtinchidan, jahon iqtisodiyotidagi tanazzul ham savdo hajmining
pasayishiga olib keladi. Moliyaviy inqirozlar yoki iqtisodiy qisqarishlar davlatlar
o‘rtasidagi savdoni kamaytiradi, chunki mamlakatlar o‘z iqtisodiy rivojlanishini
qo‘llab-quvvatlash uchun avvalgi savdo aloqalarini qisqartirishadi. 2008-yilda yuz
bergan global moliyaviy inqiroz davrida, global savdo hajmi 12% ga kamaygan edi.
Bu inqiroz barcha rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda iqtisodiy faoliyatni
sekinlashtirib, savdo va investitsiyalarni kamaytirgan.
Bundan tashqari, global savdo hajmining pasayishi narxlarning oshishiga va
inflyatsiyaning kuchayishiga olib keladi. Savdo to‘siqlari va tariflar import
mahsulotlarining narxini oshiradi, bu esa ichki bozor narxlarining ortishiga sabab
bo‘ladi. Masalan, AQShning Xitoydan keltiriladigan qishloq xo‘jaligi mahsulotlariga
joriy qilgan tariflari natijasida 2019-yilda bu mahsulotlar narxi 7% ga oshdi. Bu esa,
o‘z navbatida, inflyatsiyani kuchaytiradi, chunki iste’molchilarning xarajatlari oshadi
va butun iqtisodiy tizimga ta’sir qiladi.
Shuningdek, investitsiyalarning kamayishi ham global savdo hajmining
pasayishi bilan bog‘liq. Savdo urushlari, proteksionizm siyosati va iqtisodiy
noaniqliklar investorlarning ishonchini pasaytiradi va to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy
investitsiyalarni kamaytiradi. BMTning 2022-yildagi "World Investment Report"
hisobotiga ko‘ra, proteksionizmning kuchayishi to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy
investitsiyalarni 12% ga kamaytirgan.
Global savdo hajmining pasayishi, shuningdek, ishlab chiqarish zanjirlarining
uzilishiga ham olib keladi. Xalqaro bozorga tayanib ishlab chiqarish amalga
oshiriladigan ko‘plab kompaniyalar, savdo to‘siqlari tufayli o‘z zanjirlarini qayta
tashkil etishga majbur bo‘ladilar. Bu esa, ishlab chiqarish samaradorligini pasaytiradi
va narxlarni oshiradi. Masalan, AQShning Xitoydan keladigan ehtiyot qismlarga joriy
qilgan tariflari, avtomobil sanoati va boshqa ishlab chiqarish tarmoqlarida ishlab
chiqarish narxlarining oshishiga sabab bo‘ldi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
255
Natijada, global savdo hajmining pasayishi jahon iqtisodiyotiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi, bu esa iqtisodiy o‘sishni sekinlashtiradi, narxlarni oshiradi, inflyatsiyani
kuchaytiradi va investitsiyalarni kamaytiradi. Savdo urushlari va proteksionizm kabi
omillar, ayniqsa, rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarning iqtisodiy tizimlariga
qiyinchiliklar keltirib chiqaradi, ammo bu jarayonlar ko‘pincha vaqtinchalik bo‘lishi
mumkin. Biroq, agar savdo to‘siqlari va cheklovlar davom etsa, jahon iqtisodiyoti
uchun uzoq muddatli salbiy oqibatlar keltirib chiqarishi mumkin.
2. Narxlarning oshishi va inflyatsiya.
Birinchidan, savdo urushlari va
proteksionizm siyosati narxlarning oshishiga va inflyatsiyaga olib keladigan asosiy
omillardandir. Savdo urushlari, ikki yoki undan ortiq mamlakatlar o‘rtasida tariflar va
boshqa savdo to‘siqlari qo‘llanishi orqali o‘zini ko‘rsatadi. Masalan, AQSh va Xitoy
o‘rtasidagi savdo urushi davomida, AQSh Xitoydan keltiriladigan ko‘plab
mahsulotlarga bojlar qo‘shdi. Bu tariflar, birinchi navbatda, import qilinayotgan
mahsulotlar narxlarini oshirdi. Natijada, ushbu mahsulotlarning narxi oshdi va
iste’molchilar uchun qimmatlashdi. Bu holat, nafaqat Xitoydan, balki boshqa
davlatlardan import qilinayotgan mahsulotlar uchun ham umumiy narxlar oshishiga
sabab bo‘ldi. Xuddi shu tarzda, proteksionizm siyosati, ya’ni mamlakatlar o‘z ichki
ishlab chiqaruvchilarini himoya qilish uchun savdoga to‘siqlar qo‘llasa, import
mahsulotlariga qo‘shimcha tariflar joriy qilishadi. Bu esa import mahsulotlarining
narxlarini oshirib, ichki bozorda narxlarning o‘sishiga sabab bo‘ladi. Masalan, 2019-
yilda AQShning Xitoydan keltirilgan qishloq xo‘jaligi mahsulotlariga qo‘llagan
tariflari, ushbu mahsulotlarning narxlarini 7% ga oshirdi, bu esa inflyatsiyaning
kuchayishiga olib keldi.
Ikkinchidan, narxlarning oshishi va inflyatsiyaning kuchayishiga olib keluvchi
yana bir omil iqtisodiy noaniqlikdir. Iqtisodiy tanazzul, siyosiy beqarorlik yoki global
inqirozlar narxlarni oshirishi mumkin. Noaniqlik va inqirozlar iste’molchilarning xarid
qilish xohishiga ta’sir qiladi, bu esa tovarlarga talabning kamayishiga olib keladi.
Ammo shu bilan birga, ishlab chiqaruvchilar va eksport qiluvchilar o‘z
mahsulotlarining narxlarini oshiradilar, chunki ularning ishlab chiqarish xarajatlari
ortadi. Misol uchun, 2008-yildagi global moliyaviy inqirozda, dunyo bo‘ylab narxlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
256
oshdi, chunki ishlab chiqaruvchilar va yetkazib beruvchilar ishlab chiqarish va
ta’minot zanjirlaridagi muammolarni hal qilish uchun narxlarni ko‘tardilar.
Uchinchidan, narxlarning oshishiga va inflyatsiyaning kuchayishiga sabab
bo‘lishi mumkin bo‘lgan yana bir omil — valyuta kurslaridagi o‘zgarishlardir. Milliy
valyutaning qadrsizlanishi import qilingan mahsulotlar narxlarini oshiradi, chunki
mahalliy pulning qiymati pasayganda, boshqa davlatlardan keltirilgan tovarlar ko‘proq
xarajat qiladi. Buning natijasida, import narxlari oshib, umumiy narxlar darajasi ham
ko‘tariladi. Masalan, agar mamlakatning milliy valyutasi kuchsizlasha boshlasa, uning
valyutasi bilan import qilish qimmatlashadi va bu inflyatsiyaning kuchayishiga olib
keladi.
To‘rtinchidan, energiya resurslari va xom ashyo narxlarining oshishi ham
narxlarning o‘sishiga va inflyatsiyaning kuchayishiga sabab bo‘ladi. Xom ashyo va
energiya manbalariga bo‘lgan talabning ortishi yoki ularning yetkazib berish
zanjirlarida yuzaga kelgan uzilishlar ishlab chiqarish xarajatlarini oshiradi. O‘z
navbatida, ishlab chiqaruvchilar ushbu ortiqcha xarajatlarni iste’molchiga yetkazib,
narxlarni ko‘tarishadi. 2021-yilning oxiriga kelib, neft va gaz narxlarining oshishi
global energiya narxlarini sezilarli darajada ko‘tarib, bu esa ishlab chiqarish
narxlarining oshishiga va inflyatsiyaning kuchayishiga olib keldi.
Shuningdek, ijtimoiy va iqtisodiy omillar ham inflyatsiyaning kuchayishiga
ta’sir ko‘rsatadi. Misol uchun, mehnat bozoridagi noaniqlik yoki ishchi kuchining
yetishmasligi ishlab chiqarish xarajatlarini oshiradi. Bu holatda, ishlab chiqaruvchilar
o‘z mahsulotlarining narxlarini oshirib, inflyatsiyaning kuchayishiga sabab bo‘lishadi.
Ayniqsa, mehnat xarajatlarining oshishi, o‘z navbatida, tovar va xizmatlar narxlarining
ortishiga olib keladi.
Bundan tashqari, inflyatsiyaning kuchayishi jamiyatning barcha qatlamlariga
ta’sir qiladi. O‘rtacha daromadli yoki kam daromadli oilalar uchun narxlarning oshishi,
ularning xarajatlarini sezilarli darajada oshiradi. Bu holatda, iste’molchilar ko‘proq
xarajat qilishga majbur bo‘ladi, bu esa o‘z navbatida, iqtisodiy tengsizlikni yanada
kuchaytiradi. Narxlarning o‘sishi va inflyatsiya, shuningdek, davlatlar uchun ham
qiyinchiliklar tug‘diradi, chunki ular iqtisodiy barqarorlikni saqlash uchun pul
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
257
siyosatini o‘zgartirishga, foiz stavkalarini oshirishga yoki boshqa choralar ko‘rishga
majbur bo‘lishadi.
Shunday qilib, savdo urushlari va proteksionizm siyosati, iqtisodiy noaniqlik,
valyuta kurslaridagi o‘zgarishlar, energiya va xom ashyo narxlarining oshishi kabi
omillar narxlarning oshishi va inflyatsiyaning kuchayishiga olib keladi. Inflyatsiya esa
pulning qiymatining pasayishiga, iste’molchilar va ishlab chiqaruvchilar uchun yuqori
xarajatlarga, shuningdek, iqtisodiy barqarorlikning buzilishiga olib keladi. Bu holat
iqtisodiy tizimning umumiy ish faoliyatini susaytiradi va ijtimoiy-siyosiy oqibatlarga
olib kelishi mumkin.
3. Ishlab chiqarish zanjirining uzilishi.
Birinchidan, savdo urushlari va
proteksionizm siyosati ishlab chiqarish zanjirining uzilishiga olib keladi. Savdo
urushlari ikki yoki undan ortiq mamlakatlar o‘rtasida savdo to‘siqlari, tariflar yoki
cheklovlar qo‘llanilishi orqali rivojlanadi. Masalan, AQSh va Xitoy o‘rtasidagi savdo
urushi davomida, AQSh Xitoydan keltiriladigan ko‘plab ehtiyot qismlarga tariflar joriy
qildi. Bu, o‘z navbatida, Xitoyning AQSh kompaniyalariga yetkazib beradigan
mahsulotlarini qimmatlashishiga olib keldi. Bu holat ishlab chiqaruvchilar uchun
yetkazib berish zanjirini o‘zgartirish yoki yangi yetkazib beruvchilarni izlash zaruratini
tug‘dirdi. Ammo bunday zanjirlarni qayta tashkil etish vaqt va qo‘shimcha xarajatlarni
talab qiladi, bu esa ishlab chiqarishning uzilishiga sabab bo‘ladi. Shuningdek,
proteksionizm siyosati, ya’ni mamlakatlar o‘z ichki bozorlari uchun himoya
choralarini ko‘rish maqsadida importni cheklash, ishlab chiqarish zanjirining samarali
ishlashiga to‘sqinlik qiladi. Savdo to‘siqlari va tariflar joriy qilinishi ishlab
chiqaruvchilarni yuqori narxlar va cheklangan resurslar bilan to‘qnashishga majbur
qiladi.
Ikkinchidan, tabiiy ofatlar va global iqlim o‘zgarishlari ishlab chiqarish
zanjirlarini uzilishiga olib kelishi mumkin. Tabiiy ofatlar, masalan, zilzilalar, sunami,
kuchli yomg‘irlar yoki yomg‘irning uzoq davom etishi kabi hodisalar ishlab chiqarish
jarayonida uzoq muddatli uzilishlarga sabab bo‘ladi. Xalqaro yetkazib berish
tarmoqlari yoki ta’minot zanjirlariga ta’sir etgan tabiiy ofatlar resurslar
etishmovchiligiga olib keladi va ishlab chiqaruvchilarga kerakli materiallarni yetkazib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
258
berishda muammolar yuzaga keladi. Masalan, 2011-yilda Yaponiyada yuz bergan
zilzila va tsunami global elektron sanoatiga sezilarli zarar keltirdi, chunki bu ofatning
oqibatlari elektronika ishlab chiqaruvchilarining xom ashyo va ehtiyot qismlarini
olishda qiyinchiliklar tug‘dirdi. Shunday qilib, tabiiy ofatlar ishlab chiqarish
jarayonida uzilishlarga olib keladi, bu esa global ishlab chiqarish va savdoni
sekinlashtiradi.
Uchinchidan, siyosiy beqarorlik ham ishlab chiqarish zanjirining uzilishiga
sabab bo‘lishi mumkin. Siyosiy inqirozlar, fuqarolar urushi yoki davlatlar o‘rtasidagi
diplomatik tarangliklar ishlab chiqaruvchilar uchun xavf tug‘diradi, chunki ushbu
holatlar ta’minot zanjirlarini buzishi yoki uzilishi mumkin. Misol uchun, Suriya va
Yaqin Sharqdagi boshqa mamlakatlarda yuz bergan siyosiy beqarorliklar ko‘plab
xalqaro kompaniyalarni ushbu hududlardan xom ashyo va ehtiyot qismlar olishdan
to‘xtatishga majbur qildi. Bu holatda, ishlab chiqaruvchilar yangi yetkazib
beruvchilarni izlashlari kerak bo‘ldi, lekin bu jarayon uzoq vaqt olishi va qo‘shimcha
xarajatlarni keltirib chiqarishi mumkin.
To‘rtinchidan, texnologik xatoliklar yoki ishlab chiqarishdagi uzilishlar ham
ishlab chiqarish zanjirining uzilishiga sabab bo‘ladi. Ishlab chiqarish jarayonida texnik
xatoliklar, mashinalarning ishlamasligi yoki boshqa ishlab chiqarish tarmoqlaridagi
texnologik xatoliklar zanjirning to‘xtashiga yoki sekinlashishiga olib keladi. Masalan,
avtomobil sanoatidagi muhim ehtiyot qismlarning ishlab chiqarilishidagi texnologik
nosozliklar yoki ishlab chiqarishdagi uzilishlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri avtomobil
kompaniyalarining ishlab chiqarishini sekinlashtirishi yoki to‘xtatishi mumkin.
Bundan tashqari, ishlab chiqarish zanjirining uzilishi global iqtisodiyotning
barqarorligi va o‘sishiga salbiy ta’sir qiladi. Ishlab chiqaruvchilarning ta’minot
zanjirini qayta tashkil etish yoki yangi yetkazib beruvchilarni izlash xarajatlarni
oshiradi va vaqtni talab qiladi. Bu esa ishlab chiqarishning samaradorligini pasaytiradi,
narxlarning oshishiga va inflyatsiyaning kuchayishiga olib keladi. Shuningdek, ishlab
chiqarish zanjirining uzilishi mahsulot yetkazib berish muddatlarining uzayishiga, shu
bilan birga, kompaniyalar va iste’molchilar uchun noqulayliklarni keltirib chiqaradi.
Masalan, 2020-yilda COVID-19 pandemiyasi butun dunyo bo‘ylab ishlab chiqarish va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
259
ta’minot zanjirlariga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Ko‘plab sanoat tarmoqlari, ayniqsa
elektronika va avtomobil sanoatida, ehtiyot qismlarning yetishmasligi yoki ishlab
chiqarishdagi uzilishlar tufayli ishlab chiqarish jarayoni to‘xtadi.
Shunday qilib, ishlab chiqarish zanjirining uzilishi global iqtisodiyotga sezilarli
ta’sir ko‘rsatadi. Savdo urushlari, proteksionizm siyosati, tabiiy ofatlar, siyosiy
beqarorlik va texnologik xatoliklar kabi omillar ishlab chiqarish zanjirini uzilishi,
narxlarning oshishi va iqtisodiy tanazzulga olib kelishi mumkin. Zanjir uzilishi esa,
resurslarning samarali taqsimlanishini buzadi va iqtisodiy tizimdagi barqarorlikni
zaiflashtiradi.
4. Investitsiyalarning kamayishi.
Investitsiyalar iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-
quvvatlash, yangi ish o‘rinlarini yaratish va texnologik taraqqiyotga zamin yaratish
uchun juda muhim ahamiyatga ega. Investitsiyalarning kamayishi esa iqtisodiy
pasayish, ishlab chiqarishning sustlashishi va o‘sishning to‘xtashiga olib kelishi
mumkin. Savdo urushlari, proteksionizm, siyosiy beqarorlik, noaniqliklar va iqtisodiy
xavf-xatarlar kabi omillar investitsiyalarning kamayishiga sabab bo‘ladi. Quyida ushbu
jarayonni batafsil tushuntirib o‘tamiz.
Birinchidan, savdo urushlari investitsiyalarning kamayishiga sabab bo‘lishi
mumkin. Savdo urushlari, ikki yoki undan ortiq mamlakatlar o‘rtasida savdo to‘siqlari,
tariflar yoki cheklovlar joriy qilinishi orqali yuzaga keladi. Savdo urushi yuzaga
kelganida, eksport va importning kamayishi iqtisodiy ishonchni pasaytiradi va
investorlar uchun riskni oshiradi. Misol uchun, AQSh va Xitoy o‘rtasidagi savdo urushi
investitsiyalarni susaytirdi, chunki kompaniyalar kutilgan daromadni olishdan
qo‘rqishdi va kelajakdagi iqtisodiy noaniqliklar tufayli investitsiya qarorlarini
kechiktirishdi. Bu holat, xususan, sanoat tarmoqlariga jiddiy zarar yetkazib, yangi
loyihalarga mablag‘ ajratishni qiyinlashtiradi.
Ikkinchidan, proteksionizm siyosati investitsiyalarning kamayishiga olib
kelishi mumkin. Proteksionizm, ya’ni mamlakatlar o‘z ichki ishlab chiqaruvchilarini
himoya qilish maqsadida savdoga cheklovlar qo‘yish va tariflar joriy qilish, xalqaro
savdoni sekinlashtiradi. Bunday siyosatlar investorlar uchun yangi bozorlarga kirish
imkoniyatlarini cheklaydi va ular investitsiyalarni amalga oshirishdan saqlanishadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
260
Masalan, agar mamlakat o‘z ichki bozorini himoya qilish uchun importni kamaytirsa,
bu kompaniyalar uchun chet el bozorlariga kirish imkoniyatlarini qisqartiradi va yangi
investitsiyalarni amalga oshirishga turtki bermaydi. Shu tarzda, proteksionizm
investitsiyalarning kamayishiga sabab bo‘ladi, chunki global iqtisodiy integratsiya
sekinlashadi.
Uchinchidan, siyosiy beqarorlik va iqtisodiy noaniqliklar investitsiyalarning
kamayishiga olib keladi. Siyosiy barqarorlik va iqtisodiy ishonch investorlar uchun
asosiy omillardandir. Agar biror mamlakatda siyosiy beqarorlik mavjud bo‘lsa,
masalan, inqiroz, fuqarolar urushi yoki hukumat almashinuvi bo‘lsa, investorlar
xavfsizlikni ta’minlashda muammo bo‘lishi mumkin. Bunday sharoitda investorlar o‘z
mablag‘larini xavf ostiga qo‘yishni xohlamaydilar va investitsiyalarni kechiktirishadi
yoki butunlay chet elga olib chiqishadi. Misol uchun, 2013-2014-yillarda Ukrainada
yuz bergan siyosiy beqarorlik va inqiroz investitsiyalarning katta qismini kamayishiga
olib keldi, chunki investorlar mamlakatdagi noaniqliklar tufayli xavf-xatarga qo‘l
urishmagan.
To‘rtinchidan, iqtisodiy o‘sishning sekinlashuvi ham investitsiyalarning
kamayishiga olib keladi. Iqtisodiy o‘sish sekinlashganida, kompaniyalar va investorlar
o‘z faoliyatlarini kengaytirishga qaror qilishadi. Savdolarning kamayishi, ishlab
chiqarishning pasayishi va yirik loyihalar bo‘yicha daromadning kamayishi,
investorlarni yanada ehtiyotkor qilishga undaydi. 2008-yilgi global moliyaviy inqiroz
iqtisodiy faollikni to‘xtatdi va ko‘plab kompaniyalar va investorlar o‘z aktivlarini
sotib, yangi investitsiyalarni amalga oshirishni to‘xtatdi. Bunda iqtisodiy noaniqlik va
daromadning pasayishi investitsiya faolligini sekinlashtirdi.
Bundan tashqari, valyuta kurslarining o‘zgarishi ham investitsiyalarning
kamayishiga olib kelishi mumkin. Milliy valyutaning qadrsizlanishi chet eldan kelgan
investitsiyalarni qiyinlashtiradi. Agar mamlakat valyutasi kuchsizlasha boshlasa,
investorlar o‘z mablag‘larini boshqa bozorlar yoki kuchli valyutali mamlakatlarga
yo‘naltirishi mumkin. Misol uchun, 2014-yilda Rossiyaning milliy valyutasi rublning
qadrsizlanishi, chet ellik investorlarga bu mamlakatda investitsiya qilishni xavfli va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
261
foydasiz deb hisoblashga olib keldi. Bunday holatlar investitsiya oqimining
kamayishiga va iqtisodiy o‘sishning sustlashishiga sabab bo‘ladi.
Yana bir omil, shu bilan birga, davlatning moliyaviy siyosatidagi
o‘zgarishlardir. Agar davlatning moliyaviy siyosati soliq stavkalarini oshirish yoki
boshqa cheklovlarni joriy qilish orqali investitsiyalarni cheklasa, bu investitsiyalarni
kamayishiga olib keladi. Soliq va tartibga solishdagi noaniqlik investorlarni yanada
ehtiyotkor qilishga undaydi va yangi loyihalarga mablag‘ ajratishdan saqlanishadi.
Shunday qilib, investitsiyalarning kamayishi global iqtisodiyot uchun katta
xavf tug‘diradi. Savdo urushlari, proteksionizm, siyosiy beqarorlik, iqtisodiy
noaniqliklar va valyuta kurslarining o‘zgarishi investitsiya muhitini yomonlashtiradi.
Natijada, yangi loyihalar, ishlab chiqarish kengaytirilishi yoki texnologik yangiliklarga
sarmoya kiritish kamayadi. Bu jarayon iqtisodiy o‘sishning sekinlashishiga, yangi ish
o‘rinlarining yaratishning to‘xtashiga va umumiy iqtisodiy barqarorlikning buzilishiga
olib keladi.
5. Milliy ishlab chiqaruvchilar uchun qisqa muddatli foyda.
Birinchidan,
proteksionizm va savdo urushlari milliy ishlab chiqaruvchilarga qisqa muddatda foyda
keltirishi mumkin, chunki ular o‘z mahsulotlarini narxlarda oshirish orqali bozor
ulushini oshiradilar. Misol uchun, agar bir mamlakat chet eldan keladigan
mahsulotlarga yuqori tariflar yoki bojlar qo‘ysa, bu importni qimmatlashtiradi. Shu
bilan birga, ichki ishlab chiqaruvchilarga bozor ulushini oshirish imkoniyatini beradi.
Masalan, AQSh Xitoydan keltiriladigan ba’zi mahsulotlarga bojlar joriy qilganida,
AQShning ichki ishlab chiqaruvchilari o‘z mahsulotlarini sotish narxlarini ko‘tarishdi,
bu ularning qisqa muddatli daromadlarini oshirdi. Bunday holatda, proteksionizm ichki
ishlab chiqaruvchilar uchun foydali bo‘lishi mumkin, chunki ular import o‘rnini
to‘ldirish uchun ko‘proq mahsulot sotish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Ikkinchidan, milliy ishlab chiqaruvchilar uchun qisqa muddatli foyda iqtisodiy
noaniqliklar sharoitida ham yuzaga kelishi mumkin. Agar boshqa mamlakatlar
iqtisodiy inqirozga yoki siyosiy beqarorlikka duchor bo‘lsa, ular o‘z ishlab
chiqaruvchilarini himoya qilish uchun bozorni yopishga harakat qilishi mumkin.
Bunday holatda, ichki ishlab chiqaruvchilar o‘z mahsulotlarini boshqa mamlakatlarga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
262
eksport qilishda yangi imkoniyatlarga ega bo‘lishadi. Misol uchun, biror mamlakat o‘z
eksportini cheklaganda, bu uning ichki ishlab chiqaruvchilariga eksport qilinishi
mumkin bo‘lgan mahsulotlarning bozorini oshiradi. Shu tarzda, qisqa muddatda ichki
ishlab chiqaruvchilar o‘z daromadlarini oshirishi mumkin, chunki import bozorlarining
cheklanishi ularning mahsulotlariga talabni kuchaytiradi.
Uchinchidan, milliy ishlab chiqaruvchilarga qisqa muddatli foyda chet eldan
import qilingan mahsulotlarning o‘rnini ichki ishlab chiqarish bilan to‘ldirish
imkoniyati bilan bog‘liq. Masalan, savdo urushi yoki proteksionizm siyosati tufayli
eksport va import bozorlaridagi muammolar yuzaga kelganda, ichki ishlab
chiqaruvchilar yangi bozor ulushlarini qo‘lga kiritishadi. Bu holat, o‘z navbatida,
ishlab chiqarish hajmining oshishiga, yangi ish o‘rinlarining paydo bo‘lishiga va qisqa
muddatda iqtisodiy faollikning oshishiga olib kelishi mumkin. Misol uchun, savdo
urushi davomida import qilinadigan tovarlarga yuqori tariflar joriy qilinsa, ichki ishlab
chiqaruvchilar bu bo‘shliqni to‘ldirib, o‘z mahsulotlarini sotishni boshlashadi.
Bundan tashqari, milliy ishlab chiqaruvchilarga qisqa muddatli foyda bo‘lishi
mumkin bo‘lgan omil bu – xom ashyo va energiya resurslarining narxlarining pasayishi
yoki ichki ishlab chiqarishning arzonlashishidir. Agar mamlakat ichidagi xom ashyo
narxlari past bo‘lsa yoki energiya resurslari arzonlashsa, ichki ishlab chiqaruvchilar o‘z
mahsulotlarini kamroq xarajat bilan ishlab chiqarishlari mumkin. Bu esa ularga qisqa
muddatda yuqori daromad olish imkoniyatini beradi. Misol uchun, biror mamlakatda
neft narxi pasayib, ishlab chiqaruvchilar energiya sarfini kamaytirishsa, bu ularga
foyda keltirishi mumkin. Natijada, ishlab chiqaruvchilar o‘z mahsulotlarining
narxlarini pasaytirishadi yoki ko‘proq mahsulot ishlab chiqarish imkoniyatiga ega
bo‘ladilar.
Shu bilan birga, qisqa muddatli foyda, uzoq muddatda iqtisodiy barqarorlikni
saqlashga to‘sqinlik qilishi mumkin. Milliy ishlab chiqaruvchilar uchun qisqa muddatli
foyda, ayniqsa savdo urushlari yoki proteksionizm siyosati davomida, uzoq muddatda
iqtisodiy samaradorlikni pasaytirishi mumkin. Savdo urushlari va proteksionizm uzoq
muddatda narxlarning oshishiga, ishlab chiqarishning samaradorligining pasayishiga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
263
va iqtisodiy o‘sishning sekinlashishiga olib keladi. Shunday qilib, qisqa muddatli foyda
uzoq muddatda barqaror iqtisodiy rivojlanishga to‘sqinlik qilishi mumkin.
Shunday qilib, milliy ishlab chiqaruvchilar uchun qisqa muddatli foyda
proteksionizm siyosati va savdo urushlari tufayli yuzaga kelishi mumkin. Importga
cheklovlar qo‘yilishi va ichki bozorlarga himoya choralarining ko‘rilishi ichki ishlab
chiqaruvchilarga tezda bozor ulushlarini oshirish va daromadlarini ko‘paytirish
imkoniyatini beradi. Ammo bu foyda uzoq muddatda iqtisodiy barqarorlik va
samaradorlikni susaytirishi mumkin, chunki uzoq muddatda narxlarning oshishi va
resurslarning samarali taqsimlanmasligi iqtisodiy o‘sishni susaytiradi.
6. Geoiqtisodiy o‘zgarishlar.
Birinchidan, savdo urushlari geoiqtisodiy
o‘zgarishlarga olib keladi, chunki ular global savdo tizimining dinamikasini
o‘zgartiradi. Savdo urushlari mamlakatlar o‘rtasidagi tovarlar va xizmatlar oqimini
cheklaydi, tariflarni oshiradi va bozorlarni himoya qilishga olib keladi. Bu o‘zgarishlar
global tarmoqlardagi raqobatni o‘zgartiradi va iqtisodiy tenglikni buzishi mumkin.
Misol uchun, AQSh va Xitoy o‘rtasidagi savdo urushi davomida Xitoy va AQSh
o‘rtasidagi savdo hajmi kamaydi, bu esa Xitoyning boshqa mamlakatlarga, masalan,
Yevropa Ittifoqi yoki Janubiy Osiyoga eksport yo‘nalishlarini o‘zgartirishga majbur
qildi. Shu bilan birga, AQSh o‘z mahsulotlarini chet elga eksport qilishda tariflar
tufayli qiyinchiliklarga duch keldi. Bu holat global savdo tizimini qayta shakllantiradi
va yangi iqtisodiy ittifoqlarni, koalitsiyalarni va ittifoqchiliklarni yaratishga olib
keladi.
Ikkinchidan, proteksionizm siyosati geoiqtisodiy o‘zgarishlarga sabab bo‘ladi,
chunki u global bozorni bo‘lish va milliy iqtisodiyotni himoya qilishga qaratilgan
harakatlar ketma-ketligini anglatadi. Proteksionizm siyosati, ya’ni importga cheklovlar
qo‘yish, tariflarni oshirish yoki subsidiyalarni joriy qilish, global integratsiyani
sekinlashtiradi. Bunday siyosat mamlakatlar o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalarni siqib
chiqaradi va ularni o‘zaro iqtisodiy yakkalanishga olib keladi. Masalan, 1980-yillarda
AQShning avtomobil sanoatida proteksionizm siyosati tufayli Yaponiya va Germaniya
avtomobil ishlab chiqaruvchilariga qarshi tariflar joriy qilindi. Bu esa o‘z navbatida,
avtomobil sanoatining global taqsimlanishini o‘zgartirdi va AQShning ichki avtomobil
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
264
sanoatini kuchaytirdi. Ammo proteksionizm uzoq muddatda global iqtisodiyotda
bozorlarning torayishiga va resurslar taqsimotining samarali bo‘lmasligiga olib keladi.
Uchinchidan, geoiqtisodiy o‘zgarishlar shuningdek, global ishlab chiqarish va
ta’minot zanjirlarining qayta shakllanishiga olib keladi. Savdo urushlari va
proteksionizm, global ta’minot zanjirlarining uzilishiga sabab bo‘ladi, bu esa ishlab
chiqarish tarmoqlarining boshqa hududlarga ko‘chishiga olib keladi. Global ishlab
chiqarish va ta’minot zanjirlarining uzilishi, masalan, AQSh va Xitoy o‘rtasidagi savdo
urushi yoki Brexit kabi jarayonlar natijasida, kompaniyalarni yangi iqtisodiy markazlar
va bozorlar qidirishga majbur qiladi. Misol uchun, Xitoy va AQSh o‘rtasidagi savdo
urushi ko‘plab kompaniyalarni boshqa mamlakatlarga, masalan, Vyetnam, Meksika
yoki Hindistonga ko‘chirishga undadi. Bu holat yangi geoiqtisodiy markazlarni yaratdi
va global ishlab chiqarish zanjirini qayta tashkil etishga olib keldi.
To‘rtinchidan, geoiqtisodiy o‘zgarishlar xalqaro iqtisodiy integratsiyaning
kuchayishi yoki zaiflashishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Agar biror mamlakat savdo
urushlari yoki proteksionizm siyosatiga o'tsa, bu uning boshqa mamlakatlar bilan
iqtisodiy aloqalarini susaytirishi va integratsiyaning zaiflashishiga olib keladi.
Masalan, Brexit jarayoni Buyuk Britaniya va Yevropa Ittifoqi o‘rtasidagi iqtisodiy
integratsiyani zaiflashtirdi, bu esa ikkala tomonning savdo munosabatlariga ta’sir
ko‘rsatdi. Brexit natijasida Britaniya Yevropa bozoridan chiqib, yangi savdo
shartnomalarini tuzish uchun boshqa mamlakatlar bilan aloqalar o‘rnatishga majbur
bo‘ldi. Bu geoiqtisodiy o‘zgarishlar mamlakatning global iqtisodiy tizimidagi o‘rnini
qayta belgiladi va yangi savdo yo‘nalishlarini yaratdi.
Bundan tashqari, geoiqtisodiy o‘zgarishlar energiya resurslari va tabiiy
resurslar bo‘yicha davlatlar o‘rtasidagi raqobatning kuchayishiga olib keladi. Savdo
urushlari yoki proteksionizm energiya bozorlaridagi aloqalarni o‘zgartirishi va yangi
energetika markazlarini yaratishi mumkin. Misol uchun, AQShning neft ishlab
chiqaruvchi mamlakatlar bilan aloqalarini o‘zgartirishi, Rossiya va Saudiya Arabistoni
o‘rtasidagi raqobatni kuchaytirishi va energiya resurslarining narxini o‘zgarishiga olib
keladi. Bu holat esa, geoiqtisodiy jihatdan, global energiya bozorlarida yangi markazlar
va kuchlar paydo bo‘lishiga olib keladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
265
Shunday qilib, savdo urushlari va proteksionizm siyosati geoiqtisodiy
o‘zgarishlarga olib keladi, chunki ular global iqtisodiy tizimni, davlatlar o‘rtasidagi
savdo va siyosiy aloqalarni qayta shakllantiradi. Savdo urushlari global ta’minot
zanjirlarini o‘zgartiradi, yangi iqtisodiy markazlarni yaratadi va mamlakatlar
o‘rtasidagi raqobatni kuchaytiradi. Bunday geoiqtisodiy o‘zgarishlar uzoq muddatda
iqtisodiy o‘sishni, barqarorlikni va global integratsiyani susaytirishi mumkin, ammo
qisqa muddatda milliy ishlab chiqaruvchilar va iqtisodiy tizimlar uchun foyda keltirishi
mumkin.
Savdo urushlari global iqtisodiyotga jiddiy zarar yetkazadi. Ular xalqaro
savdoning kamayishiga, narxlarning oshishiga va ishlab chiqarish zanjirlarining
uzilishiga olib keladi. Natijada, import va eksport hajmi pasayib, kompaniyalar yuqori
tariflar tufayli raqobatbardoshligini yo‘qotadi, iste’molchilar esa qimmatbaho
tovarlarga duch keladi. Bu o‘z navbatida ish o‘rinlari yo‘qolishiga, iqtisodiy o‘sishning
susayishiga va milliy iqtisodiyotning barqarorligiga tahdid soladi.
Savdo urushlari nafaqat iqtisodiy salbiy oqibatlarga olib keladi, balki
geoiqtisodiy ziddiyatlarni kuchaytiradi va xalqaro hamkorlikni susaytiradi. Shu
sababli, savdo urushlarini to‘xtatish zarur. Davlatlar, o‘zaro manfaatlarni inobatga
olgan holda, diplomatik muloqot orqali savdo to‘siqlarini kamaytirishlari, bozorlarni
ochiq saqlashlari va global iqtisodiy hamkorlikni mustahkamlashlari lozim. Bular,
uzoq muddatda, dunyo iqtisodiyotining barqaror o‘sishiga va tinchlikka olib keladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Krugman, P., Obstfeld, M., & Melitz, M. (2018). International Economics:
Theory and Policy. Pearson Education.7-15
2.
Bhagwati, J. N. (1988). Protectionism. MIT Press.3-20
3.
Petri, P. A. (2021). Trade Wars and Trade Disputes. Economic Policy
Institute.10-45
4.
World Bank. (2020). The World Trade Report: The Future of Trade. World Bank
Publications.50-75
5.
International Monetary Fund (IMF). (2021). Global Economic Outlook. IMF
Press.10-30
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–3_ Май –2025
266
6.
World Trade Organization (WTO). (2022). World Trade Report 2022: Trade and
the Digital Economy. WTO Publications.25-60
7.
The Economist. (2021). The Global Impact of Trade Wars: Globalization and
Protectionism. The Economist Group.5-15
8.
Baldwin, R. E. (2019). The Great Convergence: Information Technology and
the New Globalization. Harvard University Press.100-125
9.
United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD). (2021).
Trade and Development Report. UNCTAD Publications.20-40
10.
Grossman, G. M., & Helpman, E. (2002). Innovation and Growth in the Global
Economy. MIT Press.75-110
