MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
411
TEMURIYLAR DAVRI CHOLG`ULARI
Andijon Davlat Universiteti
1-kurs talabasi
Abduraxmonova. Maxliyo
Annotatsiya
: Buyuk sarkarda Amir Temur davrida musiqa va sanʼat gullab-
yashnagan. Temuriylar koʻpincha ilm-fan va musiqaga e'tiborini qaratishadi. Shu
davrda musiqa yanada rivojlanadi va bundan tashqari madaniy almashinuv va savdo
sotiq ham rivojlana boradi. Amir Temurni oʻzi ham musiqani sevuchi va doim
qoʻllab-quvvatlangan. Temuriylar saroyida musiqiy tadbirlar, bayramlar va
marosimlar koʻp boʻlar edi. Saroyda musiqachilar, rassomlar, shoiru olimlar bir
joyda faoliyat koʻrsatishgan. Bu davrida musiqa rivojlanishi uchun koʻplab
yangiliklar yur beradi.
Kalit so'zlar:
Amir Temur , musiqa, temuriylar, saroyda, rivojlanish, san'at,
davrida, Ilm-fan, diniy marosimlar, xalq,
Kirishi:
Amir Temur ibn amir Taragʻay 1336-yil 9-aprelda Kesh (hozirgi Shahrisabz —
Qashqadaryo viloyatining shaharlaridan biri) viloyatining Xoʻja Ilgʻor qishlogʻida
tugʻilgan. Uning onasi Takinaxonim, otasi amir Muhammad Taragʻay bahodir
jangchi, ulamo-yu fuzaloga ixlosmand, ilm ahliga homiy va ishtiyoqmand inson
boʻlgan. Shuningdek, Amir Temurning opasi Qutlugʻ Turkon va singlisi Shirinbeka
Temurning yana uchta: Djuki, Olim Shayx va Suyurgʻatmish ismli ukalari
boʻlgan.Amir Temurning yoshligida xat-savod chiqarib, oʻz davrining tibbiyot,
riyoziyot, falakiyot, meʼmorchilik va tarix ilmlarini oʻrganib borgan. Uning yoshligi
deyarli Keshda oʻtgan. Yetti yoshga toʻlgach, otasi uni oʻqishga berdi. Sarkarda
yoshligida maxsus murabbiylar nazorati ostida chavandozlik, ovchilik, kamondan
nishonga oʻq uzish, boshqa turli mashq va harbiy oʻyinlarni oʻrgangan. Amir Temur
tulporlarni saralab ajrata oladigan mohir chavandoz va dovyurak bahodir boʻlib
yetishadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
412
Amir Temur tabiatan ogʻir bosiq va idrokli hamda nihoyatda ziyrak,
kishilardagi qobiliyat, fazilat, ayniqsa, samimiyatni tezda fahmlab oladigan inson
boʻlgan. Shu uchun oʻsmirlik chogʻlaridayoq atrofiga tengqurlari orasidan sadoqatli
doʻstlarni oldiga olgan. Uning atrofiga bolalikdagi doʻstlari va maktabdoshlari Abbos
Bahodur, Jahonshohbek, Qimori inoq, Sulaymonshohbek, Idiku Temur,
Sayfuddinbek, Hindushoh, Qarqara va boshqalar toʻplanishib birgalikda mashq qilar,
musobaqalarda ishtirok etishar, asta-sekin navkar boʻlishib va harbiy guruhga
birlashib, harbiy boʻlinma sifatida shakllantira borishgan. Uning yoshligi koʻpincha
jang va harbiy yurishlarda oʻtgan
Buyuk sarkarda Amir Temur davrida musiqa va sanʼat gullab-yashnagan.
Temuriylar koʻpincha ilm-fan va musiqaga e'tiborini qaratishadi. Shu davrda musiqa
yanada rivojlanadi va bundan tashqari madaniy almashinuv va savdo sotiq ham
rivojlana boradi.Amir Temurni oʻzi ham musiqani sevuchi va doim qoʻllab-
quvvatlangan. Temuriylar saroyida musiqiy tadbirlar, bayramlar va marosimlar koʻp
boʻlar edi. Saroyda musiqachilar, rassomlar, shoiru olimlar bir joyda faoliyat
koʻrsatishgan. Bu davrida musiqa rivojlanishi uchun koʻplab yangiliklar yur beradi.
Samarqand va Buxoroda musiqiy va madaniy hayotning markazlari edi. Samarqand
Temuriylar davrida ilm-fan, san'at va musiqa sohasida muhim markazga aylangan.
Buxoro esa Islom dunyosining diniy va ilmiy markazlaridan biri boʻlgan va u yerda
musiqa va shoirlik an'analari rivojlana boshlangan. Amir Temur davrida musiqa ko‘p
jihatdan diniy ta'limotlarga xizmat qilgan. O‘sha davrning musiqasi klassik o‘rta
osiyo an'analariga asoslangan bo‘lib, asosan sufi musiqasi, xalq musiqasi va saroy
musiqasi bilan bog‘liq edi.
Musiqa Temuriylar saroyida ko‘plab boshqa san'at shakllari bilan birga
rivojlana boshlagan. Misol uchun, musiqada ishlatilgan ritmlar, garmoniyalar va
melodiyalar ba'zan tasviriy san'at va raqslar bilan ham ishlatilgan. Saroylarda
musiqachilar va raqqoslar birgalikda ishlagan, musiqiy festivallar va bayramlarda
raqsga tushib musiqa ijro etishgan. Musiqa taʼlimi Temuriylar davrida yuqori
darajada rivojlanib borgan. Saroyda musiqachilarni o‘rgatish uchun maxsus ustozlar
biriktirilgan. Musiqiy asboblar va ularning ishlatilishi bo‘yicha maktablar va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
413
qoʻshimcha darslar tashkil qilingan. Ayniqsa Samarqand va Buxoroda musiqiy
ta'limini yuqori darajaga koʻtarishgan. Diniy marosimlarda musiqa ham muhim rol
o‘ynagan. Namoz va boshqa diniy ibodatlar uchun maxsus musiqa yaratilgan.
Temuriylar saroyida ilm-fan va san'atga katta e'tibor qaratilgan va bu yerda ko‘plab
musiqiy asarlar yaratishgan va ijro etilgan. Bu asarlar faqat saroy aholisiga emas,
balki tashrif buyurgan mehmonlarga ham taqdim etilgan. Xalq orasida ham musiqaga
e'tibor boʻlgan. Ko‘plab qo‘shiqlar va xalq musiqa asboblari mavjud bo‘lib ular turli
marosimlar va bayramlarda ijro etgan.Amir Temur davri va undan keyingi Temuriylar
sulolasining musiqaga ta'siri katta bo‘lgan. Ular o‘z davrida musiqaning rivojlanishini
nafaqat o‘z madaniyatida, balki boshqa musulmon mamlakatlariga ham ta'sir etilgan.
Temuriylar davri nafaqat siyosiy va balki madaniy rivojlanish ham juda muhim
oʻrinda bo‘lgan. Oʻrta Osiyoda 14-asr boshlarida musiqa va san'atga alohida
ahamiyatga ega bo‘lgan. Musiqiy cholg‘ular ham shu davrning madaniy merosi bo'lib
ham hisoblandi. Amir Temur davrida o‘ziga xos musiqa cholg‘ulari va asboblari
mavjud boʻlib ulardan ba'zilari quyidagilar: Tanbur – O‘rta Osiyo va Fors musiqasida
keng tarqalgan simli cholg‘u asboblaridan biridir. Tanbur uzun bo‘lib, asosan o‘yin,
jahon va diniy marosimlarda ishlatilgan. Rubob – Bu asbob, odatda, kamonli cholg‘u
sifatida qaraladi va Temuriylar davrida juda mashhur boʻlgan. Rubob ayniqsa, fors,
tojik va turkman xalqlarining musiqasida katta ahamiyatga ega edi.
Nay – Temur davrida nay o‘zining ajoyib ovozi bilan musiqada keng qoʻllanilgan. Bu
asbob
turli
xil
diniy
va
ma'rifiy
marosimlarda
ham
ishlatilgan.
Daf – Daf, ya'ni qop-qop degani (karnay) turli xalqlarda qo‘llanilgan, bu asbob
marosimlar,
bayramlarda
va
nafosatli
musiqalarda
qo‘llanilgan.
Karnay – Bu uzun, shoxsimon asbob bo‘lib, yirik batalyonlar va askarlarni qo‘llab-
quvvatlash uchun ishlatilgan. Bu asbob turli jangovar jarayonlarda qoʻllanildi kelgan.
Temuriylar davrida musiqaning rivojlanishi, ilm-fan va san'atga katta e'tibor berilgan
musiqiy cholg‘ularning shakllanishi va ularning madaniyati o‘ziga xos ahamiyatga
olingan. Temuriylar asrida madaniy va musiqa sohasida ko‘plab rivojlanishlar yuz
berdi. Amir Temur haqiqiy san’at ixlosmandlari uning ijod namunalarini sidqidildan
tinglashgan. Musiqani rivojlantirish Amir Temur saltanatidagi dunyoviy hayotning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
414
umumiy yo‘nalishlari va uning mukammalashtirish musiqiy she’rlarni bir tizimga
solinishi yaqqol ifodasini topgan. Amir Temur davri professional musiqa san’ati bir-
biriga bog‘liq boʻlib, quyidagi ikki qatlamini qamrab olgan: fanni musiqiy – musiqa
san’ati (kasb-hunar sifatida) va ilmi advor – doiralar ilmi, ya’ni pardalarni, ritmik va
she’riy doiralarni o‘rganish. 14-15 asrlarda shoir, sozanda, olim, hukmdor va shu kabi
ma’rifatli insonlarning musiqiy bilimi darajasi tavsifi bo‘yicha bu ikki tushuncha
hamisha yonma-yon boʻlib birgalikda ishlatilgan.
14-asr oxiri 15-asr boshlarida turli pardalar va ohanglar ketma-ketligiga
asoslanga 12 maqom, 6 ovoza, 24shoʻba va ritmik usullardan iborat shaxar dunyoviy
musiqa ijrochiligi qonunlari temuriylar davrida yaratilgan.
Sohibqiron Amir Temur Xitoy safariga borayotib, 1405-yil 11-fevral kuni
Oʻtror shahriga yetganda qattiq ogʻrib qoladi va isitmasi koʼtarila boshlaydiva 18-
fevral,chorshanba kuni shaʼvon oyining oʻn yettisida, namozshom va xufton orasida
vafot etdi. Amir Temur Samarqandda Amir Temur maqbarasiga dafn etilgan.
Xulosa:
Temuriylar davrida musiqaga e'tibor katta bólgani sababli musiqa va sanʼat
rivojlanib gullab yashnagan. Amir Temurni ózi ham musiqani sevuchi bólib saroyida
ko'p bayramlar musiqiy kechalar bólgan. Temuriylar davrida musiqa gullab
yashnagan
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1) tarix. sinaps. uz
2) Oʻzbekiston musiqiy merosi Rossiya Federatsiyasi kitobi.
