MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
373
KICHIK QUYOSH ELEKTR STANSIYALARINI TADBIQ QILISH
VA LOHIHALASHTIRISH
Mamasoliyeva Durdona
Andijon davlat texnika instituti, ETEA yo‘nalishi, K 96 21 guruh talabasi
Annatatsiya: ushbu maqolada k
ichik quyosh elektr stansiyalari qayta
tiklanuvchi energiya manbalarida ichida tutgan o’rni, ahamiyati, undan
foydalanishning samarali usullari, uzoq hududlar, qishloq xo‘jaligi, kichik bizneslar
va uy xo‘jaliklarini energiya bilan ta’minlashdagi avfzalliklari yoritilgan. Bundan
tashqari, O‘zbekiston sharoitida quyosh energiyasidan foydalanish istiqbollari,
davlat qo‘llab-quvvatlashi va kichik quyosh elektr stansiyalarini rivojlantirish uchun
imkoniyatlar muhokama qilingan.
Kalit sozi
: quyosh elektr stansiyasi, kichik quyosh tizimlari, quyosh panellari,
quyosh energiyasi, fotovoltaik tizimlari, landshaft tahlil, monokristalli, polikristall,
invertorlar.
Quyosh energiyasi – bu barqaror, ekologik toza va iqtisodiy jihatdan samarali
energiya manbai bo‘lib, global miqyosda tobora keng ko‘lamda qo‘llanmoqda. Kichik
quyosh elektr stansiyalari (KQES) aholi punktlarida, qishloq xo‘jaligida, kichik va
o‘rta biznes obyektlarida energiya ta’minoti muammolarini hal qilishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Quyida kichik quyosh elektr stansiyalarini tatbiq qilish va
loyihalash bo‘yicha asosiy tamoyillar va imkoniyatlar ko‘rib chiqiladi.
Kichik quyosh elektr stansiyalarining ahamiyati: energiya ta’minotini
mustahkamlash KQES uzoq hududlarda, elektr tarmog‘idan uzoqlashgan joy larda
barqaror energiya bilan ta’minlash imkonini beradi. Ayniqsa, rivojlanayotgan
mamlakatlarda elektr tarmoqlarining cheklanganligi sababli bunday stansiyalar juda
zarur. Ekologik tozaligi quyosh energiyasi zararli chiqindilarni kamaytiradi va
karbonat angidrid (CO
2
) emissiyasini minimallashtiradi. Bu esa iqlim o‘zgarishining
oldini olishga o‘z hissasini qo‘shadi. Iqtisodiy samaradorlik dastlabki investitsiyalar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
374
yuqori bo‘lishiga qaramasdan, uzoq muddatda quyosh elektr stansiyalari energiya
ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi. Texnologik innovatsiyalar kichik quyosh
elektr stansiyalarini o‘rnatish texnologik rivojlanishni rag‘batlantiradi. Masalan,
yangi turdagi fotoelektrik panellar va saqlash tizimlari bozorni rivojlantiradi.
KQES tatbiq qilish bo‘yicha muhim tamoyillar:
1.
Hududiy sharoitni tahlil qilish quyosh energiyasining samaradorligi
uchun mintaqaning quyosh nurlanishi ko‘rsatkichlari, ob-havo sharoitlari va landshaft
tahlil qilinadi. O‘zbekiston sharoitida, ayniqsa, Buxoro, Samarqand va Qashqadaryo
viloyatlari yuqori quyosh nurlanishiga ega.
2.
Texnologiyalarni tanlash loyihani muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun
quyidagilarni aniqlash muhim:
o
Quyosh panellari turi: monokristalli, polikristalli yoki ingichka
plyonkalardan foydalangan holda.
o
Invertorlar: elektr energiyasini iste’mol qilinadigan shaklga aylantirish
uchun sifatli invertorlar tanlanadi.
o
Energiya saqlash tizimi
:
loyiha xususiyatlariga ko‘ra akkumulyatorlar
yoki boshqa saqlash tizimlari qo‘llaniladi.
3.
Moliyaviy reja loyihaning iqtisodiy asoslari investitsiyalar va qayta
to‘lanish muddatlarini hisoblashni talab qiladi. Buning uchun:
o
Dastlabki xarajatlar.
o
Xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash xarajatlari.
o
Davlat subsidiya va grantlari inobatga olinishi kerak.
4.
Hukumat qo‘llab-quvvatlashi o‘zbekiston hukumati kichik quyosh
stansiyalariga subsidiya ajratish va imtiyozli kreditlar taqdim etish orqali bunday
loyihalarni qo‘llab-quvvatlamoqda.
Loyihalash bosqichlari loyihaviy hisob-kitoblar energiya iste’molini
hisoblash va quvvat talablarini aniqlash asosida loyihaning texnik parametrlari
belgilanadi. Joylashuvni tanlash KQESni o‘rnatish uchun quyosh nuri maksimal
darajada tushadigan hududlar tanlanadi. Binolarning tom qismida yoki ochiq joylarda
o‘rnatish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Kichik quyosh elektr stansiyalarini mavjud
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
375
elektr tarmog‘i bilan muvofiqlashtirish, ehtiyojga qarab energiya saqlash tizimlarini
qo‘shish talab etiladi. O‘rnatish va sinovdan o‘tkazish uskunalar o‘rnatilishi va
tizimni ishga tushirishdan oldin sinov jarayonlari amalga oshiriladi.
Kichik quyosh elektr stansiyalarining texnik asoslari: quyosh panellari turlari:
monokristalli panellar: yuqori samaradorlikka ega (20–22%), qimmatroq, lekin uzoq
muddat foydalanish uchun qulay. Polikristalli panellar: o‘rtacha samaradorlik (15–
17%), nisbatan arzonroq, issiq mintaqalarda yaxshi ishlaydi. ingichka plyonka
panellar: yengil va moslashuvchan, kamroq samarador (10–12%), kichik loyiha va
bino yuzalariga o‘rnatish uchun mos. Invertorlar: quyosh energiyasini o‘zgaruvchan
tokka (AC) aylantirish uchun ishlatiladi. Quyidagi turlari mavjud: markaziy
invertorlar: yirik tizimlar uchun. Mikroinvertorlar: har bir panel uchun alohida, kichik
tizimlarda samarali. string invertorlar: bir nechta panel uchun umumiy invertor.
energiya saqlash tizimlari: quyosh energiyasini doimiy ravishda ta’minlash uchun
akkumulyatorlar ishlatiladi. Lityum-ion akkumulyatorlar: uzoq umr va yuqori
quvvatga ega, biroq narxi yuqoriroq. Qo‘rg‘oshin kislotali akkumulyatorlar:
arzonroq, lekin qisqa muddatli. Monitoring tizimi: quyosh elektr stansiyalarining
samaradorligini kuzatish va nosozliklarni aniqlash uchun masofaviy monitoring
tizimlari joriy qilinadi.
Kichik Quyosh Elektr Stansiyalarining Loyihaviy Asoslari:
1.
Energiya
talabining
baholanishi:
quyosh
elektr
stansiyasi
loyihalashtirishdan oldin, obyektning kundalik va yillik energiya talabini hisoblash
muhim.
o
Qishloq xo‘jaligida – sug‘orish nasoslari uchun.
o
Uy xo‘jaligida – maishiy elektr jihozlari uchun.
2.
Optimal quvvatni hisoblash: quyosh panellari quvvati quyidagi formula
asosida aniqlanadi:
Masalan, O‘zbekistonda quyoshli soatlar davomiyligi yiliga o‘rtacha 4-5 soatni
tashkil etadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
376
3.
Modullarni joylashtirish: quyosh panellari janubga qaragan holda,
taxminan 30-35° burchak ostida joylashtiriladi. Bu quyosh nurlanishidan maksimal
foydalanishni ta’minlaydi.
4.
Tarmoq bilan integratsiya
:
kichik quyosh stansiyalari "on-grid" yoki
"off-grid" tizimlar sifatida ishlashi mumkin:
o
On-grid tizimlar: Mavjud elektr tarmog‘i bilan integratsiya qilinadi.
o
Off-grid tizimlar: Mustaqil ishlaydi, asosan akkumulyatorga tayanadi.
Kichik quyosh elektr stansiyalarining tatbiq soqalari: qishloq xo‘jaligi:
sug‘orish tizimlari. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini saqlash uchun sovutish tizimlari.
Fermalarda yoritish va nasos tizimlarini quvvatlantirish. Sanoat korxonalari: kichik
zavodlar va ishlab chiqarish korxonalari uchun barqaror energiya manbai. Ofis
binolari va omborxonalarning elektr ta’minoti. Uy-joy qurilishi: individual uylar
uchun energiya mustaqilligi. Issiq suv ta’minoti uchun quyosh suv isitish tizimlari
bilan birgalikda ishlatilishi.
Muammolar va ularni yechish yo‘llari: texnologiya narxi masala: quyosh
elektr stansiyalarining dastlabki o‘rnatish narxi yuqori bo‘lishi mumkin. Yechim:
davlat subsidiyalari, imtiyozli kreditlar va xalqaro moliyalashtirish dasturlaridan
foydalanish. Ob-havo sharoitlari masala: quyosh nurlanishi doimiy emas. Yechim:
energiya saqlash tizimlaridan foydalanish, tarmoq bilan integratsiya. Texnik xizmat
masala: KQES uchun muntazam texnik xizmat zarur. Yechim: o‘rnatishdan oldin
mahalliy texnik mutaxassislarni tayyorlash va malakasini oshirish. Kelajakdagi
imkoniyatlar: quyosh panellarini mahalliy ishlab chiqarish: o‘zbekistonda quyosh
panellarini mahalliy ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish orqali narxni pasaytirish va
texnologik mustaqillikka erishish mumkin. IoT (Narsalar Interneti) integratsiyasi:
smart monitoring tizimlari yordamida quyosh stansiyalarining samaradorligini
oshirish. Blokcheyn texnologiyalari: elektr energiyasini taqsimlash va iste’molni
kuzatishda yangi imkoniyatlar.
Kichik quyosh elektr stansiyalari (KQES) – bu quvvati kichik (odatda 1–100
kW) bo‘lgan va asosan uy-joylar, kichik bizneslar yoki qishloq xo‘jaligi obyektlarida
foydalaniladigan elektr energiyasi tizimlari. Quyida ushbu mavzu bo‘yicha kengroq
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
377
ma’lumot berilgan: Kichik quyosh elektr stansiyalari barqaror rivojlanish uchun katta
salohiyatga ega. To‘g‘ri rejalashtirish va samarali boshqaruv orqali bu texnologiya
energiya ta’minotining muqobil manbai sifatida keng tatbiq qilinishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Qayta tiklanadigan energiya manbalari, Jon Twidell va Toni Weir (3-nashr,
2015).
2.
Güneş Enerjisi va Fotovoltaik Sistemlar Tasarımı, Prof. Dr. Ali Nezihi Bilge
(2020).
3.
Z.M.Soxibova. Yarimo‘tkazgich materiallar tuzilishi va ularning xossalari.
NamMTI ilmiy-texnika jurnali, volume 9, Issue 2, 2024, 813-821 bet.
4.
S. Zaynabidinov, Z.M.Soxibova, M. Nosirov. A method for determining the
thermal conductivity of granulated silicon in which alkali metal atoms are included. //
The Way of Science International scientific journal, 2022. № 3 (97), (Global Impact
Factor 0.543, Австралия). - P. 15-17
5.
Shukurov, A. va Safarov, M. (2022). “O‘zbekiston kichik quyosh elektr
stansiyalarini joriy etishning iqtisodiy yo‘nalishi”.
O'zbekiston Milliy Universiteti
Ilmiy Jurnali
, 4(2), 45-53.
6.
O'zbekiston Elektr Energiya Rivojlantirish Strategiyasi (uzenergy .uz)
