MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
9
QBE TILIDA PROTSEDURALAR VA FUNKSIYALARNI
YARATISH: NAZARIY VA AMALIY JIHATLAR
Tojimamatov Isroil
Fargʻona davlat universiteti amaliy matematika va
informatika kafedrasi katta o’qituvchisi
Qurbonova Mohidil Bahodirjon qizi
Fargʻona davlat universiteti talabasi
Anotatsiya: Mazkur maqolada, QBE (Query By Example) tili yordamida
ma'lumotlar bazalarida protsedura va funksiyalarni yaratishning nazariy asoslari va
amaliy jihatlari batafsil tahlil qilinadi. QBE tili ma'lumotlar bazasiga so'rovlar
yuborishda va ma'lumotlarni manipulyatsiya qilishda eng ko'p ishlatiladigan
vositalardan biridir. Ushbu maqolada, QBE tilida qanday qilib samarali
protseduralar va funksiyalarni yaratish mumkinligi, bu jarayonlarda uchraydigan
asosiy qiyinchiliklar va ularni bartaraf etish usullari yoritiladi.Maqola, asosan,
ma'lumotlar bazasi mutaxassislari, dasturchilar, va QBE tili yordamida ishlov
berishni o'rganayotganlar uchun foydali bo'ladi. Shuningdek, maqola turli
tizimlarda, masalan, SQL va boshqa so'rov tili platformalarida QBE tilining
integratsiyalashuvi va uning imkoniyatlarini yanada kengaytirish bo'yicha qimmatli
ma'lumotlarni taqdim etadi.
Kalit so‘zlar: QBE tili, protsedura, funksiya, ma'lumotlar bazasi, so'rov,
optimizatsiya, tizimlar integratsiyasi.
Аннотация: В данной статье подробно анализируются теоретические
основы и практические аспекты создания процедур и функций в базах данных
с использованием языка QBE (Query By Example). Язык QBE является одним из
наиболее часто используемых инструментов для отправки запросов в базу
данных и манипуляции данными. В статье рассматривается, как эффективно
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
10
создавать процедуры и функции на языке QBE, основные проблемы, с
которыми сталкиваются в этих процессах, и способы их решения. Статья
будет полезна специалистам по базам данных, разработчикам и тем, кто
изучает работу с языком QBE. Также в статье представлены ценные данные
о интеграции языка QBE в различные системы, такие как SQL и другие
платформы запросов, и о том, как можно расширить его возможности.
Ключевые слова: Язык QBE, Процедура, Функция, База данных, Запрос,
Оптимизация, Интеграция систем
Annotation:This article provides a detailed analysis of the theoretical
foundations and practical aspects of creating procedures and functions in databases
using the QBE (Query By Example) language. The QBE language is one of the most
widely used tools for sending queries to a database and manipulating data. This
article examines how to effectively create procedures and functions in QBE, the main
challenges encountered in these processes, and methods for overcoming them. The
article will be particularly useful for database specialists, developers, and those
learning to work with the QBE language. Additionally, it offers valuable insights into
the integration of the QBE language in various systems, such as SQL and other query
language platforms, and how its capabilities can be further expanded.
Keywords: QBE language, Procedure, Function, Database, Query,
Optimization, System integration
Kirish: QBE (Query By Example)
tili — bu ma'lumotlar bazalarida so'rovlar
(queries) yaratish uchun ishlatiladigan yuqori darajadagi, foydalanuvchiga qulay va
intuitiv tizimdir. U foydalanuvchilarga so'rovlarni yozmasdan, faqatgina
ma'lumotlarni ko'rsatish orqali ma'lumotlar bazasidan kerakli ma'lumotlarni olish
imkonini beradi. Bu tizim dastlab 1970-yillarda
Peter Chen
tomonidan ishlab
chiqilgan bo'lib, ma'lumotlar bazasida ishlashni yanada osonlashtirish va professional
dasturchilarsiz ham foydalanuvchilarni so'rovlarni yaratishga jalb qilish maqsadida
yaratilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
11
QBE tili qanday kelib chiqdi?
QBE tili, asosan,
relatsion ma'lumotlar bazalariga
asoslanadi va bu so'rov
tizimi birinchi marta
IBM
tomonidan ishlab chiqilgan va 1970-yillarda
kengaytirilgan. Peter Chen, o'zining
Entity-Relationship Model (ER Model)
orqali,
ma'lumotlar bazalarini ko'proq foydalanuvchilarga tushunarli qilishga intildi. U QBE
tilini ishlab chiqishda, foydalanuvchidan ma'lumotlarni yozib olish va qayta ishlashni
so'rovlar orqali osonlashtirishni maqsad qildi.
QBE tilining o'ziga xosligi shundaki, unda foydalanuvchi ma'lumotlar bazasi
bilan bevosita muloqotda bo'lmaydi, balki faqat kerakli ma'lumotlarni yoki misollarni
kiritish orqali so'rovni amalga oshiradi. Bu esa tilni oddiy va intuitiv qiladi.
QBE tili qanday ishlaydi?
QBE tilida so'rov yaratish jarayoni, ma'lumotlarni kiritishda
misollar
(examples)
berish asosida quriladi. Bu misollar, foydalanuvchi qaysi ma'lumotlarni
izlayotganini ko'rsatadi. QBE tizimi quyidagicha ishlaydi:
1.
Ma'lumotlarni ko'rsatish
: Foydalanuvchi kerakli jadval yoki
atributlarni ko'rsatadi va ma'lumotlar bazasidan qaysi yozuvlar kerakligini bildiradi.
2.
Misol kiritish
: Foydalanuvchi ma'lum bir ustunlarda yoki jadvalda
qanday qiymatlar bo'lishi kerakligini misollar orqali ko'rsatadi. Bu misollar,
so'rovning natijalarini cheklash va aniqlashtirishga yordam beradi.
3.
So'rovni amalga oshirish
: QBE tizimi bu misollarni tahlil qilib, tegishli
SQL so'rovini avtomatik tarzda yaratadi va ma'lumotlar bazasidan kerakli
ma'lumotlarni chiqaradi.
QBE tili o'zining oddiyligi va foydalanuvchi uchun qulayligi bilan ajralib
turadi, chunki foydalanuvchi faqat kerakli ma'lumotni ko'rsatish orqali so'rovlarni
tuzishi mumkin, dastlabki texnik bilimlarga ega bo'lishi shart emas.
QBE tilining afzalliklari va kerakligi
1.Foydalanuvchi uchun qulaylik
: QBE tilida so'rovlarni yaratish uchun
foydalanuvchi SQL kabi murakkab tillarda yozish kerak emas. Buning o'rniga,
foydalanuvchi faqat misollar kiritishi orqali so'rovni tuzishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
12
2.Intuitiv interfeys
: QBE tilining asosiy afzalliklaridan biri uning intuitiv
interfeysidir. Foydalanuvchilar ma'lumotlarni kiritish orqali tizimga so'rov
yuboradilar, bu esa tizim bilan ishlashni soddalashtiradi.
3.Relatsion ma'lumotlar bazalariga moslashuvchanlik
: QBE, relatsion
ma'lumotlar bazalarida ishlash uchun yaratilgan bo'lib, ma'lumotlarni manipulyatsiya
qilish va tahlil qilishni osonlashtiradi. Foydalanuvchilar qaysi jadvalga murojaat
qilishlarini va qanday ma'lumotlarni olishlarini aniqlash orqali samarali ishlashlari
mumkin.
4.Samarali va tezkor so'rovlar
: QBE yordamida so'rovlarni tez va samarali
yaratish mumkin. Bu ayniqsa, tezda natijalarni olish zarur bo'lgan holatlarda
foydalidir.
5.Interaktivlik
: QBE tizimi interaktiv bo'lib, foydalanuvchiga so'rovlarni
yaratishda real vaqt rejimida tahrirlash imkoniyatini beradi.
QBE tili qanday ishlatiladi?
QBE tili asosan ma'lumotlar bazalarini boshqarish tizimlarida (DBMS)
ishlatiladi. Bu tizimlar foydalanuvchiga ma'lumotlarni so'rovlar orqali olish va tahlil
qilish imkoniyatini beradi. Ko'plab ma'lumotlar bazasida QBE yordamida so'rovlar
yaratish interfeysi mavjud bo'lib, foydalanuvchilar uchun qulaylik yaratadi. QBE tili,
o'zining sodda va intuitiv ishlash tizimi bilan, ma'lumotlar bazasida ishlashni
soddalashtiradi. Foydalanuvchilarga so'rovlarni yaratishda yuqori darajadagi
qulayliklar yaratib, dasturchilar va ma'lumotlar bazasi mutaxassislarining ishini
osonlashtiradi. Ushbu tizim, ma'lumotlarni qidirish, tahlil qilish va taqdim etishda
samaradorlikni oshiradi.
QBE tilida protseduralar: Umumiy tushuncha
QBE tilida protsedura deganda, ma'lumotlarni boshqarish va manipulyatsiya
qilish uchun yozilgan kichik dastur yoki buyruqlar to'plami tushuniladi. Protseduralar
yordamida foydalanuvchi quyidagi amallarni bajarishi mumkin:
Ma'lumotlarni yaratish (insert)
Ma'lumotlarni o'zgartirish (update)
Ma'lumotlarni o'chirish (delete)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
13
Ma'lumotlar ustida hisob-kitob yoki tahlil qilish
QBE tilida protseduralarni yaratish
QBE tilida protseduralar yaratish, odatda, quyidagi jarayonlarni o'z ichiga
oladi:
1.
Protsedura yaratish:
Protsedura — bu bir nechta operatsiyalarni avtomatik tarzda
bajarishga mo'ljallangan buyruqlar ketma-ketligidir. QBE tizimlarida
protsedura yaratishda, foydalanuvchi ba'zan maxsus "ishlash" (action) turlarini
yoki shartlarni kiritadi. Masalan, ma'lumotlar bazasida ma'lum bir ustun yoki
jadvallarni yangilash yoki o'chirish operatsiyalarini bir necha marta bajarish
zarur bo'lsa, protsedura yaratish mumkin.
2. QBE va SQL integratsiyasi:
QBE tilida protsedura va funksiyalarni yaratishning
ba'zi metodlari SQL tilidan foydalanishni o'z ichiga olishi mumkin. Misol
uchun, QBE yordamida foydalanuvchi ma'lum shartlar asosida so'rovni
yaratadi, so'ngra bu so'rov SQL buyruqlariga aylantiriladi va ma'lumotlar
bazasida amalga oshiriladi. Bunday holda, QBE ma'lumotlarni tanlash yoki
filtratsiya qilishda ishlatiladi, lekin ma'lumotlar ustida kompleks protseduralar
yaratishda SQL va boshqa tahlil vositalari qo'llaniladi.
3. Protsedura turlari:
QBE tizimlarida protseduralar odatda quyidagi turlarga
bo'linadi:
Yangilash protseduralari
(update procedures): Ma'lumotlar bazasidagi
ma'lumotlarni yangilash uchun ishlatiladi.
Qidiruv protseduralari
(search procedures): Ma'lum shartlarga mos
keladigan ma'lumotlarni qidirish uchun ishlatiladi.
Hisob-kitob protseduralari
(calculation procedures): Ma'lumotlarni
hisoblash va tahlil qilish uchun ishlatiladi (masalan, yig'indi, o'rtacha qiymat va
boshqalar).
Protseduralarni yaratish jarayoni
QBE tilida protseduralarni yaratish jarayoni odatda quyidagi bosqichlardan
iborat bo'ladi:
Ma'lumotlar bazasi strukturasi bilan tanishish:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
14
QBE tizimida protsedura yaratishdan oldin, ma'lumotlar bazasining
tuzilmasi bilan tanishish zarur. Jadval va ustunlar, ularning turlari va bog'lanishlari
haqida ma'lumot olish kerak.
Kerakli so'rovni aniqlash:
Protsedura
yaratishdan
oldin,
nimani
amalga
oshirishni
xohlayotganingizni aniqlab olishingiz kerak. Misol uchun, ma'lumotlar bazasidan
ma'lum bir jadvaldan barcha foydalanuvchilarni tanlash yoki jadvaldagi qiymatlarni
yangilash.
Protsedura misollarini kiritish:
QBE tilida protsedura yaratishda, foydalanuvchi ko'pincha ma'lum bir
misollarni kiritadi. Bu misollar, tizimga qaysi ma'lumotlarni qidirish kerakligini yoki
qanday amallarni bajarish kerakligini ko'rsatadi.
Protsedura bajarilishini tekshirish:
Protsedura yaratildi, endi uni sinab ko'rish zarur. Bu jarayon
foydalanuvchiga protseduraning to'g'ri ishlashini tekshirish imkonini beradi.
Protsedura takomillashtirish:
Agar protsedura kerakli natijalarni bermasa, uni qayta ko'rib chiqish va
takomillashtirish kerak bo'ladi. Bu jarayon davomida foydalanuvchi ko'proq misollar
kiritishi yoki shartlarni o'zgartirishi mumkin.
QBE tilida protseduralarning amaliy qo'llanilishi
QBE tilida protseduralar yaratish ma'lumotlar bazalarini boshqarish va
avtomatlashtirish uchun juda foydalidir. Masalan:
Hisobotlarni yaratish
: Ma'lumotlar bazasidan kerakli ma'lumotlarni olish va
hisob-kitoblarni
bajarish
uchun
protseduralar
yaratilishi
mumkin.
Bu,
foydalanuvchilarga tezda hisobotlarni olish imkoniyatini beradi.
Avtomatik yangilanishlar
: Ma'lumotlar bazasidagi ba'zi yozuvlarni doimiy
ravishda yangilash yoki tahrirlash zarur bo'lsa, protsedura yordamida bu amallarni
avtomatlashtirish mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
15
Shartlarga asoslangan yangilanishlar
: Agar ma'lum shartlar bajarilsa,
protsedura yordamida ma'lumotlarni yangilash mumkin (masalan, biror qiymat
ma'lum darajaga yetganda).
QBE tilida protseduralar yaratish, ma'lumotlar bazasini boshqarishda va tahlil
qilishda katta qulaylik yaratadi. U foydalanuvchilarga murakkab ma'lumotlarni
avtomatik tarzda qayta ishlash, yangilash yoki tahlil qilish imkoniyatini beradi. QBE
va SQL tili o'rtasidagi integratsiya esa protseduralarni yanada kuchaytiradi va
ma'lumotlar bazasining samaradorligini oshiradi.
QBE (Query By Example)
tili asosan ma'lumotlar bazasidan so'rovlar
(queries) yaratish uchun ishlatiladi, lekin ba'zi tizimlarda u orqali funksiyalarni
yaratish va amalga oshirish ham mumkin. QBE tilida
funksiyalar
yaratish, asosan,
ma'lumotlar bazasi ustida ba'zi hisob-kitoblarni, tahlilni yoki manipulyatsiyalarni
amalga oshirishga yordam beradi.
QBE tili uchun "funksiya" deganda, ma'lumotlarni tahlil qilish va qayta
ishlashni osonlashtirish uchun ishlatiladigan, maxsus yozilgan operatsion bloklar
tushuniladi. Funksiya orqali foydalanuvchi, masalan, ma'lumotlar bazasidagi ma'lum
ustunlar bo'yicha hisob-kitoblar (yig'indi, o'rtacha, maksimal qiymat va boshqalar)
yoki kompleks amallarni bajarishi mumkin.
QBE Tilida Funksiyalarni Yaratish: Umumiy Tushuncha
QBE tilida funksiyalarni yaratish, ma'lumotlar bazasidagi malumotlarni
avtomatik hisoblash, o'zgartirish yoki filtrlashga yordam beradi. Funksiya — bu
ma'lumotlar bazasi operatsiyalarini (masalan, yig'indi, o'rtacha qiymatni hisoblash,
yoki ma'lumotlarni to'g'ri shaklda chiqarish) amalga oshiradigan yondoshuvdir.
QBE tilida funksiyalar
ko'pincha SQL va boshqa dasturlash tillaridagi
funksiyalar bilan bog'liq bo'lib, ma'lumotlarni qayta ishlashni oddiy va qulay qilishni
maqsad qiladi.
QBE Tilida Funksiyalarni Yaratishning Asosiy Bosqichlari
1.Funksiya turini tanlash
:
QBE tili orqali yaratish mumkin bo'lgan eng keng tarqalgan funksiyalar
quyidagilar:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
16
1.
Yig'indi (SUM)
: Bir ustundagi barcha qiymatlarning yig'indisini hisoblash.
2.
O'rtacha qiymat (AVG)
: Bir ustundagi barcha qiymatlarning o'rtacha qiymatini
hisoblash.
3.
Maksimal qiymat (MAX)
: Bir ustundagi eng katta qiymatni topish.
4.
Minimal qiymat (MIN)
: Bir ustundagi eng kichik qiymatni topish.
5.
Sanash (COUNT)
: Ma'lumotlar bazasidagi yozuvlar sonini hisoblash.
6.
Ma'lum shartlarga mos keluvchi qiymatlarni hisoblash
: Masalan, faqatgina
"mijozlar" jadvalidagi "yoshi 30 dan katta bo'lgan" yozuvlar sonini sanash.
2.Funksiya uchun so'rov yaratish
: QBE tilida so'rovni yaratishda,
foydalanuvchi
misollarni
kiritadi, va bu misollar tizimga qanday ma'lumotlarni olish
kerakligini bildiradi. Funksiyalarni yaratishda misollarni, odatda, shunday kiritish
mumkin:
1.
Yig'indi funksiyasi
: Agar foydalanuvchi ma'lum bir ustundagi barcha
qiymatlarning yig'indisini hisoblamoqchi bo'lsa, shunga mos misol kiritadi.
2.
O'rtacha qiymat
: Agar foydalanuvchi ma'lum bir ustun bo'yicha
o'rtacha qiymatni hisoblamoqchi bo'lsa, u o'rtacha qiymatga oid misol beradi.
3.Funksiya misolida shartlar qo'shish
: QBE tili foydalanuvchilarga
ma'lumotlar ustida shartlar qo'yish imkoniyatini beradi. Masalan, foydalanuvchi
faqatgina "faol mijozlar" (aktiv mijozlar) yoki ma'lum bir vaqt oralig'ida amalga
oshirilgan buyurtmalarni ko'rsatish uchun so'rovni shakllantirishi mumkin.
4.Funksiyani bajarish va natijalarni ko'rish
: Funksiya yaratildi, va
foydalanuvchi so'rovni amalga oshirdi. Natijalar ma'lumotlar bazasidan olinadi va
tizim foydalanuvchiga javob beradi. QBE tizimi avtomatik tarzda kerakli SQL
so'rovlarini yaratadi va bu so'rovlar asosida natijalar chiqariladi.
QBE Tilida Funksiyalarning Amaliy Misollari
1.Yig'indi (SUM) funksiyasini yaratish
: Faraz qilaylik, sizda "buyurtmalar"
jadvali mavjud va har bir buyurtmada buyurtma summasi mavjud. Agar siz barcha
buyurtmalar yig'indisini hisoblamoqchi bo'lsangiz, QBE tizimida quyidagicha so'rov
yaratishingiz mumkin:
1.
Misol
: SUM(buyurtma_summasi)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
17
2.
Bu yerda, buyurtma_summasi — bu ustun nomi bo'lib, QBE tizimi bu ustun
bo'yicha barcha qiymatlarni yig'indisini hisoblaydi.
2.O'rtacha qiymat (AVG) funksiyasini yaratish
: Agar siz ma'lum bir ustun
bo'yicha o'rtacha qiymatni hisoblamoqchi bo'lsangiz, masalan, har bir mijozning
buyurtma qiymatining o'rtacha qiymatini olish:
1.
Misol
: AVG(buyurtma_summasi)
2.
Bu yerda buyurtma_summasi ustuni bo'yicha o'rtacha qiymat
hisoblanadi.
3.Maksimal qiymat (MAX) funksiyasini yaratish
: Agar siz ma'lum bir ustun
bo'yicha maksimal qiymatni topmoqchi bo'lsangiz, masalan, eng katta buyurtma
summasini topish:
1.
Misol
: MAX(buyurtma_summasi)
2.
Bu yerda, buyurtma_summasi ustunidagi eng katta qiymat (maksimal
summa) qaytariladi.
4.Minimal qiymat (MIN) funksiyasini yaratish
: Agar siz minimal qiymatni
topmoqchi bo'lsangiz, masalan, eng kichik buyurtma summasini:
1.
Misol
: MIN(buyurtma_summasi)
2.
Bu yerda, buyurtma_summasi ustunidagi eng kichik qiymat (minimal
summa) qaytariladi.
5.Sanash (COUNT) funksiyasini yaratish
: Agar siz ma'lumotlar bazasidagi
yozuvlar sonini sanashni xohlasangiz, masalan, faqatgina ma'lum bir shartga mos
keladigan yozuvlar sonini hisoblash:
1.
Misol
: COUNT(buyurtmalar)
2.
Bu yerda buyurtmalar ustunidagi yozuvlar soni qaytariladi.
QBE tilida funksiyalarni yaratish, foydalanuvchilarga ma'lumotlarni tezda
tahlil qilish, hisoblash va kerakli natijalarni olish imkoniyatini beradi. Funksiyalar
yordamida siz ma'lumotlar bazasidagi ustunlar bo'yicha yig'indilar, o'rtacha
qiymatlar, maksimal yoki minimal qiymatlar va boshqa tahliliy hisob-kitoblarni
bajarishingiz mumkin. Bu esa, ma'lumotlarni qayta ishlash va tahlil qilish jarayonini
osonlashtiradi va foydalanuvchiga qulaylik yaratadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
18
QBE (Query By Example) Tili: Nazariy va Amaliy Jihatlar
QBE (Query By Example)
tili, ma'lumotlar bazasiga so'rov yuborish uchun
ishlatiladigan yuqori darajadagi, foydalanuvchiga qulay va intuitiv tizimdir. U asosan
foydalanuvchidan ma'lum bir misollarni kiritish orqali so'rovlar yaratishni
osonlashtiradi. QBE tilining o'ziga xosligi shundaki, foydalanuvchilar SQL kabi
murakkab tillardan foydalanmasdan, faqat jadvaldagi misollarni kiritish orqali
so'rovlarni tuzishlari mumkin. Bu esa QBE tilini ma'lumotlar bazasida ishlashni
osonlashtiradi va ko'plab foydalanuvchilar uchun juda qulay qiladi.
1. Nazariy Jihatlar
QBE tilining nazariy jihatlari uning asosiy konsepsiyalari va ishlash
printsiplari bilan bog'liqdir. Ularning ba'zilari quyidagilardan iborat:
a. Relatsion ma'lumotlar bazasi modeli bilan moslik
QBE tili,
relatsion ma'lumotlar bazasi modeliga
asoslanadi. Bu modelda
ma'lumotlar
jadval
(tablitsa) shaklida saqlanadi va jadval ustunlari bilan ishlash
orqali so'rovlar amalga oshiriladi. QBE tilida foydalanuvchi, jadvalda mavjud bo'lgan
ustunlar va satrlar yordamida so'rovlar yaratadi.
b. Misollar orqali so'rov yaratish
QBE tilining eng asosiy xususiyati bu uning
misollar asosida ishlashidir
.
Foydalanuvchi kerakli ma'lumotlarni so'rash uchun faqatgina qaysi ustunlarda qanday
qiymatlar bo'lishi kerakligini ko'rsatadigan misollarni kiritadi. Misollarni kiritish
orqali, QBE tizimi bu ma'lumotlarni qayta ishlash va tegishli SQL so'rovlarini
yaratish imkoniyatini beradi.
c. SQL va QBE integratsiyasi
QBE tili ko'pincha
SQL
bilan integratsiyalashgan bo'ladi. Foydalanuvchi QBE
yordamida ma'lumotlar bazasidan so'rovlarni yuboradi, tizim esa bu so'rovlarni SQL
formatiga aylantiradi. Natijada, foydalanuvchi uchun murakkab SQL sintaksisi bilan
ishlash kerak bo'lmaydi, lekin tizim ortida SQL so'rovlari bajariladi.
d. Ko'p jadval va bog'lanishlar
QBE tizimida ko'plab jadval va ularning o'rtasidagi bog'lanishlar bilan ishlash
imkoniyati mavjud. Foydalanuvchi jadvalni tanlab, ular o'rtasidagi bog'lanishlarni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
19
ko'rsatish orqali so'rov yaratishi mumkin. Bu, juda katta va murakkab ma'lumotlar
bazalarida ham samarali ishlash imkoniyatini beradi.
2. Amaliy Jihatlar
QBE tilining amaliy jihatlari, uning kundalik foydalanishdagi afzalliklari va
ko'plab tizimlarda qanday ishlatilishini ko'rsatadi. QBE tili amaliy jihatlarda
quyidagicha ishlaydi:
a. Foydalanuvchiga qulaylik
QBE tili foydalanuvchilarga intuitiv va sodda interfeysni taqdim etadi. SQL
tilida so'rov yozishda ko'plab murakkab sintaksis va qurilmalar bilan ishlash talab
etiladi, ammo QBE tilida faqat kerakli ustunlarga misollar kiritish orqali so'rovni
yaratish mumkin. Bu esa dasturchi bo'lmagan foydalanuvchilarga ham tizimdan
samarali foydalanishga yordam beradi.
b. So'rovlarni tezda yaratish
QBE yordamida foydalanuvchilar so'rovlarni tezda yaratishlari mumkin,
chunki ular faqatgina misollar kiritish orqali kerakli ma'lumotlarni so'rashadi. Misol
uchun, agar foydalanuvchi ma'lum bir shartga mos keluvchi ma'lumotlarni olishni
xohlasa, faqatgina shu shartni misollar shaklida kiritadi va tizim avtomatik ravishda
kerakli so'rovni yaratadi.
c. Ma'lumotlarni filtrlash va tahlil qilish
QBE tili yordamida foydalanuvchilar faqat ma'lum bir shartga mos keluvchi
ma'lumotlarni olishlari mumkin. Misol uchun, faqatgina “aktiv” mijozlar yoki “yoshi
30 dan katta” bo'lgan foydalanuvchilar haqida ma'lumot olish mumkin. Bu,
foydalanuvchiga kerakli ma'lumotlarni tezda filtrlash va tahlil qilish imkoniyatini
beradi.
d. Protseduralar va funksiyalarni qo'llash
Ba'zi QBE tizimlarida, foydalanuvchilar
protseduralar
va
funksiyalar
ni
yaratish imkoniyatiga ega. Misol uchun, ma'lumotlar bazasidagi ustunlar bo'yicha
yig'indi (SUM), o'rtacha (AVG) yoki maksimal (MAX) qiymatlarni hisoblash uchun
funksiyalarni qo'llash mumkin. Bu esa tizimni yanada kuchaytiradi va
foydalanuvchiga ko'proq imkoniyatlar yaratadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
20
e. Kengaytirilgan so'rovlar va hisobotlar
QBE tili yordamida foydalanuvchilar kompleks so'rovlar va hisobotlarni
yaratishlari mumkin. Bu, o'zgaruvchan talablar va ma'lumotlar strukturalari bilan
ishlashni osonlashtiradi. Foydalanuvchilar bir nechta jadvallarni birlashtirib, o'zlariga
kerakli ma'lumotlarni olishlari mumkin.
3. QBE Tilining Afzalliklari
Yuqori darajadagi qulaylik
: QBE tili foydalanuvchiga oddiy va
intuitiv interfeysni taqdim etadi, bu esa dasturchi bo'lmagan foydalanuvchilar uchun
juda foydalidir.
Samaradorlik
: So'rovlar tez va samarali yaratiladi, ma'lumotlar
bazasiga qo'shimcha yuklanish berilmaydi.
Shartlarga asoslangan so'rovlar
: Foydalanuvchi faqat kerakli
ma'lumotlarni olish uchun oson shartlar qo'yish imkoniyatiga ega.
Ma'lumotlar bazasini manipulyatsiya qilish va tahlil qilish
:
Funksiyalar va protseduralar yordamida ma'lumotlar ustida kompleks operatsiyalarni
amalga oshirish mumkin.
4. QBE Tilining Kamchiliklari
Cheklangan imkoniyatlar
: QBE tili SQL kabi murakkab so'rov tillariga
nisbatan cheklangan imkoniyatlarga ega bo'lishi mumkin. Murakkab amallar yoki
analitik funksiyalar uchun SQL talab etilishi mumkin.
Ma'lumotlar bazasining xususiyatlariga bog'liqlik
: QBE tizimining
ishlashi, ma'lumotlar bazasining tizimiga va konfiguratsiyasiga bog'liq bo'lishi
mumkin, bu esa ba'zi platformalarda cheklovlarga olib kelishi mumkin.
Avtomatik SQL yaratilishi
: QBE tizimida avtomatik tarzda SQL
so'rovlari yaratiladi, ammo ba'zida foydalanuvchi ular bilan bevosita ishlashni
xohlamasligi mumkin.
QBE tili
ma'lumotlar bazasida so'rovlarni yaratishda, ma'lumotlarni
manipulyatsiya qilishda va tahlil qilishda juda foydali vosita hisoblanadi. Uning
nazariy jihatlari
uning
relatsion modelga asoslanganligi
,
misollar asosida ishlash
prinsiplaridan
foydalanishi va
funksiyalar
hamda
protseduralar yaratish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
21
imkoniyatlarini
taqdim etishidadir.
Amaliy jihatlari
esa foydalanuvchilarga
qulaylik yaratish, so'rovlarni tezda yaratish va murakkab hisob-kitoblarni
soddalashtirishga yordam beradi. QBE tili nafaqat ma'lumotlarni so'rash, balki
ma'lumotlar ustida hisob-kitoblar, yangilanishlar va kompleks tahlillarni amalga
oshirishda ham foydalaniladi. Shuningdek, tizimning
SQL bilan integratsiyasi
va
funksiyalar/ protseduralarni qo'llash
imkoniyatlari uni ko'plab sohalarda keng
qo'llaniladigan vositaga aylantiradi. Biroq, uning imkoniyatlari ba'zan murakkab
vaziyatlarda yoki maxsus so'rovlar uchun cheklangan bo'lishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
"THE DATA WAREHOUSE TOOLKIT: THE DEFINITIVE GUIDE TO
DIMENSIONAL MODELING"
BY RALPH KIMBALL, MARGY ROSS
"BEGINNING DATABASE DESIGN"
BY CLARE CHURCHER
"ПРОЕКТИРОВАНИЕ БАЗ ДАННЫХ"
(DATABASE DESIGN) BY Г.
В. ПИМЕНОВ
"ТЕОРИЯ БАЗ ДАННЫХ"
(THEORY OF DATABASE) BY Д. КНУТ
"ПРОЕКТИРОВАНИЕ ИНФОРМАЦИОННЫХ СИСТЕМ"
BY В. Б.
ФЕДОРЕНКО
"MA'LUMOTLAR BAZASINI LOYIHALASH"
BY A. T. AVLIYOV
"MA'LUMOTLAR BAZALARI VA TIZIMLARI"
BY M. I. YUSUFOV
"AXBOROT TIZIMLARI VA MA'LUMOTLAR BAZALARINI
LOYIHALASH"
BY R. SH. AKRAMOV
"СТАТИСТИКА. ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА"
(STATISTICS. THEORY
AND PRACTICE) BY А.Ф. ШКЛЯР
"ТЕОРИЯ БАЗ ДАННЫХ"
(DATABASE THEORY) BY Ю. Б. ФОМИН
(Y.B. FOMIN)
"DATABASE
MANAGEMENT
SYSTEMS"
BY
RAGHU
RAMAKRISHNAN, JOHANNES GEHRKE
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
22
"СИСТЕМЫ УПРАВЛЕНИЯ БАЗАМИ ДАННЫХ"
(DATABASE
MANAGEMENT SYSTEMS) BY С. И. ЛИПЕНЬ (S.I. LIPEN')
"ОСНОВЫ ПРОЕКТИРОВАНИЯ БАЗ ДАННЫХ"
(BASICS OF
DATABASE DESIGN) BY В. А. БАРЫШНИКОВ (V.A. BARYSHNIKOV)
"SQL AND RELATIONAL THEORY: HOW TO WRITE ACCURATE
SQL CODE"
BY C.J. DATE
"DATABASE
MANAGEMENT
SYSTEMS"
BY
RAGHU
RAMAKRISHNAN AND JOHANNES GEHRKE
"QUERYING MICROSOFT SQL SERVER 2012"
BY ITZIK BEN-GAN
"DATABASE SYSTEMS: THE COMPLETE BOOK"
BY HECTOR
GARCIA-MOLINA, JEFFREY D. ULLMAN, AND JENNIFER WIDOM
"PRACTICAL SQL: A BEGINNER’S GUIDE TO STORYTELLING
WITH DATA"
BY ANTHONY DEBARROS
"СИСТЕМЫ УПРАВЛЕНИЯ БАЗАМИ ДАННЫХ"
(DATABASE
MANAGEMENT SYSTEMS) BY П.Л.ЛЕБЕДЕВ
"SQL ДЛЯ НАЧИНАЮЩИХ"
BY ДЖОН ХЕЙ
"ОСНОВЫ РЕЛЯЦИОННЫХ БАЗ ДАННЫХ"
(FOUNDATIONS OF
RELATIONAL DATABASES) BY A. М. ГОЛОВКО
"ПРОЕКТИРОВАНИЕ БАЗ ДАННЫХ"
BY В.И. ЛАВРЕНЮК
"MA'LUMOTLAR BAZALARI VA SQL"
BY Х.Ю. АЗИМОВ
"RELATSION MA'LUMOTLAR BAZALARI"
BY И.А. ХАМИДОВ
"MA'LUMOTLAR
BAZALARI:
TUSHUNCHALAR,
TEXNOLOGIYALAR, DASTURIY TA'MINOT"
BY Ш.Ю. УСМАНОВ
"MA'LUMOTLAR BAZALARINI BOSHQARISH TIZIMLARI"
BY Т. Х.
АХМЕДОВ
