MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
23
JADVALLAR YARATISH, “MASTER” YORDAMIDA
JADVALLARNI YARATISH
Tojimamatov Isroil
Fargʻona davlat universiteti amaliy matematika va
informatika kafedrasi katta o’qituvchisi
Obidjonova Diyoraxon Qudratjon qizi
Farg’ona davlat unversiteti 2-kurs talabasi:
obidjonovadiyoraxon550@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ma'lumotlar bazasida jadvallar yaratish
jarayoni va "Master" yordamida jadvallarni yaratish usullari tahlil qilinadi.
Jadvallar, ma'lumotlar bazasining asosiy tuzilma birligi sifatida, ma'lumotlarni
tizimli ravishda saqlash va boshqarishda muhim rol o'ynaydi. Maqolada "Master"
vositasi yordamida jadvallarni yaratishning samarali usullari, ularni to'g'ri tashkil
etish va normalizatsiya jarayonlari haqida batafsil ma'lumot beriladi. Shuningdek,
ma'lumotlar bazasini yaratishda jadvallarni rejalashtirish, ularning o'zaro
bog'lanishlari va yondoshuvlarning amaliy jihatlari muhokama qilinadi. Maqola,
dasturchilar va ma'lumotlar bazasi mutaxassislari uchun jadvallarni yaratish
bo'yicha amaliy qo'llanma sifatida xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Access tizimi, Microsoft Access, Jadval, Master, Create, Table,
Design View , data type, AutoNunber, Short text, File, save, Email,Google Sheets,text.
Annotation:
This article analyzes the process of creating tables in a database
and the methods of creating tables using "Master". Tables, as the fundamental
structural unit of a database, play a crucial role in organizing and managing data
systematically. The article provides detailed information on effective methods of
creating tables with the help of the "Master" tool, as well as the process of organizing
them and normalization. Furthermore, it discusses the planning of tables in database
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
24
creation, their interrelationships, and practical approaches. This article serves as a
practical guide for developers and database specialists in creating tables.
Key words:
Access system, Microsoft Access, Table, Master, Create, Table,
Design View, data type, AutoNunber, Short text, File, save, Email, Google Sheets,
text.
Аннотация.
В данной статье анализируется процесс создания таблиц
в базе данных и методы создания таблиц с использованием инструмента
"Master". Таблицы, как основная структурная единица базы данных, играют
ключевую роль в систематической организации и управлении данными. В
статье подробно рассматриваются эффективные методы создания таблиц с
помощью инструмента "Master", а также процесс их организации и
нормализации. Кроме того, обсуждаются планирование таблиц при создании
базы данных, их взаимосвязи и практические подходы. Статья служит
практическим руководством для разработчиков и специалистов по базам
данных по созданию таблиц.
Ключевые слова:
Система доступа, Microsoft Access, Таблица,
Мастер, Создание, Таблица, Представление «Дизайн», тип данных,
AutoNunber, Короткий текст, Файл, сохранение, Электронная почта, Таблицы
Google, текст.
Eng avval Access tizimida jadvallarni qanday tuzilib olishni ko`rib chiqilgan:
Access tizimida jadval yaratish bosqichma-bosqich ko`rinish:
1. Access dasturini ochish:
- Microsoft Access dasturini ishga tushiring.
2. Yangi bazani yaratish:
- "Yangi bo'sh bazani yaratish" (Blank Database) tanlang.
- Fayl nomini kiritib, "Yaratish" (Create) tugmasini bosing.
3. Jadval yaratish:
- Yangi ochilgan bazada "Jadval" (Table) variantini tanlang, bu odatda
"Yangi jadvallar" (Tables) bo'limida bo'ladi.
- "Yangi jadval" (Table Design) tugmasini bosing.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
25
4. Maydonlar qo'shish:
- "Maydon nomi" (Field Name) ustuniga kerakli maydon nomini kiriting
(masalan, "ID", "Ism", "Familiya").
- "Ma'lumot turi" (Data Type) ustunida maydon turini tanlang (masalan,
"Text", "Number", "Date/Time").
5. Maydonlarni sozlash:
- Har bir maydon uchun qo'shimcha xususiyatlarni sozlashingiz mumkin
(masalan, uzunlik, rang, bitta yoki ko'p qiymatlarni qabul qilish).
6. Asosiy kalitni belgilash:
- Bir maydonni asosiy kalit (Primary Key) sifatida belgilash uchun
ustunning ustida o'ng tugmasini bosing va "Asosiy kalitni belgilash" (Primary Key)
variantini tanlang. Odatda, bu "ID" maydoni bo'ladi.
7. Jadvalni saqlash:
- Jadvallar menyusida "Saqlash" (Save) tugmasini bosing.
- Jadvalingizga nom bering (masalan, "Talabalar") va "OK" tugmasini
bosing.
8. Yana maydonlar qo'shish:
- Agar qo'shimcha maydonlar kerak bo'lsa, "Dizayn" (Design) rejimiga
qaytib, yangi maydonlar qo'shishingiz mumkin.
9. Jadval ma'lumotlarini kiritish:
- "Ma'lumotlar varaqasi" (Datasheet View) rejimiga o'ting. Bu yerdan
ma'lumotlarni kiritishni boshlashingiz mumkin.
10. Bajarilgan ishni tugatish:
- Siz Access dasturida muvaffaqiyatli jadval yaratdingiz.
Access tizimida jadvallar yaratishda masterning o'rni:
1. Ma'lumotlar tashkiliy tuzilmasi:
- Master jadvali boshqa jadvallarning asosini tashkil etadi. U ko'pincha
asosiy ma'lumotlarni saqlaydi va boshqa jadvallarga bog'lanadi.
2. Asosiy kalit:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
26
- Master jadvalidagi maydonlar (ko'pincha "ID" yoki "Asosiy kalit" deb
ataladi) boshqa bog'liq jadvallardagi tashqi kalitlar (Foreign Key) sifatida ishlatiladi.
Bu bog'lanish e'tiborga olinishi kerak, chunki u ma'lumotlarning bir-biri bilan
bog'lanishini ta'minlaydi.
3. Ma'lumotlarni bir joyda saqlash:
- Masterning asosiy vazifalaridan biri, ma'lumotlarni bir joyda saqlash va
qayta foydalanishdir. Bu makon, masalan, "Talabalar", "Mijozlar" yoki "Xodimlar"
haqidagi ma'lumotlarni o'z ichiga olishi mumkin.
4. Integratsiya va bog'liqlik:
- Master jadval boshqa jadvallar bilan integratsiyani ta'minlaydi. Masalan,
"Talabalar" jadvali "Baho" jadvali bilan bog'lanishni ta'minlaydi, bu jadval dastlabki
talabalar haqiqatlari asosida baholarni saqlaydi.
5. Ma'lumotlarni tahlil qilish:
- Ma'lumotlar ustida tahlil va hisobotlar tuzish uchun master jadvaldan
foydalaniladi. Barcha bog'langan jadvallar ma'lumotlarni tahlil qilishda umumiy
nuqtai nazar beradi.
6. O'zgarishlarni boshqarish:
- Agar master jadvaldagi ma'lumotlar o'zgaradigan bo'lsa, bog'liq jadvaldagi
ma'lumotlar ham avtomatik yangilanadi, bu esa ma'lumotlar to'g'riligini saqlashga
yordam beradi.
Master jadvali, ma'lumotlar bazasida ma'lumotlarni tartibga solish va
bog'lanishlarni o'rnatishda muhim rol o'ynaydi. U xarakteristikalari va o'zgarishlari
dasturiy yondashuvni ta'minlaydi.
Master Jadvallarni yaratish uchun quyidagi hollarda yordam beraman:
1. Microsoft Excel yoki Google Sheets kabi dasturlarni oching.
2. Yangi jadval yaratish uchun File > New ni belgilang.
3. Jadvalning ustiga bosing va kerakli o'lchamlarni kiriting (masalan,
ustunlar va qatorlar).
4. Ma'lumotlaringizni qo'shish uchun kerakli joyni tanlang va
o'rnatish uchun ma'lumotni kiriting.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
27
5. Jadvalni saqlash uchun File > Save ni tanlang va faylga nom berib
saqlang.
"Master" so'zi ko'plab kontekstlarda ishlatilishi mumkin, lekin
kompyuter dasturlarida odatda Microsoft Excel yoki boshqa elektron
jadvallar dasturlarida "Master" jadvallari tushuniladi. "Master" jadvallari
ko'pincha asosiy ma'lumotlar bazasi sifatida ishlatiladi va ulardan boshqa
jadvallarning
ma'lumotlarini
olinganda
yoki
ularni
yangilaganda
foydalaniladi. Quyida "Master" jadvallarini yaratish va ulardan qanday
foydalanish haqida ba'zi ma'lumotlar keltirilgan:
"Master" jadvalini yaratish
1. Ma'lumotlarni to'plash:
- Sizga kerakli ma'lumotlarning barcha joylarini aniqlang. Bu,
masalan, mijozlar, mahsulotlar yoki xaridlar bo'lishi mumkin.
2. Excel yoki Google Sheets dasturni oching:
- Yangi hujjat yarating.
3. Ustun nomlarini kiriting:
- Birinchi qatorga ustun nomlarini kiriting. Misol uchun, agar siz
mijozlar ro'yxatini yaratmoqchi bo'lsangiz, "ID", "Ism", "Familiya",
"Email", "Telefon" kabi ustunlar qo'shishingiz mumkin.
4. Ma'lumotlarni kiriting:
- Ushbu ustunlar ostida ma'lumot larni kiriting. Har bir satr yangi
mijozga to'g'ri keladi.
5. Ma’lumotlarni formatlash:
- Zarur bo'lsa, format va dizaynni o'zgartirish uchun jadvallarni
ranglar, shriftlar va qirralar bilan to'ldiring.
6. Saqlash: - "File" > "Save As" orqali faylni s aqlang.
"Master" jadvalidan foydalanish
1. Boshqa jadvallar bilan bog'lanish:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
28
- Agar sizda boshqa jadvallar bo'lsa (masalan, xaridlar ro'yxati),
siz “VLOOKUP” yoki “INDEX-MATCH” kabi formulalarni ishlatib,
“Master” jadvalidagi ma'lumotlarni olish mumkin.
2. Filtr va sortirovkalar:
- "Master" jadvalidagi ma'lumotlarni filtr va sortirovka yordamida
tezda analiz qilish mumkin.
3. Grafiklar va diagrammalar:
- Ma'lumotlarni vizualizatsiya qilish uchun grafiklar yoki
diagrammalarni yaratish mumkin.
Misol:
Agar siz “Mijozlar” master jadvalini yaratmoqchi bo'lsangiz, u
quyidagicha ko'rinishga ega bo'lishi mumkin:
| ID | Ism | Familiya | Email | Telefon |
|----|--------|----------|----------------------|---------------|
| 1 | Ali | Karimov | ali@mail.com | +998901234567 |
| 2 | Aisha | Asqarova | aisha@mail.com | +998901234568 |
| 3 | Oltin | Rahmonov | oltin@mail.com | +998901234569 |
Master yordamida qilingan jadvalga misol:
| ID | Ism | Familiya | Email | Telefon | Manzil |
|--------|----------|--------------|-----------------------|------------------|----------------
--------------|
| 1 | Ali | Karimov | ali.k@email.com | +998901234567 |
Toshkent, Mustaqillik ko'chasi 1 |
| 2 | Aisha | Asqarova | aisha.a@email.com | +998901234568 |
Samarqand, Amir Temur ko'chasi 3 |
| 3 | Oltin | Quyida mijozlar bo'yicha tuzilgan "Master" jadvalining misoli:
Rahmonov | oltin.r@email.com | +998901234569 | Buxoro, Buxoro
ko'chasi 5 |
| 4 | Dilorom | Murodova | dilorom.m@email.com | +998901234570
| Farg'ona, Navbahor ko'chasi 10 |
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
29
| 5 | Jamshid | Anvarov | jamshid.j@email.com | +998901234571 |
Namangan, Qodiriy ko'chasi 15 |
Qilingan ishlar:
- ID: Har bir mijozga berilgan noyob identifikator.
- Ism va Familiya: Mijozning to'liq ismi va familiyasi.
- Email: Mijozning elektron pochta manzili.
- Telefon: Mijozning telefon raqami.
- Manzil: Mijozning yashash manzili.
Bu jadval "Master" jadvali sifatida ishlatilishi mumkin. Boshqa jadvallarda
(masalan, buyurtmalar ro'yxati) "ID" ustuni yordamida mijozlar haqidagi
ma'lumotlarni bog'lash mumkin. Misol uchun, buyurtma jadvali quyidagicha
ko'rinishga ega bo'lishi mumkin:
| Buyurtma ID | Mijoz ID | Mahsulot | Sana | Qiymat |
|------------------|--------------|--------------------|---------------|-------------|
| 1 | 1 | Telefon | 2023-10-01 | 500 000 so'm |
| 2 | 2 | Noutbuk | 2023-10-02 | 2 000 000 so'm |
| 3 | 3 | Planshet | 2023-10-03 | 800 000 so'm |
Ushbu jadval orqali siz mijozlar haqida batafsil ma'lumot olish uchun
"Master" jadvalidan foydalanishingiz mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
Date, C. J. (2003). *An Introduction to Database Systems* (8th ed.).
Addison-Wesley.
Rob, P., & Coronel, C. (2007). *Database Systems: Design,
Implementation, & Management* (8th ed.). Thomson Course Technology.
Elmasri, R., & Navathe, S. B. (2011). *Fundamentals of Database
Systems* (6th ed.). Addison-Wesley.
Garcia-Molina, H., Ullman, J. D., & Widom, J. (2009). *Database
Systems: The Complete Book* (2nd ed.). Pearson Education.
"Проектирование баз данных"
(Database Design) by Г. В. Пименов
"Теория баз данных"
(Theory of Database) by Д. Кнут
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-18
Часть–6_ Январь –2025
30
"Проектирование информационных систем"
by В. Б. Федоренко
"Ma'lumotlar bazasini loyihalash"
by A. T. Avliyov
"Ma'lumotlar bazalari va tizimlari"
by M. I. Yusufov
"Axborot tizimlari va ma'lumotlar bazalarini loyihalash"
by R. Sh.
Akramov
"Статистика. Теория и практика" (Statistics. Theory and
Practice) by А.Ф. Шкляр
"Теория баз данных" (Database Theory) by Ю. Б.
Фомин (Y.B. Fomin)
"Database Management Systems" by Raghu Ramakrishnan, Johannes
Gehrke
