MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
369
QUYOSH ELEKTR STANSIYALARINING BOSHQARUV TIZIMI
1
Mamasoliyeva Durdona,
2
Z.M.Soxibova
Andijon davlat texnika instituti.
1
ETEA yo‘nalishi, K-96-21 guruh talabasi,
2
“Muqobil energiya manbalari” kafedrasi katta o‘qituvchisi
Annotatsiya
:
ushbu maqolada quyosh elektr stansiyalarining boshqaruv
tizimi, quyosh energetika stansiyasi quyosh energiyasini foydalanishga yaroqli elektr
energiyasiga aylantirishi uchun birgalikda ishlaydigan muhim tizimlarning tasnifi
keltirilgan. Quyosh energiyasi global energiya iste’molini kamaytirish va atrof-
muhitga zarar yetkazmaslik uchun muhim manba hisoblanadi. Ushbu maqolada
quyosh elektr stansiyalarining boshqaruv tizimiga oid asosiy jihatlar, ularning
samaradorligini oshirish va operatsiyalarini optimallashtirish maqsadida
qo‘llanilayotgan zamonaviy texnologiyalar ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
global energiya iste’moli, quyosh energiyasi, lazer nurlari,
quyosh panellari, fotoelektrik (PV) panellari.
Quyosh yer sharini yorug’lik va issiqlik bilan ta’minlab turuvchi birdan bir
manbadir. U yerga nisbatan diametri 109 marta, sirti 11,9 ming, hajmi 1,3 mln. Va
massasi 332,5 ming marta katta bo’lgan gazsimon shardir. Quyosh yer sharidan
qariyb 150 mln. km uzoqlikda joylashgan bo’lib, bu har sekundda koinotga 3,83-10
26
joul miqdorida issiqlik energiyasini sochadi.
Hozirgi zamon texnologiyalari quyosh energiyasidan elektr va issiqlik
energiyasi ishlab chiqarishga, suvni termik parchalab vodorod yoqilg’isi olishga,
mujassamlashgan quyosh nurlarini lazer nurlariga aylantirishga imkon beradi [1-2].
Quyosh energiyasi issiqlik energiyasiga aylantirilib, MDH mamlakatlarining janubiy
tumanlarida binolarni isitish, suv ta’minoti, havoni konditsionerlash qishloq xo’jaligi
mahsulotlarini quritish uchun joriy etilsa, yiliga 15 -20 mln tonna shartli yoqilg’i
tejaladi [3-4].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
370
Alternativ tok (AC) chiqish uchun mo’ljallangan quyosh energetika stansiyasi
quyosh energiyasini foydalanishga yaroqli elektr energiyasiga aylantirish uchun
birgalikda ishlaydigan bir necha muhim tizimlardan iborat:
1. Quyosh Panellari -
Quyosh panellari, shuningdek, fotoelektrik (PV)
panellari deb ataladi, har qanday quyosh energetika tizimining asosiy komponentidir.
Ular quyosh nurini tutib, uni fotoelektrik effekt orqali doimiy tok (DC) elektr
energiyasiga aylantiradi. Quyosh panellarining samaradorligi va sifatini quyosh
energiya stansiyasining umumiy samaradorligini belgilaydi.
2. Zaryad Boshqaruvchisi -
Zaryad boshqaruvchisi quyosh panellaridan
akkumulyatorlarga kelayotgan voltaj va tokni tartibga soladi. Uning asosiy funksiyasi
akkumulyatorlarning haddan tashqari zaryad olishini va chuqur zaryaddan chiqishini
oldini olishdir, bu esa ularning xizmat muddatini uzaytirishga yordam beradi. Zaryad
boshqaruvchilari ikki asosiy turi mavjud: puls kenglik modulyatsiyasi (PWM) va
maksimal quvvat nuqtasi kuzatuvchi (MPPT), MPPT esa samaraliroq.
3. Akkumulyatorlar -
Akkumulyatorlar quyosh panellari tomonidan ishlab
chiqarilgan elektr energiyasini keyinchalik foydalanish uchun saqlaydi, quyi quyosh
vaqtlarida yoki tungi paytlarda energiya ta’minlaydi. AC quyosh energiya
stansiyalarida akkumulyatorlar DC elektr energiyasi bilan zaryadlanadi va keyin uy
jihozlarida
foydalanish
uchun
AC
ga
aylantiriladi.
Ishlatiladigan
akkumulyatorlarning sig’imi va turi saqlash imkoniyatlari va tizimning umumiy
samaradorligiga ta’sir qiladi.
4. Invertor -
Invertor AC quyosh energiya stansiyasidagi muhim
komponentdir. U akkumulyatorlarda saqlangan DC elektr energiyasini AC elektr
energiyasiga aylantiradi, bu esa ko’pchilik uylar va bizneslarda ishlatiladigan standart
elektr energiyasi shaklidir. Invertorlar turli xil turlarda mavjud bo’lib, ularning
orasida toza sinuzoidal va o’zgartirilgan sinuzoidal invertorlar ham bor, toza
sinuzoidal invertorlar esa yuqori sifat va barqaror AC chiqishini ta’minlaydi.
5. O’tkazish himoyasi va yomg’ir himoyasi tizimlari –
O’tkazish himoya
vositalari va yashin to’xtatgichlari quyosh energetika stansiyasini voltaj tebranishlari
va yashin zarbalaridan himoya qilish uchun muhimdir. Ushbu komponentlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
371
tizimning elektr qismlarini potentsial zararlardan himoya qiladi, bu esa butun
o’rnatishning uzoq muddatli va ishonchli bo’lishini ta’minlaydi.
6. Zaxira Generator -
Zaxira generatori uzoq vaqt davomida quyosh past
bo’lgan yoki tizim muvaffaqiyatsiz bo’lgan holatlarda qo’shimcha energiya manbai
sifatida xizmat qiladi. U muhim yuklarni ta’minlash uchun ishonchli zaxira
ta’minlaydi, ayniqsa tarmoqdan chiqish qismi yoki ishonchsiz tarmoq ulanishi
bo’lgan hududlarda [5-6].
AC quyosh energiya stansiyasi quyosh energiyasini foydalanishga yaramli
elektr energiyasiga aylantirish uchun birgalikda ishlaydigan turli komponentlardan
iborat murakkab tizimdir. Har bir komponent tizimning samaradorligi, ishonchliligi
va xavfsizligini ta’minlashda muhim rol o’ynaydi. Ushbu tizimlarni tushunish
samarali quyosh energiya stansiyasini loyihalash va saqlash uchun zarurdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Lovegrove K., Stein W. Concentrating solar power technology (Principles,
developments and applications) // Woodhead Publishing Series in Energy: Number
21. 2012. -Р.674.
2.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7-fevraldagi PF-4947-sonli
2017-2021 yillarda O’zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor
yo’nalishi bo’yicha HARAKATLAR STRATEGIYASI.
3.
Z.M.Soxibova. Yarimo‘tkazgich materiallar tuzilishi va ularning xossalari.
NamMTI ilmiy-texnika jurnali, volume 9, Issue 2, 2024, 813-821 bet
4.
S. Zaynabidinov, Z.M.Soxibova, M. Nosirov. A method for determining the
thermal conductivity of granulated silicon in which alkali metal atoms are included.
// The Way of Science International scientific journal, 2022. № 3 (97), (Global Impact
Factor 0.543, Австралия). - P. 15-17
5.
С.З.Зайнабидинов, З.М.Сохибова, Б.М.Абдурахманов, Х.Б.Ашуров,
М.М.Адилов.
Зависимость
электропроводности
гранулированнқх
полупроводников от размер гранул. // Scientific Bulletin. Physical and
Mathematical Research. 2021. Vol. 3, Issue 2. – C. 13-18. (01.00.00, №13)
6.
Маматкосимов М.А. Катта қуёш печи ва бошқа энергетик қурилмаларнинг
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
372
самарадолигини ошириш учун уларнинг кўзгули – мужассамлаштирувчи
тизимларини оптимизациялаш. Автореферат. Ташкент -2017.58 бет.
