MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
378
TIL VA NUTQ GRAMMATIKADA: METOD VA NAZARIY
YO’NALISHLAR
Maqola yozuvchi;Shonazarova Firdavsxon
ADCHTI Roman german va slavyan tillari fakulteti
nemis tili yo’nalishi 4-kurs 401-kurs talabasi
ILMIY RAHBAR:Ismanova Odinaxon
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada “til” va “nutq” tushunchalarining
grammatikadagi oʻrni, ular oʻrtasidagi farqlar hamda ularni oʻrganish metodlari va
nazariy yondashuvlar tahlil qilinadi. Til – ijtimoiy hodisa sifatida, nutq esa uning
amaliy ifodasi sifatida koʻrib chiqiladi. Grammatikada bu ikki tushuncha qanday
ajratilishi, metodologik yondashuvlar va zamonaviy lingvistik yo‘nalishlarda qanday
talqin etilayotgani haqida fikr yuritiladi.
KALIT SOʻZLAR ;Til, nutq, grammatika, metod, nazariya, lingvistika
Аннотация: В статье рассматриваются понятия «язык» и «речь» в
грамматике, их различия и взаимосвязь, а также методы и теоретические
подходы к их изучению. Язык рассматривается как социальное явление, а речь
— как его практическая реализация. Особое внимание уделено
методологическим и лингвистическим направлениям в грамматике.
КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА; Язык, речь, грамматика, метод, теория,
лингвистика
Annotation: This article discusses the concepts of "language" and "speech" in
grammar, their distinctions and interrelations, and the methods and theoretical
approaches used in their study. Language is viewed as a social phenomenon, while
speech is its practical expression. Emphasis is placed on methodological and
theoretical approaches in modern linguistics.
KEYWORDS; Language, speech, grammar, method, theory, linguistics
Kirish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
379
Tilshunoslikda "til" va "nutq" tushunchalari asosiy nazariy kategoriyalardan
biridir. Bu ikki tushuncha ko‘p hollarda bir-biriga sinonim sifatida ishlatilsa-da, ular
orasida muhim farqlar mavjud. Til — bu ijtimoiy hodisa, turg‘un va umumiy tizim
bo‘lsa, nutq — bu individga xos, konkret holatda vujudga keladigan hodisadir.
Grammatikada til va nutqni alohida tahlil qilish zarurati ushbu tushunchalarning tilda
qanday ifodalanganini to‘g‘ri tushunish uchun muhimdir.
1. Til va nutq tushunchalarining farqlari
1.1 Tilning xususiyatlari
Til – jamiyat a’zolari o‘rtasidagi muloqotni ta’minlovchi belgilar tizimi. Bu
tizim o‘zgarmas grammatik qonunlar, morfologik va sintaktik birliklardan tashkil
topgan. Til jamiyatda tarixiy shakllanadi va avloddan avlodga o‘tadi.
1.2 Nutqning xususiyatlari
Nutq — tilning real qo‘llanish shakli. U og‘zaki yoki yozma holda bo‘lishi
mumkin va ayni bir vaqtda, ayni bir shaxsga xos bo‘ladi. Nutq individuallikka ega,
emotsional rang-baranglik bilan boyitilgan.
2. Grammatikada til va nutq yondashuvi
2.1 Struktural yondashuv
Strukturalistlar (F. de Sossyur) fikriga ko‘ra, til – turg‘un struktura bo‘lsa, nutq
– uni amalga oshiruvchi hodisa. Grammatik tizim tilning bir qismi sifatida tahlil
qilinadi.
2.2 Transformatsion-generativ grammatika
N. Xomskining modeli tilni faqat strukturaviy tizim emas, balki inson ongidagi
ichki kompetensiya sifatida ko‘radi. Nutq esa bu kompetensiyaning aktual ko‘rinishi
hisoblanadi. Ushbu yondashuvda grammatik kompetensiya va performans
tushunchalari ajratiladi.
2.3 Funktsional yondashuv
Bu yondashuvda til birliklarining muloqotdagi roli va funktsiyasi tahlil qilinadi.
Nutq esa shu birliklarning real situatsiyada ishlatilishidir. Masalan, M.A.K. Halliday
sistem-funktsional grammatikasi aynan nutq holatlarini markaziy o‘ringa qo‘yadi.
2.4 Kommunikativ yondashuv
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
380
Kommunikativ yondashuv tilni axborot uzatish vositasi sifatida, nutqni esa
axborot almashishning dinamik shakli sifatida o‘rganadi. Grammatik tahlilda so‘z
tartibi, emotsional ohang, intonatsiya muhim ahamiyat kasb etadi.
3. Amaliy grammatik tahlilda til va nutq o‘rni
3.1 Matn grammatikasida
Matn grammatikasi til birliklarining nutqdagi o‘zaro bog‘liqligini tahlil qiladi.
Gaplararo bog‘lanish, pronominal ishoralar, tematik-rimatik tuzilma orqali nutqdagi
tildan foydalanish ochib beriladi.
3.2 Sintaktik konstruktsiyalar
Nutqda ba’zan grammatik qoidalar buzilgan holatlar uchraydi: elipsis,
inversiya, omissiya. Til qoidalari esa bu holatlarni istisno deb hisoblaydi. Bu
grammatik tahlilni murakkablashtiradi.
3.3 Nutqiy aktlar nazariyasi
Til birliklari orqali amalga oshiriladigan nutqiy aktlar (e'lon qilish, so‘rash,
iltimos qilish, va h.k.) grammatik strukturalar bilan uzviy bog‘liqdir. Bu o‘rganishda
tilning ko‘p qatlamli ma’nosi tahlil qilinadi.
4. Grammatik metodlar orqali til va nutqni o‘rganish
4.1 Deskriptiv metod
Tildagi mavjud grammatik birliklarni tavsiflab beradi. Bu metod tilni
o‘rganishda asosiy vosita hisoblanadi, biroq nutqdagi individual shakllarni to‘liq
qamrab olmaydi.
4.2 Statistik metod
Nutqdagi til birliklarining chastotasini aniqlash orqali grammatik qonuniyatlar
yuzaga chiqariladi. Ushbu metod korpus lingvistikasi doirasida qo‘llaniladi.
4.3 Psixolingvistik metod
Til va nutqni inson ongidagi idrok va tushunish jarayonlari bilan bog‘laydi.
Grammatik strukturani idrok qilish va uni ishlatish tahlil qilinadi.
Xulosa
Til va nutq grammatikadagi eng muhim tushunchalardandir. Ularni nazariy
jihatdan ajratib olish va amaliy metodlar orqali tahlil qilish tilshunoslik va grammatik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
381
tadqiqotlar samaradorligini oshiradi. Grammatikada nazariy yondashuvlar (struktural,
funksional, kommunikativ) va metodlar (deskriptiv, transformatsion, psixolingvistik)
til va nutq o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniq ko‘rsatib beradi. Bu esa til o‘rgatuvchi va
tarjimonlar uchun amaliy ahamiyatga egadir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Соссюр Ф. де. Курс общей лингвистики. — М.: Прогресс, 1977.
2.
Хомский Н. Аспекты теории синтаксиса. — М.: Прогресс, 1972.
3.
Halliday M.A.K. An Introduction to Functional Grammar. — London: Arnold,
1994.
4.
Абдуазизов А. Лингвистик тафаккур асослари. — Тошкент: O‘zbekiston
milliy ensiklopediyasi, 2008.
5.
Шукуров Н. Tilshunoslikka kirish. — Тошкент: TDPU, 2019.
6.
Crystal D. The Cambridge Encyclopedia of Language. — Cambridge University
Press, 2003.
7.
10. Burxonovich, A. O. (2024). ZOOFRAZEMALARNI TADQIQ
QILISHDA DA TISHKINA TAHLIL METODI (RUS VA INGLIZ TILLARI
MISOLIDA). PEDAGOG, 7(9), 131-134.
8.
11. Azamov, O. (2023). ZOOFRAZEMALARNI NEMIS TILIDAN OʽZBEK
TILIGA TARJIMA QILISH TAMOYILLARI. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(23), 100-106.
9.
12.Urunbayevna, I. O. (2025, March). TA’LIM JARAYONLARIDA
TADQIQOT
VA
INNOVATSIYALARNI
INTEGRATSIYA
QILISHNI
MATEMATIKA VA TERMINOLOGIYAGA CHAMBARCHAS BOGLIQLIGI. In
Uz Conferences (Vol. 1, No. 2).
10.
13.Dadajonova, S., & Bozorova, G. (2025). CORRECT PRONUNCIATION
FORMATION IN FOREIGN LANGUAGE LESSONS (USING GERMAN AS AN
EXAMPLE). International Journal of Artificial Intelligence, 1(1), 250-253.
11.
14.Muxtarovna, Q. N. (2025, March). NEMIS VA O ‘ZBEK TILLARI
MISOLIDA
KOMPLIMENTNING
TILSHUNOSLIK
VA
MADANIYATSHUNOSLIKDAGI O ‘RNI. In Uz Conferences (Vol. 1, No. 2).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
382
12.
15.ҚОДИРОВА, Н. М. ИНОСТРАННЫЕ ЯЗЫКИ В УЗБЕКИСТАНЕ.
ИНОСТРАННЫЕ ЯЗЫКИ В УЗБЕКИСТАНЕ Учредители: Министерство
высшего и среднего специального образования Республики Узбекистан, (2), 85-
99.
13.
16.Akbaralievna, N.G. (2024). TARJIMADAGI TIL VA MADANIYAT
MUVOFIQLIKLARI. PEDAGOG , 7 (9), 135-137.
