MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_ Май –2025
424
MUSIQALI DRAMMA OPERAL VA BALET
Andijon Davlat Universiteti
1-kus talabasi Orifjonova Zulfizar
Annotatsiya: Ushbu maqolada musiqali drama, opera va balet san’at
turlarining shakllanishi, o‘zaro aloqasi va badiiy ifoda vositalari ilmiy-tahliliy
yondashuv asosida o‘rganiladi. Musiqa, dramaturgiya va sahna harakati uyg‘unligi
orqali obraz yaratish jarayoni, tarixiy taraqqiyoti va bugungi davr san’atida tutgan
o‘rni
yoritiladi.
Kalit so‘zlar: musiqali drama, opera, balet, badiiy ifoda, dramaturgiya, sintez,
tasviriylik, sahna san’ati
Kirish
Musiqa san’atining eng murakkab va mukammal janrlaridan biri bu musiqali sahna
asarlaridir. Musiqali drama, opera va balet o‘z mohiyatiga ko‘ra turli badiiy ifoda
vositalarini sintez qilib, kuchli emotsional va estetik ta’sir uyg‘otadi. Ushbu maqolada
mazkur janrlarning har biri alohida tahlil qilinadi hamda ularning badiiy xususiyatlari
va o‘zaro bog‘liqligi yoritiladi.
Musiqali drama – musiqa (vokal va cholgʻu) hamda soʻz sanʼatiga asoslangan
sahna asari musiqali teatr janridir. Ilk namunalaridan masalan: V asr Hindiston, XII asr
Xitoyda shakllangan. Mazkur janr Ozarbayjonda 20-asr boshida, Oʻrta Osiyo va
Qozogʻistonda 1920-yillarda vujudga kelgan. Musiqali dramada sahna voqealari,
qahramonlarning ichki kechinma va holatlari, oʻzaro munosabatlari soʻz, musiqa,
dramatik
harakat,
shuningdek,
raqs
orqali
ifodalanadi.
Musiqa va soʻz bir-birini toʻldirib asar mazmunini ochishga yordam beradi.
Oʻzbekistonda musiqali drama janri 1910—1920-yillardan milliy adabiy-badiiy
tomosha sanʼati va musiqa merosi zaminida shakllana boshladi. Uning tarkib topishida
oʻzbek xalq tomoshalarida musiqadan foydalanish tajribalari shuningdek ozarbayjon
teatrining musiqali dramatik spektakllari muhim rol oʻynadi. Hamzaning „Hoy,
ishchilar“, „Qarmoq“, „Quzgʻunlar“ kabi inssenirovkalari, „Fargʻona fojiasi“
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_ Май –2025
425
tetralogiyasi; Gʻulom Zafariyning „Halima“ pyesasi; Xurshidning Navoiy dostonlari
asosida yaratilgan. „Farhod va Shirin“, „Layli va Majnun“ asarlarida Musiqali
dramaning oʻziga xos jihatlari mustahkamlasha boshlanadi. Oʻzbek musiqali dramasi
oʻz taraqqiyotida bir necha davrni bosib oʻtdi. Bundan avval pyessaga mos musiqa
materiali xalq ijodidan saralab olingan boʻlsada, 1930-yillarning boshida S.
Abdullaning „Poʻrtana“, Muzaffar Muhamedov va Komil Yashinning „Ichkarida“ kabi
zamonaviy asarlari sahnalashtirilganida xalq musiqa merosi namunalarini qayta
ishlashga urgʻu berilgan. Oʻzbek bastakori va kompozitorlari musiqali drama
musiqasining ifodaviy imkoniyatlarini kengaytirishdi. „Layli va Majnun“ Navoiyning
shu nomli dostoni asosida Xurshid librettosi; T. Sodiqov va N. Mironov musiqasi,
„Farhod va Shirin“ Navoiy-Xurshid, V. Uspenskiy, „Gulsara“ K. Yashin; R. Glier kabi
Musiqali dramalar shular jumlasidandir. Musiqali dramaning adabiy va musiqa
jihatidan yuksalishida drammaturglardan K. Yashin, S. Abdulla va bastakor T.
Jalilovning xizmatlari katta. Ular qalamiga mansub „Nurxon“, „Ravshan va Zulxumor“
K. Yashin; T. Jalilov, „Tohir va Zuhra“, „Alpomish“, „Muqimiy“, „Gul va Navroʻz“
S. Abdulla, T. Jalilov kabi dramalar mavjud. 1950-yillardan boshlab bu janrda mustaqil
ijod qiluvchi oʻzbek kompozitorlari yetishib chiqdi: M. Leviyev, A. Muhamedov, S.
Boboyev, H. Rahimov. Ik. Akbarov, D. Zokirov, D. Soatqulov, S. Jalil, M. Yusupov,
S. Hayitboyev, M. Bafoyev, M. Mahmudov, F. Olimov va boshqa Ular oʻzbek musiqa
merosi, Yevropa professional musiqa uslubi, ifoda vositalari va shakllari jumladan,
ariya, duet va boshqa ansambllar, xor va raqs sahnalariga tayanib, oʻz Musiqali
drammalarida haqiqiy musiqiy drammaturgiya hosil qilishga harakat qilishdi.
Kompozitor va ijrochilarning malakasi oshishi natijasida musiqali drama zamonaviy
professional musiqali dramatik janr darajasiga koʻtarildi. Oʻziga xos xususiyatlariga
ega boʻldi. „Vatan ishqi“ (Z. Fatxullin, Sh. Saʼdulla; S. Boboyev), „Momo yer“ (Ch.
Aytmatov qissasi asosida T. Tula inssenirovkasi; I. Akbarov musiqasi), „Navoiy
Astrobodda“ (I. Maxsumov; Y. Rajabiy, S. Jalil), „Prometey“ (Y. Marsinkyavichyus;
M. Bafoyev), „Yusuf va Zulayho“ (R. Bobojon; F. Olimov), „Kumush shahar
malikasi“ (I. Sulton; Ik. Akbarov) kabi musiqali dramalar bunga misol boʻla oladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_ Май –2025
426
Murodova,
Dilera;
Gʻafurbekov.
Toʻxtasin.
Oʻzbekiston
milliy
ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Pekker
Y.,
„Uzbekskaya
opera“,
Moskva,
1984-yil.
Murodova D., „Mustaqillik davri Oʻzbekiston kompozitorlik ijodiyoti toʻgʻrisida“,
Musiqa ijodiyoti masalalari, Toshkent, 2002-yil.
Opera lotincha:opera – „mehnat mahsuli“, „asar“ – musiqali dramatik sanʼat
janri bólib Opera qorishma (sintetik) janr boʻlib, u oʻzida bir nechta sanʼat turlarini
mujassamtira oladi. Unda dramaturgiya, musiqa, tasviriy sanʼat va raqs sanʼati
shakllari yaxlit sahnaviy jarayonda uzviy bogʻlanadi. Lekin musiqa ular orasida
yetakchi oʻrin egallaydi. Operaning adabiy asosi – libretto (tarjimasi „kitobcha“) dagi
voqealar musiqiy dramaturgiya vositalari bilan, avvalo, vokal musiqa shakllarida
gavdalantiriladi. Qahramonlarning hissiy kechinmalari, asosan, yakkaxon xonandalar
ijrosidagi ariya, kavatina kabi tugal musiqa lavhalarida oʻz ifodasini topadi. Operadagi
rechitativ tugal musiqa shakllarini oʻzaro bogʻlab, musiqiy dramaturgiya jarayonida
muhim vazifalar bajaradi. Turli vokal ansambl duet, trio va boshqala qahramonlarning
oʻzaro munosabatlari, dramatik voqealar oʻz aksini topadi. Xor roʻy berayotgan
voqealarning izohlovchi vositasi vazifasini bajaradi, uning yordamida xalq hayoti
lavhalari gavdalanadi. Operada orkestr ham katta oʻrin egallaydi. Vokal shakllarga joʻr
boʻladi, mustaqil cholgʻu qism antrakt, uvertyura, introduksiya va boshqalarga
vaziyatning mazmunini ochib beradi. Har bir sahnaning ruhiy holatini
ifodalashga yordam beradi. Operaning tuzilishi uning gʻoyaviy maqsadiga, syujet
xususiyatlariga,
musiqiy-ijodiy
maktab anʼanalari va uslublariga hamda
kompozitorning ijodiy tafakkuriga bogʻliqdir.
1970–1980-yillari oʻzbek kompozitorlari opera janrini mavzu jihatidan
boyitiladi. Shu davr ichida ham tarixiy – „Mangulik“ U. Musayev, „Fidoyilar“ S.
Boboyev, zamonaviy – „Sadoqat“ R. Abdullayev, atoqli shaxslarga bagʻishlangan –
„Sugʻd elining qoploni“ I. Akbarov, „Zebunniso“ Sayfi Jalil, „Alisher Navoiy“ M.
Burhonov, shuningdek, kamer operalar – „Sohilda toʻqnashuv“ N. Zokirov, „Ona
qalbi“ Hab. Rahimov va boshqa operalar ham sahnalashtirildi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_ Май –2025
427
Balet bu fransuzchadan olingan bólib ballet lotincha: ballo – raqsga tushaman
degan maʼnoni bildiradi. Asar mazmuni musiqiy xoreografik obrazlar vositasi bilan
ifodalanadigan sahna sanʼati turi. Oʻzida sanʼatning dramaturgiya, musiqa,
xoreografiya, tasviriy sanʼat kabi turlarini uygʻunlashtiradi, bu sanʼat turlarining
hammasi alohida-alohida mavjud boʻlmay, baletning sintez markazi boʻlgan
xoreografiyaga boʻysunadi. Balet librettochi, kompozitor, baletmeyster va rassom
hamkorligida yaratiladi. Baletning dramaturgik asosi libretto (ssenariy)dan boshlanib,
unda asarning asosiy mazmuni, gʻoya, ziddiyat va harakterlari aniq belgilanadi.
Libretto koʻpincha adabiy asarga asoslanib, uni musiqa va xoreografiyada
gavdalantirish imkoniyati hisobga olinadi. Ssenariy asosida esa kompozitor balet
musiqasini yaratadi. Uning izchilligi, sahna koʻrinishi, parda va nomerlarga boʻlinishi
ssenariyda koʻrsatiladi. Musiqa faqat ssenariyni ifodalabgina qolmay, balki musiqali
obrazlarning mazmuni bilan uni boyitadi. Balet musiqasi xoreografiyani yaratish
uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Balet— musiqada yozilgan, xoreografiyada
gavdalantirilgan drama. Xoreografik harakatning asosi raqs va inson tanasining
plastikasidir. Baletda raqsning mumtoz, harakterli, sahna, xalq, erkin plastika,
„modern“ kabi turlaridan foydalaniladi. Mumtoz raqs Yevropa balet sanʼatida yetakchi
oʻrinni egallab, pantomima, raqsning boshqa turlari, sport va akrobatika elementlari
bilan boyib bormoqda. Balet spektaklida dekoratsiya, libos, yorugʻlik va boshqa
hamma tasviriy
vositalarni musiqiy-xoreografik harakatga uygʻunlashtirish
rassomning vazifasidir. Balet spektaklining ijrosi, musiqiy talqini va musiqa bilan raqs
harakatining uygʻunligiga dirijyor rahbarlik qiladi. Baletning fojia, komediya, pyesa,
balet – simfoniya kabi janrlari mavjud. Balet spektakllari bir pardali, koʻp pardali
boʻladi. Balet atamasi asosan 16–19-asrlar davomida shakllangan yevropa balet
sanʼatini ifodalaydi, lekin 20-asrdan kengroq talqin qilinib, Osiyo va Afrika
mamlakatlarining raqs tomoshalariga nisbatan ham ishlatiladi. Yevropa baletining
paydo boʻlishi qadimiy xalq musiqali raqs tomoshalariga borib taqaladi. 15–16-asrlar
teatrlashgan raqslarning shakllanish jarayoni avval Italiyada, soʻng boshqa
mamlakatlarda balet sanʼatini vujudga kelishiga sabab boʻldi. 1581-yil Fransiyada
yaxlit va rivojlangan mazmunli musiqa, raqs, pantomima, soʻz va ashula bilan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_ Май –2025
428
ifodalangan birinchi balet spektakli „Qirolichaning hajviy baleti“ yaratildi. 1661-yil
Parijda tashkil qilingan „Qirollik raqs akademiyasi“ baletning professional sanʼatga
aylanishida katta rol oʻynadi. 18-asrda Angliya, Avstriya va Fransiyada balet batamom
mustaqil sanʼat turi sifatida shakllandi. Rossiyada birinchi balet spektakli 17-asrning
70-yillarida „Orfey va Evredika haqida balet“ yaratilgan.
Oʻzbekistonda professional balet sanʼatining rivojlanishiga katta taʼsir
koʻrsatgan. 1918-yil Toshkentda Turkiston xalq konservatoriyasi zaminida Davlat rus
opera teatri tashkil qilindi. Teatr qoshida kichik balet truppasi ham boʻlgan. 1929-yil
teatr opera va balet teatri nomini oldi. „Lolaqizgʻaldoq“ R. Glier, „Raymonda“ A.
Glazunov, „Ferenji“ B. Yanovskiy, „Boqchasaroy favvorasi“, „Kavkaz asiri“ B.
Asafyev kabi B.lar qoʻyildi. 1933-yil Toshkentda 1-Respublika balet maktabi 1935-
yildan Tamaraxonim nomida ochildi. 1933-yil birinchi oʻzbek milliy balet
pantomimasi – „Paxta“ baletmeyster Us t a Olim Komilov sahnalashtirildi.
Keyinchalik „Shohida“ F. Tal, „Gulandom“ Ye. Brusilovskiy, „Togʻlar qalbi“ A.
Balanchivadze, „Laylakcha“ D. Klebanov kabilar oʻzbek mumtoz va xalq raqslari
asosida yaratildi. 1941-yilda balet maktabining birinchi bitiruvchilari G. Izmaylova, R.
Urmanseva, N. Tarshilova qabilar balet truppasiga kelib qoʻshildi. Ammo truppada
tayyorlangan kordebaletning yuqligi mumtoz baletlar qoʻyish imkonini bermasdi.
1943-yildagina „Oqbilak“ S. Vasilenko baleti qoʻyildi. 1948-yil oʻzbek opera va balet
teatri Sverdlov nomidagi rus opera va balet teatri bilan birlashtirilib, A. Navoiy
nomidagi opera va balet teatriga aylantirildi va tajribali kordebalet artistlari bilan
kuchaytirildi. „Bukri toychoq“ Ch. Puni, „Don Kixot“ L. Minkus, „Oqqush koʻli“ P.
Chaykovskiy kabi mumtoz, „Raqqosa“ G. Mushel kabi milliylik qoʻyildi. 1948 – 51-
yillar Moskva xoreografiya bilim yurti qoshida ochilgan oʻzbek balet studiyasida H.
Komilova, G. Mavayeva, K. Yusupova, F. Nosirova, Yo. Hojisaidova, L. Bashirova,
A.
Nazrullayev,
R.
Tanguriyev
va
boshqa
taʼlim
olshadilar.
1947-yil Toshkentda xoreografiya bilim yurti tashkil qilindi. „Yoshlik“ M.
Chulaki, „Esmeralda“ Ch. Puni, „Uyqudagi goʻzal“ P. Chaykovskiy kabi spektakllar
qoʻyildi. 50-yillarning oʻrtalarida balet truppasi B. Krriyeva, L. Komilova, S.
Tanguriyeva, V. Proskurina, R. Kurmasva, V. Vasilyev, K. Soatov va boshqa balet
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_ Май –2025
429
artistlari bilan toʻldirildi. Truppa tarkibining yangilanishi repertuarga ijro uslubi
murakkab mumtozdir.„Jizel“, „Shopeniana“ kiritish imkonini berdi. 60-yillarda
„Bolero“ M. Ravel, „Don Juan“ K. Glyuk, „Spartak“ A. Xachaturyan, „Korsar“ A.
Adan, „Kashmir afsonasi“ G. Mushel, „Layli va Majnun“ I. Akbarov, „Sevgi tumori“,
„Temur Malik“ M. Ashrafiy, „Qirqqiz“ L. Feygin, „Semurgʻ“ B. Brovsin, „Suhayl va
Mehri“ M. Leviyev va boshqalar sahnalashtirildi. 70-yillarga kelib, mumtoz,
zamonaviy va milliy baletlar bilan oʻzbek B.i boyidi. „Tanavor“ D. Shostakovich,
„Antoniy va Kleopatra“ E. Lazarev, „Afsonalar vodiysida“ U. Musayev, „Dunyoning
yaratilishi“ A. Petrov, „Sevgi haqida qissa“ O. Medikov, „Sevgi va qilich“ M.
Ashrafiy, „Uzilgan qoʻshiq“ A. Kalninsh va boshqa spektakllar shular jumlasidan.
Xulosa
Musiqali drama, opera va balet sahna san’atining uchta asosiy ustunidir.
Ularning har biri o‘ziga xos badiiy ifoda vositalariga ega bo‘lsa-da, umumiy jihati –
musiqaning yetakchi o‘rni – ularni birlashtirib turadi. Mazkur janrlarni chuqur
o‘rganish san’atshunoslikda muhim ahamiyat kasb etadi hamda musiqiy tafakkurning
rivojlanishiga xizmat qiladi.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR:
1)
I. A. Akbarov. Музика луғати. Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot
va sanʼat nashriyoti, 1987.
2)
2) I. A. Akbarov. Мусиқа луғати. Toshkent: Oʻqituvchi nashriyoti, 1997 —
384-bet. ISBN 5-645-02422-2.
3)
3) „Balet“, Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. (B-harfi). Toshkent:
„Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi“ Davlat ilmiy nashriyoti, 2000–2006-yillar.
