MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
415
GEORG FRIDERIK GENDEL IJODIDA SHARQ MUSIQASI
Andijon Davlat Universiteti1- talabasi
Abduraxmonova Maxliyo
Annotatsiya:
Mazkur maqolada barokko davri bastakori Georg Friderik
Gendelning ayrim asarlarida Sharq musiqasiga xos elementlarning aks etishi musiqiy
tahlil asosida ko‘rib chiqiladi. Gendelning 'Almira', 'Xerxes', 'Solomon' kabi
oratoriya va operalarida Sharq ifoda vositalari qanday namoyon bo‘lgani, ularning
G‘arb musiqasi bilan sintezda qanday ishlatilgani yoritiladi. Bu orqali XVIII asr
G‘arb kompozitorlik maktabida Sharq ohanglariga bo‘lgan qiziqish, ularning estetik
va stilistik jihatlari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Gendel, Sharq musiqasi, barokko, oratoriya, opera, musiqiy
tahlil, orientalizm, G‘arb-Sharq aloqalari.
Kirish
XVIII asrda G‘arb musiqasida Sharq obrazlari va musiqiy ifoda vositalariga
bo‘lgan qiziqish kuchaydi. Bu davrda savdo aloqalari, diplomatik munosabatlar va
ilmiy ekspeditsiyalar orqali Sharq madaniyati, ayniqsa musiqa san’ati G‘arbda keng
o‘rganila boshlandi. G‘arb kompozitorlari Sharq musiqa tizimlari, cholg‘ulari va
uslublaridan ilhomlana boshladilar. Orientalizm oqimi doirasida G‘arb musiqasida
yaratilgan asarlar orasida Georg Friderik Gendelning operalari va oratoriyalari
alohida o‘rinni egallaydi. Uning asarlarida Sharqqa xos ohanglar, ritmlar, timbrlar va
mavzular o‘ziga xos uslubda aks etgan.
1. Gendel ijodining tarixiy-madaniy konteksti
Gendel XVII asr oxiri va XVIII asr boshlarida Germaniya, Italiya va
Angliyada faoliyat yuritgan. U barokko musiqasining yorqin namoyandasi sifatida
oratoriya va opera janrlarida ko‘plab asarlar yaratgan. U yashagan davrda Sharqga
bo‘lgan qiziqish ilm-fan, adabiyot va san’atda kuchaygan edi. Xususan, Osiyo va
Yaqin Sharqqa oid mavzular musiqada ham aks etib, bastakorlar Sharqning ekzotik
obrazlarini yaratishda turli musiqiy vositalardan foydalana boshladilar. Gendel ham
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
416
bu madaniy oqimdan ta’sirlanib, o‘z operalari va oratoriyalarida Sharqqa oid
syujetlar, obrazlar va ohanglardan foydalangan.
“Almira” operasida Sharqona ruh va uslub
Gendelning 1705-yilda yozilgan 'Almira' operasi — uning ilk sahna
asarlaridan biri bo‘lib, unda saroy hayoti, marosimlar va Sharqona raqslar tasviri
berilgan. Musqiy til jihatidan bu asarda turk va arab musiqasini eslatuvchi ritmik va
melodik shakllar uchraydi. Masalan, marosimli sahnalarda kuchli ritmik ostinato,
timpani va zarbli cholg‘ular orqali tantanavor ruh yaratilib, G‘arb tinglovchisiga
'Sharq' muhitini eslatuvchi atmosfera hosil qilinadi. Shuningdek, bastakor orkestr
tembrlari orqali ham Sharq musiqasini eslatuvchi ohanglar yaratgan — bu
Gendelning timbral tasvirlash mahoratini ko‘rsatadi.
“Xerxes” (Serse) operasida Fors ohanglari
Gendelning mashhur 'Xerxes' operasi (1738) qadimgi Fors podshosi Kserks
obraziga bag‘ishlangan. Asar dramatikasi chuqur va musiqiy ifodasi o‘ziga xos. Sharq
musiqasiga xos melizmatika, statik melodik harakatlar, oddiy ammo ta’sirchan
intonatsiyalar bu operada ko‘p qo‘llangan. Dunyoga mashhur 'Ombra mai fu' aryasi
juda oddiy, ammo chuqur lirizmi bilan ajralib turadi. Bu arya G‘arb va Sharq
musiqasining sintezi sifatida baholanishi mumkin — unda Sharqona ifoda bilan G‘arb
musiqiy uslubi uyg‘unlashgan.
“Solomon” oratoriyasida Yaqin Sharq ruhi
'Solomon' oratoriyasi (1748) — Gendelning diniy va tarixiy asarlaridan biri
bo‘lib, u orqali qadimiy Yaqin Sharq sivilizatsiyasi va u bilan bog‘liq madaniyat
jonlantirilgan. Asarda Shayba malikasi obrazining kiritilishi orqali Afrika va Arab
dunyosi bilan aloqadorlik ochib beriladi. Mashhur 'Arrival of the Queen of Sheba'
instrumental intermediyasi yorqin timbrlar, harakatchan ritmlar va tantanavor
ohanglar orqali Sharqona kayfiyat yaratadi. Bu musiqiy parcha Gendelning
orkestrlash mahorati va Sharq musiqasiga bo‘lgan estetik qarashlarini aks ettiradi.
5. Gendel musiqasida Sharq unsurlarining tahliliy umumlashmasi
Gendel asarlarida Sharq musiqasining quyidagi asosiy unsurlari kuzatiladi:
-
Tematik
mavzular:
Sharq
hukmdorlari,
saroylar,
diniy
obrazlar;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
417
-
Ritmik
tuzilma:
barqaror
va
tantanavor
ritmik
naqshlar;
-
Melodik
tildagi
taqlid:
melizmatika,
modal
ohanglar;
-
Orkestrlash:
ekzotik
tembrlar,
zarbli
cholg‘ular
tasviri;
- Dramatik ifoda: Sharqona obrazlarni estetik tasvirlash.
Xulosa
Georg Friderik Gendel — Sharq musiqasini G‘arb kompozitorlik an’analariga
sintez qilgan bastakor sifatida tarixda alohida o‘rin egallaydi. Uning asarlarida Sharq
motivlari nafaqat mavzu, balki musiqiy til, timbr va uslub darajasida ham o‘z ifodasini
topgan. Bugungi global musiqiy makonda Gendel ijodini o‘rganish orqali G‘arb va
Sharq o‘rtasidagi musiqiy almashinuv tarixini chuqurroq anglash mumkin.
