MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
51
BERILGANLAR BAZASIDA KONSEPTUAL MODEL YARATISH:
NAZARIY ASOSLAR VA AMALIY YONDOSHUVLAR
Tojimamatov Isroil
Fargʻona davlat universiteti amaliy matematika va
informatika kafedrasi katta o’qituvchisi
Ne`matova Shohsanam Nodirbek qizi
Fargʻona davlat universiteti talabasi
Anotatsiya:
Ushbu maqolada berilganlar bazasida konseptual model
yaratish jarayonining nazariy asoslari va amaliy yondoshuvlaridan bahs qilinadi.
Maqolada, ma'lumotlar bazasining mantiqiy tuzilmasini aks ettiruvchi konseptual
modelning ahamiyati va uni yaratishda foydalaniladigan asosiy usullar, jumladan,
Entity-Relationship (ER) modeli va normalizatsiya jarayonlari ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, tizimni tahlil qilish va loyihalashda qo‘llaniladigan metodologiyalar va
dasturiy vositalar haqida batafsil ma'lumot beriladi. Tadqiqot, konseptual model
yaratishning samaradorligini oshirish va ma'lumotlar bazalarini boshqarish
jarayonlarini optimallashtirishga qaratilgan amaliy tavsiyalarni taqdim etadi.
Kalit so‘zlar:
Berilganlar bazasi, Konseptual model, Entity-Relationship
modeli (ER modeli),
Normalizatsiya,
Ma'lumotlar bazasini loyihalash,
Modellashtirish,
Amaliy yondoshuvlar,
Tizim tahlili,
Ma'lumotlar bazasini boshqarish, Mantiqiy model, Jismoniy model,
Bulutli texnologiyalar,
Big Data.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются теоретические
основы и практические подходы к созданию концептуальной модели базы
данных. В статье обсуждается важность концептуальной модели, которая
отражает логическую структуру базы данных, а также основные методы её
создания, включая модель «сущность-связь» (ER-модель) и процесс
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
52
нормализации. Также предоставлена подробная информация о методологиях и
программных инструментах, применяемых при анализе и проектировании
системы. Исследование предлагает практические рекомендации для
повышения эффективности создания концептуальной модели и оптимизации
процессов управления базами данных.
Ключевые слова:
База данных, Концептуальная модель, Модель
«сущность-связь» (ER модель), Нормализация, Проектирование базы данных,
Моделирование, Практические подходы, Анализ системы, Управление базой
данных, Логическая модель, Физическая модель, Облачные технологии,
Большие данные (Big Data).
Annotation:
This article discusses the theoretical foundations and practical
approaches to creating a conceptual model for a database. The article examines the
importance of the conceptual model, which reflects the logical structure of the
database, as well as the main methods used in its creation, including the Entity-
Relationship (ER) model and the normalization process. Additionally, detailed
information is provided about the methodologies and software tools used in system
analysis and design. The research offers practical recommendations aimed at
improving the effectiveness of creating conceptual models and optimizing database
management processes.
Keywords:
Database, Conceptual model, Entity-Relationship model (ER
model), Normalization, Database design, Modeling, Practical approaches , System
analysis, Database management, Logical model, Physical model,Cloud
technologies, Big Data.
Kirish:
Berilganlar bazasida konseptual model yaratish tizimni tushunish va
ma'lumotlarni samarali tashkil etish uchun muhim bir bosqichdir. Bu jarayonda
tizimning umumiy tuzilishi, asosiy ob'ektlar (entitilar) va ular o‘rtasidagi
munosabatlar aniqlanadi. Quyida bunday modelni yaratish jarayonining asosiy
bosqichlarini ko‘rib chiqamiz:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
53
1. Ob'ektlar va mavjudliklarni aniqlash
Birinchi bosqichda tizimdagi asosiy ob'ektlar aniqlanadi. Bu ob'ektlar
tizimning asosiy tarkibiy qismlari bo‘lib, ular o‘rtasidagi munosabatlar va
bog‘lanishlar tasvirlanadi. Masalan, agar ta'lim tizimi haqida gapiradigan bo‘lsak,
asosiy ob'ektlar "Student" (Talaba), "Course" (Kurs), "Teacher" (O‘qituvchi),
"Department" (Kafedra) bo‘lishi mumkin.
2. Munozaralar va bog'lanishlarni belgilash
Keyingi bosqichda ob'ektlar o‘rtasidagi munosabatlar aniqlanadi. Bu
munosabatlar tizimning qanday ishlashini belgilaydi. Masalan, bir "Student" (Talaba)
bir nechta "Course" (Kurs)ga yozilishi mumkin, yoki bir "Teacher" (O‘qituvchi) bir
nechta "Course" (Kurs)ni o‘qitishi mumkin. Ushbu munosabatlar tizimda qanday
ma'lumotlar almashinuvi bo‘lishini ko‘rsatadi.
3. Xususiyatlar va atributlarni aniqlash
Har bir ob'ektning xususiyatlarini yoki atributlarini belgilash zarur.
Masalan, "Student" ob'ekti uchun "name" (ism), "student_id" (talaba ID raqami),
"dob" (tug‘ilgan sana) kabi atributlar bo‘lishi mumkin. Bu atributlar tizimda
ma'lumotlarni saqlashda yordam beradi.
4. Ko'priklar va yo'nalishlarni belgilash
Agar ob'ektlar o‘rtasida ko‘priklar yoki alohida yo‘nalishlar mavjud
bo‘lsa, ularni aniqlash zarur. Masalan, "Student" (Talaba) va "Course" (Kurs)
o‘rtasidagi aloqalarni "Enrollment" (Ro‘yxatga olish) ko‘prigi orqali ko‘rsatish
mumkin. Bu ko‘prik orqali talaba kursga yoziladi va uning ro‘yxatga olish sanasi,
kurs ID raqami kabi ma'lumotlar saqlanadi.
5. Entity-Relationship (ER) diagrammasini yaratish
ER-diagrammasi konseptual modelni tasvirlashda ishlatiladigan asosiy
vosita bo‘lib, ob'ektlar, atributlar va ular o‘rtasidagi munosabatlarni vizual tarzda
ifodalaydi. ER-diagrammasida har bir ob'ektni (entitiyni) to‘g‘ri belgilash va ular
o‘rtasidagi aloqalarni aniq tasvirlash muhimdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
54
Misol:
Agar tizimda "Student" (Talaba), "Course" (Kurs) va "Enrollment"
(Ro‘yxatga olish) kabi entitilar bo‘lsa, ularning o‘rtasidagi munosabatni quyidagicha
ko‘rsatish mumkin:
Student
(student_id, name, dob)
Course
(course_id, course_name, teacher_id)
Enrollment
(student_id, course_id, enrollment_date)
Bu yerda:
"Student" va "Course" o‘rtasida "Enrollment" degan ko‘prik mavjud.
"Enrollment" entitisi talaba va kurs o‘rtasidagi munosabatni ifodalaydi,
bu erda talaba qaysi kursga yozilganini va yozilish sanasini ko‘rsatadi.
6. Diagrammani rasmiylashtirish
Diagramma rasmiylashtirilganda, har bir entitiya uchun to‘g‘ri atributlar
va bog‘lanishlar o‘rnatilishini ta'minlash zarur. ER-diagrammasini yaratishda
diagrammadagi barcha elementlarning to‘g‘ri va aniq ko‘rsatilganligiga ishonch hosil
qilish lozim.
Konseptual modelning ahamiyati
Konseptual model tizimni qanday ishlashini va ma'lumotlarni qanday
tashkil etishni ko‘rsatadi. Ushbu model ma'lumotlar bazasining kelajakdagi mantiqiy
va jismoniy modellariga asos bo‘ladi. Yaxshi ishlab chiqilgan konseptual model
tizimning samarali ishlashini va ma'lumotlar almashinuvining optimal tarzda amalga
oshirilishini ta'minlaydi.
Ushbu jarayonlar, o‘z navbatida, tizimning to‘g‘ri va samarali ishlashiga
yordam beradi, ma'lumotlar bazasining tuzilishini, uning o‘zaro aloqalarini va
ma'lumotlarni boshqarishni eng yuqori darajaga keltiradi. "Berilganlar bazasida
konseptual model yaratish" deganda, ma'lumotlar bazasining tuzilmasini, uning
tarkibiy qismlarini va ularning o‘zaro aloqalarini tasvirlash jarayoni nazarda tutiladi.
Bu jarayon ma'lumotlar bazasining mantiqiy tuzilmasini belgilash uchun asos bo‘lib,
uning samarali ishlashini ta'minlashga yordam beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
55
Konseptual model yaratish jarayonida quyidagi asosiy bosqichlar mavjud:
1.Ma'lumotlar talablarini aniqlash:
1.
Foydalanuvchi yoki biznes ehtiyojlarini tahlil qilish.
2.
Ma'lumotlarni qanday saqlash va ishlatish kerakligini aniqlash.
3.
Foydalanuvchilarning talablarini tushunish va ular uchun eng maqbul
tuzilmani yaratish.
2.Entiti (ob'ekt)larni aniqlash:
1.
Ma'lumotlar bazasida saqlanishi kerak bo‘lgan asosiy ob'ektlar
(entitilar)ni aniqlash.
2.
Misol uchun, mijozlar, buyurtmalar, mahsulotlar kabi ob'ektlar.
3.Atributlarni belgilash:
1.
Har bir entiti uchun kerakli atributlar (xususiyatlar)ni belgilash.
2.
Misol uchun, "Mijoz" entitisi uchun ism, telefon raqami, manzil kabi
atributlar.
4.Entitilar o‘rtasidagi aloqalarni belgilash:
1.
Entitilar o‘rtasidagi munosabatlarni aniqlash va ularni diagrammada
ko‘rsatish.
2.
Misol uchun, bir mijoz bir nechta buyurtmalarni amalga oshirishi
mumkin (1:M), yoki bir buyurtmada bir nechta mahsulotlar bo‘lishi mumkin (M:N).
5.ER-diagramma (Entity-Relationship diagram) yaratish:
1.
ER-diagramma yordamida entitilar, atributlar va ularning o‘rtasidagi
aloqalar tasvirlanadi.
2.
Bu diagramma konseptual modelning vizual ifodasidir.
6.Normalizatsiya:
1.
Ma'lumotlar bazasida takroriy ma'lumotlarning oldini olish va
ma'lumotlarni optimal tarzda saqlash uchun normalizatsiya jarayonini o‘tkazish.
2.
Normalizatsiya
jarayonida
jadval
strukturalarining
tuzilishi
takomillashtiriladi.
7.Modelni tekshirish va tasdiqlash:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
56
1.
Yaratilgan konseptual modelni foydalanuvchilarga taqdim etib, uning
to‘g‘riligi va talablarga muvofiqligini tekshirish.
2.
Talablarga mos bo‘lgan modelni tasdiqlash va keyingi bosqichga o‘tish.
Konseptual modelning afzalliklari:
Ma'lumotlar bazasining samarali va to‘g‘ri tuzilishini ta'minlash.
Ma'lumotlar bazasining kelajakdagi kengayishi uchun asos yaratish.
Biznes ehtiyojlariga mos ravishda tizimning tarkibiy qismlarini
belgilash.
Ma'lumotlar o‘rtasidagi aloqalar va tuzilmalarning to‘g‘ri va samarali
bo‘lishini ta'minlash.
Yaratilgan konseptual modelni jismoniy va mantiqiy modellarga o‘tkazish:
Mantiqiy model
- bu konseptual modelni ma'lum bir ma'lumotlar bazasi
tizimiga mos ravishda ishlab chiqish, masalan, relatsion modelga o‘tkazish.
Jismoniy model
- bu ma'lumotlar bazasini saqlash va ishga tushirish
uchun aniq texnik qarorlar, masalan, indekslar, jadvallar va saqlash joylari haqida
qarorlar qabul qilish.
Bu jarayonlar ma'lumotlar bazasining tuzilishini loyihalashda muhim
ahamiyatga ega.
Berilganlar bazasi (Database) tushunchasi:
Ma'lumotlar bazasining mohiyati va turli turlari (relatsion, NoSQL,
ob'ektga yo‘naltirilgan va boshqalar).
Berilganlar bazasining tuzilishi va uning tarkibi (jadval, satr, ustunlar).
Ma'lumotlar bazasining normalizatsiyasi va denormalizatsiyasi.
2. Konseptual model tushunchasi:
Konseptual model – bu tizimdagi ma'lumotlarning yirik tuzilmasini aks
ettiruvchi abstrakt modeldir. Bunda ma'lumotlar bazasining mantiqiy tuzilishi va
ularning o‘rtasidagi aloqalar tavsiflanadi.
Konseptual model yaratishning maqsadi va afzalliklari: tizimning
talablariga asoslangan tuzilmani aniq belgilash.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
57
ER-diagramma (Entity-Relationship Diagram) – bu konseptual modelni
tasvirlashda eng keng tarqalgan vosita. U ob'ektlar (entitilar), ularning atributlari va
o‘rtasidagi aloqalarni ko‘rsatadi.
3. Nazariy asoslar:
Erkin model
va
formalizm
: Konseptual model yaratishda nazariy
yondoshuvlar va formal usullar.
Modellashtirish
prinsiplar
:
Ma'lumotlar
bazasining
mantiqiy
tuzilmasini
belgilashda
foydalaniladigan
prinsiplarga
(masalan,
obyektga
yo‘naltirilgan modellashtirish, normalizatsiya) kirish.
Entity-Relationship modeli
: ER-modellashtirish tushunchasi, entiti,
atributlar va aloqalar o‘rtasidagi bog‘lanishlarni o‘rganish.
4. Amaliy yondoshuvlar:
Tizimni tahlil qilish va loyihalash
: Konseptual modelni yaratish
jarayonida tizimni tahlil qilish, foydalanuvchilarning ehtiyojlarini aniqlash, va
ma'lumotlarni qanday tashkil etish kerakligini belgilash.
Modelni yaratish
: ER-diagrammalarini yaratish, ularni tasvirlash va
tasdiqlash. Dasturiy vositalar (masalan, Microsoft Visio, Lucidchart) yordamida ER-
diagrammalarini yaratish.
Berilganlar bazasining dizaynini optimallashtirish
: Normalizatsiya
jarayoni va shu bilan birga denormalizatsiyaning o‘rni, ma'lumotlar bazasining
samaradorligini oshirish.
5. Konseptual modelning ahamiyati:
Konseptual modelning tizimning keyingi bosqichlariga (mantiqiy va
jismoniy model) qanday ta'sir ko‘rsatishini tushunish.
Tizimda yuzaga keladigan muammolarni oldini olish uchun to‘g‘ri
model yaratish.
Yangi texnologiyalar va usullar yordamida konseptual modelni qanday
yaxshilash mumkinligi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
58
6. Yangi tendensiyalar va rivojlanish yo‘nalishlari:
Big Data
va
bulutli texnologiyalar
bilan ishlashda konseptual model
yaratish.
NoSQL
bazalarida konseptual modelni yaratish.
Semantik tarmoqlar
va
ontologiyalar
yordamida ma'lumotlarni tuzish.
Nazariy Asoslar
Konseptual model yaratishda quyidagi nazariy asoslar va tushunchalar muhim
rol o‘ynaydi:
1.Entity-Relationship (ER) modeli:
1.
Entity-Relationship (ER) modeli ma'lumotlar bazasining strukturasini
tasvirlash uchun keng qo‘llaniladi. Bu modelda entitilar (ob'ektlar), ular o‘rtasidagi
munosabatlar va atributlar (xususiyatlar) aks ettiriladi.
2.
ER-diagramma tizimning mantiqiy tuzilmasini tasvirlashda ishlatiladi.
Bu diagramma yordamida ob'ektlar va ularning atributlari o‘rtasidagi bog‘lanishlarni
ko‘rish mumkin.
2.Normalizatsiya:
1.
Normalizatsiya — bu ma'lumotlar bazasida takrorlanish va
noaniqliklarni kamaytirish maqsadida ma'lumotlarni optimallashtirish jarayonidir.
Normalizatsiya orqali ma'lumotlar bazasining samaradorligi oshadi va redundant
(ortiqcha) ma'lumotlarning oldi olinadi.
2.
Bu jarayon bir nechta bosqichlarda amalga oshiriladi (1NF, 2NF, 3NF
va boshqalar).
3.Mantiqiy model:
1.
Konseptual modelni mantiqiy modelga aylantirish, ya'ni, ER-
diagrammasini relatsion modelga (yoki boshqa biror modelga) o‘zgartirish jarayoni.
Bu bosqichda ER-diagrammadagi elementlar mantiqiy tuzilishga (jadvallar,
cheklovlar, aloqalar) o‘zgartiriladi.
4.Jismoniy model:
1.
Konseptual modelni jismoniy modelga aylantirishda ma'lumotlar
bazasini amaliyotda qanday tashkil etish kerakligini aniqlash zarur bo‘ladi. Bu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
59
bosqichda bazaning fizik tuzilishi, saqlash joylari, indekslar va boshqa texnik jihatlar
ko‘rib chiqiladi.
5.Obyektga yo‘naltirilgan yondoshuv (OOP):
1.
Ba'zi hollarda, obyektga yo‘naltirilgan dasturlash metodologiyasi ham
ma'lumotlar bazasini loyihalashda qo‘llaniladi. Bu yondoshuvda, entitilar obyektlar
sifatida ko‘riladi va ular o‘rtasidagi aloqalar obyektlararo munosabatlar orqali
ifodalanadi.
Amaliy Yondoshuvlar
Konseptual model yaratishda amaliy yondoshuvlar ma'lumotlar bazasining
samarali va aniq ishlashini ta'minlaydi. Quyidagi amaliy yondoshuvlar ko‘rib
chiqilishi mumkin:
1.Foydalanuvchi talablarini tahlil qilish:
1.
Tizimni yaratishdan oldin foydalanuvchi talablarini tushunish va ular
uchun eng samarali modelni ishlab chiqish zarur. Bu talablar ma'lumotlar bazasida
qanday ma'lumotlar saqlanishi va qanday funksiyalar kerakligini aniqlashda yordam
beradi.
2.Modellashtirish vositalaridan foydalanish:
1.
ER-diagrammalarini yaratish uchun maxsus dasturiy vositalar (masalan,
Microsoft Visio, Lucidchart, DBDesigner, va boshqalar) mavjud. Bu vositalar
diagrammalarni yaratishda yordam beradi va tushunarli formatda vizualizatsiya qilish
imkonini beradi.
3.Prototip yaratish:
1.
Konseptual
modelni
yaratishda
prototip
yaratish
va
uni
foydalanuvchilarga taqdim etish orqali modelning to‘g‘riligini tekshirish mumkin.
Foydalanuvchilardan kelgan fikr-mulohazalar asosida modelni takomillashtirish
mumkin.
4.Iterativ yondoshuv:
1.
Konseptual model yaratish jarayoni iterativ bo‘lishi mumkin. Ya'ni,
dastlabki model tuzilib, keyinchalik uni takomillashtirish, yangi talablar va
o‘zgarishlarga moslashtirish jarayoni amalga oshiriladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
60
5.Tizimni tekshirish va sinovdan o‘tkazish:
1.
Konseptual modelni yaratganingizdan so‘ng, tizimni sinovdan o‘tkazish
zarur. Bu jarayon modelni haqiqiy sharoitda qanday ishlashini ko‘rsatadi va yuzaga
kelishi mumkin bo‘lgan muammolarni aniqlashga yordam beradi.
Konseptual model yaratish, ma'lumotlar bazasining muvaffaqiyatli ishlashini
ta'minlashda asosiy rol o‘ynaydi. Nazariy asoslar, jumladan ER-modellari,
normalizatsiya va obyektga yo‘naltirilgan yondoshuvlar tizimning samarali ishlashini
ta'minlashda yordam beradi. Amaliy yondoshuvlar, foydalanuvchi talablarini aniq
tushunish, prototip yaratish va tizimni test qilish kabi jarayonlar konseptual modelni
muvaffaqiyatli ishlab chiqish uchun zarurdir. Bu jarayonlar ma'lumotlar bazasini
loyihalash va boshqarish uchun zarur bo‘lgan barcha bosqichlarni qamrab oladi.
Amaliy yondoshuvlar
konseptual model yaratishda tizimning samarali
ishlashini ta'minlash uchun zarur bo‘lgan real hayotdagi amaliy usullarni anglatadi.
Quyida amaliy yondoshuvlar bo‘yicha misollar keltirilgan:
1. Foydalanuvchi talablarini tahlil qilish
Misol:
Agar siz universitetdagi talabalarga oid ma'lumotlar bazasini
yaratmoqchi bo‘lsangiz, foydalanuvchi talablarini to‘g‘ri tushunishingiz kerak. Bu
talablar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Talaba haqida qanday ma'lumotlar saqlanadi? (ism, familiya, ID raqami,
tug‘ilgan sana va hokazo)
Talabalar qanday kurslarga yoziladi?
O‘qituvchilar va kurslar o‘rtasida qanday aloqalar mavjud?
Talaba qanday imtihonlarda qatnashadi va baholari qanday saqlanadi?
Bularni aniqlash orqali tizimni qanday tuzish kerakligini bilib olasiz va
konseptual modelni yaratishda yordam beradi.
2. Modellashtirish vositalaridan foydalanish
Misol:
ER-diagrammalarini yaratish uchun dasturiy vositalardan foydalanish:
Microsoft Visio
yoki
Lucidchart
kabi dasturlar yordamida siz ER-
diagrammalarini vizual tarzda tuzishingiz mumkin. Masalan, talaba (Student), kurs
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
61
(Course), va o‘qituvchi (Teacher) entitilari o‘rtasidagi aloqalarni diagramma orqali
ko‘rsatish mumkin.
ER-diagramma yordamida, "Student" va "Course" o‘rtasidagi aloqani
ko‘rsatuvchi "Enrollment" entitisini yaratish va uning atributlarini belgilash mumkin.
3. Prototip yaratish
Misol:
Agar siz ma'lumotlar bazasining konseptual modelini yaratgan bo‘lsangiz, uni
dastlabki shaklda yaratib, foydalanuvchilarga taqdim etishingiz mumkin. Bu
bosqichda foydalanuvchilar o‘z fikr-mulohazalarini bildiradilar.
Masalan, siz talabalar va kurslar o‘rtasidagi aloqalarni diagrammada
ko‘rsatsangiz, foydalanuvchi (masalan, o‘qituvchi) bu aloqani tushunib, qanday
qo‘shimchalar kiritilishi kerakligini aytishi mumkin.
Bu
orqali
konseptual
modelni
takomillashtirishingiz
va
foydalanuvchilarning talablariga yanada yaqinroq qilib yaratishingiz mumkin.
4. Iterativ yondoshuv
Misol:
Talabalar, kurslar, o‘qituvchilar kabi entitilarni aniqlaganingizdan so‘ng, siz ER-
diagrammasini yaratib, tizimni foydalanuvchilarga ko‘rsatishingiz mumkin. Agar
foydalanuvchilardan qandaydir o‘zgartirishlar yoki takliflar kelsa, diagramma qayta
ko‘rib chiqiladi va tuzatiladi. Bu jarayonni bir necha marta takrorlash orqali
konseptual modelni takomillashtirasiz.
Misol uchun, boshlang‘ich versiyada "Student" va "Course" o‘rtasidagi
aloqani faqat "Enrollment" orqali ko‘rsatgan bo‘lsangiz, foydalanuvchi bu aloqaga
"Class" (dars)ni ham qo‘shishni taklif qilishi mumkin. Bu o‘zgartirishni kiritish va
yangi versiyasini taqdim etish jarayonini amalga oshirasiz.
5. Tizimni tekshirish va sinovdan o‘tkazish
Misol:
Konseptual modelni yaratganingizdan so‘ng, uni real sharoitda test qilish muhim.
Buning uchun tizimda foydalanuvchi (masalan, ma'lumotlar bazasi administratori
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
62
yoki foydalanuvchi) tomonidan amalga oshiriladigan asosiy funksiyalarni
tekshirishingiz kerak.
Masalan, "Student" entitisida talaba ro‘yxatga olish jarayonini test
qilishingiz mumkin. Buning natijasida, talabalar va kurslar o‘rtasidagi bog‘lanish
to‘g‘ri ishlashini yoki noto‘g‘ri ishlashini aniqlashingiz mumkin.
Shuningdek, tizimdagi boshqa aloqalar, masalan, talaba va o‘qituvchi
o‘rtasidagi aloqalar, haqiqiy sharoitda qanday ishlashini sinovdan o‘tkazishingiz
mumkin.
6. Ma'lumotlar bazasini integratsiya qilish
Misol:
Kengaytirilgan tizimlarda, konseptual modelni yaratishdan so‘ng, uni boshqa tizimlar
bilan integratsiya qilish zarur bo‘ladi. Misol uchun, agar sizning ma'lumotlar
bazangizda talabalar haqida ma'lumotlar mavjud bo‘lsa, ularni universitetning boshqa
tizimlari bilan integratsiya qilish (masalan, talabalar uchun to‘lov tizimi yoki o‘quv
rejasini boshqarish tizimi) mumkin. Bu holatda konseptual modelni boshqa tizimlar
bilan moslashtirish va ulardan ma'lumot olish, taqdim qilish jarayonlarini hisobga
olgan holda yangilash zarur.
Yuqoridagi amaliy yondoshuvlar konseptual model yaratish jarayonini
samarali va foydalanuvchilar talablariga moslashtirishda yordam beradi. Bu
yondoshuvlar, shuningdek, tizimni yaratish va uni muvaffaqiyatli ishga tushirish
uchun zarur bo‘lgan asoslardir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
"Database System Concepts"
by Abraham Silberschatz, Henry F. Korth, S.
Sudarshan
"Database Design for Mere Mortals"
by Michael J. Hernandez
"The Data Warehouse Toolkit: The Definitive Guide to Dimensional
Modeling"
by Ralph Kimball, Margy Ross
"Beginning Database Design"
by Clare Churcher
"Проектирование баз данных"
(Database Design) by Г. В. Пименов
"Теория баз данных"
(Theory of Database) by Д. Кнут
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
63
"Проектирование информационных систем"
by В. Б. Федоренко
"Ma'lumotlar bazasini loyihalash"
by A. T. Avliyov
"Ma'lumotlar bazalari va tizimlari"
by M. I. Yusufov
"Axborot tizimlari va ma'lumotlar bazalarini loyihalash"
by R. Sh.
Akramov
"Статистика. Теория и практика" (Statistics. Theory and Practice) by
А.Ф.
Шкляр
"Теория баз данных" (Database Theory) by Ю. Б. Фомин (Y.B. Fomin)
"Database Management Systems" by Raghu Ramakrishnan, Johannes Gehrke
"Системы управления базами данных" (Database Management Systems) by
С. И. Липень (S.I. Lipen')
"Основы проектирования баз данных" (Basics of Database Design) by В. А.
Барышников (V.A. Baryshnikov)
"Database Design for Mere Mortals" by Michael J. Hernandez
"Ma'lumotlar Bazasini Loyihalash va Ularni Tahlil Qilish" (Database Design
and Analysis) by A. A. Yuldashev
