MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
314
TRANSPORT LOGISTIKASI TIZIMINI TASHKIL ETISHNING
IQTISODIY AHAMIYATI
Xaydarov Murodjon Akbaraliyevich
Andijon mashinasozlik instituti
``Transport logistikasi``kafedrasi katta o`qituvchisi
Raxmatov Suxrobbek San`at o`g`li
Andijon Mashinasozlik Instituti
Transport logistikasi yo`nalishi K-102-21-guruh talabasi
ANNOTATSIYA: Maqolada logistika zanjirining barcha qismlarida sanoat
ishlab chiqarish samaradorligiga tasiri oʻrganildi, uni oshirish va xarajatlarni
kamaytirish yuzasidan fikir yuritildi, xususan, xarid qilish, saqlash, qadoqlash va
transport vositalari kabi tovar harakatining muhim elementlariga bogʻliq masalalari
koʻrib chiqildi. Logistika kompaniyalari duch kelayotgan muamolar tahlil etildi.
Logistikada joriy etilgan texnologiyalarning afzalliklari va kamchiliklarini aniqlandi
va ulardan foydalanish samaradorligini oshirish boʻyicha takliflar berildi.
Kalit soʻzlar: logistika, etkazib berish muddati, transport infratuzilmasi,
xalqaro tashishlarni tashkil etish.
ECONOMIC SIGNIFICANCE OF TRANSPORT LOGISTICS
SYSTEM
ABSTRACT: The article studied the impact on the efficiency of industrial
production in all parts of the logistics chain, considered the issues of its increase and
reduction of costs, in particular, considered issues related to such important elements
of the movement of goods as procurement, storage, packaging and transportation.
The problems faced by logistics companies were analyzed. The advantages and
disadvantages of technologies implemented in logistics are identified, and
suggestions are made to improve the efficiency of their use.
Keywords: logistics, delivery time, transport infrastructure, organization of
international transportation.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
315
Kirish.
Korxonaning logistika tizimi turli elementlarni birlashtiradigan eng
murakkab va ayni paytda yaxshi ishlaydigan mexanizmlardan biridir. Ushbu
mexanizmning uzluksiz ishlashi, asosan, uning tarkibiy qismlarining har birining aniq
ishlashi bilan belgilanadi, unda ishlatiladigan usul va texnologiyalarning
mukammalligi boʻlib, shuning uchun har bir korxonada logistikani oʻrganish
zarurligini vujudga keladi.
Zamonaviy dunyoda ishlab chiqarishning jadal oʻsishi, turli korxonalar
tomonidan ishlab chiqarilgan tovarlar nomenklaturasining kengayishi, omborlar
tashkil etilishi, bu esa oʻz navbatida korxonaning tovar aylanmasining oʻsishiga ta’sir
qiladi. Bularning barchasi korxonani boshqarishda logistika rolini oshiradi.
Logistika
zanjirining
barcha
qismlarida
sanoat
ishlab
chiqarish
samaradorligini oshirish va xarajatlarni kamaytirish asosan tarqatish tarmogʻini
oqilona tashkil etishga, xususan, xarid qilish, saqlash, qadoqlash va transport
vositalari kabi tovar harakatining muhim elementlariga bogʻliq. Transport logistikasi
ham har qanday korxonaning iqtisodiy siyosati sohasiga kiradi, uning asosiy vazifasi
yukni ishlab chiqaruvchidan ketgan paytdan boshlab va iste’molchiga
topshirishgacha hamrohlik qilishdir. Yirik ishlab chiqarish korxonalari, odatda, oʻz
transportiga ega.
Kichik firmalar avtomobillarni ijaraga olishga yoki transport kompaniyalari
bilan shartnomalar tuzishga majbur boʻladilar [1].
Yuqori sifatli transport logistikasi yukni oʻz vaqtida yetkazib berishni va
uning xavfsizligini nazarda tutadi. Shuning uchun logistika va transport menejerlari
yukni minimal zarar bilan eng oqilona tashish jarayonini tashkil qilishlari, uning
harakatini doimo nazorat qilishlari, joyni bir vaqtning oʻzida bilishlari va
kompaniyaga oʻz vaqtida kelishlarini ta’minlashlari kerak. Ushbu ikki asosiy qoidaga
rioya qilish orqali korxonalar oʻz xarajatlarini sezilarli darajada kamaytirishga
muvaffaq boʻladilar. Hozirda hech qanday qattiq korxona transport logistikasisiz
ishlay olmaydi, aks holda bankrot boʻlish xavfi mavjud[2].
Korxonalarda "logistika boʻlimlari" ning paydo boʻlishi bilan xom ashyo va
tayyor mahsulotlarni yetkazib berish jarayoni yanada tizimli boʻlib, bu esa yoʻl
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
316
zaxirasini oqilona tanlashga olib keldi, yuklash, tushirish, transportni samarali
boshqarish va natijada transport xarajatlarini kamaytirdi.
Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili. Ayni paytda logistika muammolarini hal
qilishda ishtirok etmayotgan har qanday savdo yoki ishlab chiqarish korxonasini
tasavvur qilish qiyin [6-15]. Shunday qilib, korxona faoliyatida logistika T. Allegri
fikriga koʻra, kompaniya tovar, moliyaviy va axborot oqimlarini optimallashtirish
imkonini beradi "sezilarli xomashyo va yarim tayyor mahsulotlar sotib olish va
tovarlar yetkazib berish oʻrtasidagi vaqt oraligʻini kamaytirishdir".
Tahlil va natijalar. Korxona boshqaruvida logistika rolini oʻrganishning
dolzarbligi ishlab chiqarish va tovar sektorining globallashuv jarayoni bilan bogʻliq,
shuning uchun har qanday korxonada logistika qiymati oshadi, chunki xarajatlarning
katta qismi koʻpincha transport xarajatlari hisoblanadi. Shunday qilib, agar korxona
ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish maqsadida mamlakat tashqarisidagi eng
arzon resurslarni qidirsa, bu holda logistika xarajatlarining ulushi sezilarli darajada
oshadi [16-30].
Ushbu muammoning kengligi va koʻp jihatlari bilan bogʻliq holda, korxonada
logistika tizimidan foydalanishning funktsiyalari va maqsadlarini har bir alohida
holatda kompleks oʻrganish kerak, bu esa tadqiqot muammosining dolzarbligini
keltirib chiqaradi.
Logistika inson va moddiy resurslardan foydalanish uchun keng
imkoniyatlarni ochib beruvchi muhim ishdir, bu esa oʻz navbatida milliy ishlab
chiqarishga ta’sir koʻrsatadi.
Logistika
boshqaruvi
zamonaviy
bozor
iqtisodiyoti
sharoitida
moliyaviyiqtisodiy, shuningdek, Qonunchilik ta’minoti holatiga sezilarli ta’sir
koʻrsatmoqda. Bu holat, birinchi navbatda, avtotransport xizmatlari bozoriga,
omborxona xoʻjaligi muassasalariga, vositachilik tashkilotlarida avtotransport
xizmatlarini shakllantirishga taalluqli boʻlishi kerak.
Shunga qaramay, logistika sohasidagi ishlar faqat ushbu tendentsiyalar bilan
chegaralanmaydi, bu juda koʻp qirrali. Bundan tashqari, logistika ishlari korxonaning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
317
kadrlar ta’minoti, savdo faoliyati, axborot tizimlarini tashkil etish va h. k. larni
boshqarish boʻyicha faoliyatni oʻz ichiga oladi.
Korxona boshqaruvida logistika yondashuvining oʻziga xos yangiligi, bu
faoliyatning barcha sohalaridagi cheklangan munosabatlar bilan bogʻliq boʻlib, ular
birgalikda tovar-oʻtkazuvchan tashkiliy tizimlarni shakllantirish, boshqaruvda oson
va ish samaradorligini yuqori darajada namoyon etishdir.
Iqtisodiy sohada yuqori rivojlangan mamlakatlar va Rossiyaning yirik
korxonalari amaliyoti shuni koʻrsatadiki, logistika zamonaviy korxonalarning biznes
jarayonlarida muhim oʻrin tutadi. Turli biznes-jarayonlarni samarali rivojlantirish,
ularning tashqi va ichki bozorlarda raqobat qilish qobiliyati asosan korxonaning
logistika tizimi va umuman korxonaning logistika menejmenti rivojlanishi bilan
belgilanadi.
Transport logistikasining samaradorligi asosan kompaniyaning strategiyasi va
taktikasiga bogʻliq. Xuddi shu paytni oʻzida, rahbarlari kompleks marketing
tadqiqotlar oʻtkazish kerak (yuk, narxlar, xom ashyo yetkazib beruvchilar, tayyor
mahsulotlar isteʼmolchilar, raqobatchilar), muqobil transport usullari va yuk tashish
usullarini koʻrib, yozuvlarni ushlab qolish va ularning ish eng yaxshi natija va uni
erishish uchun minimal xarajatlarni olish uchun xarajatlarini tahlil etish zarur.
Koʻrsatiladigan xizmatlar siyosatiga transport jarayonini kompleks amalga
oshirishga qaratilgan qarorlar va harakatlar kiradi. Demak, yuk tashishni tashkil etish,
ularni tashish masofasini, miqdorini va yetkazib berish vaqtini hisobga olgan holda,
mijozlarga qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish bilan birga rejalashtiriladi. Transport
kompaniyalari oʻz faoliyatini diversifikatsiya kengaytirish uchun juda tayyor boʻlishi
bu mijozlarni jalb qilish salohiyatini oshiradi, foydani oshiradi, eng yangi transport
texnologiyalarini joriy etishni tezlashtiradi, transport xizmatlari bozoridagi oʻrnini
mustahkamlaydi.
Ishlab chiqarish korxonalari umumiy xarajatlarni kamaytirish va ish haqini
kamaytirish maqsadida oʻzlariga xos boʻlmagan koʻplab logistik funksiyalardan xalos
boʻlish va asosiy faoliyatiga eʼtibor qaratishdan kam emas.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
318
Logistika mutaxassislarining fikriga koʻra, logistika sohasida sanoat va
transport kompaniyalari oʻrtasida hamkorlikni kengaytirishga toʻsqinlik qiluvchi
muhim sabab yuk egasining xom ashyo va tayyor mahsulotlar harakati ustidan
nazoratni yoʻqotish xavfi hisoblanadi. Bu sabab, qoida tariqasida, subektiv xarakterga
ega boʻlib, birgalikda ishlash tajribasi toʻplanib, oʻzaro ishonch mustahkamlanib
borishi bilan bartaraf etilishi mumkin. Buni hozirgi vaqtda logistika funksiyalarini
ishlab chiqarish firmalaridan transport firmalariga oʻtkazish jarayoni jadal
rivojlanayotgani tasdiqlaydi [5]. Bunga axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi
ham yordam beradi, buning natijasida transport kompaniyalari elektron maʼlumot
almashish orqali joʻnatuvchilar bilan oʻzaro aloqalarni kengaytiradi va yaxshilaydi.
Afsuski, bugungi kunda ikkala yoʻl ham bir-biridan alohida rivojlanmoqda,
ularning afzalliklari va kamchiliklari mavjud. Bu vaziyatdan chiqish yoʻli ularning
birlashuvida va shu tufayli sinergetik samara olishida koʻrinadi, bu esa transport
kompaniyalarining yanada rivojlanishiga yordam beradi hamda ishlab chiqarish
korxonalarining transport xarajatlarini kamaytiradi.
Logistika korxonaning asosiy bosqichlarini samarali rejalashtirish, amalga
oshirish va nazorat qilish, shuningdek, korxona tomonidan ishlab chiqarilgan tovarlar
va mahsulotlarning saqlanishini va harakatini oʻz ichiga olgan korxonaning ta’minot
tizimining bir qismidir. Bundan tashqari, korxonaning logistika tizimi mijozning
barcha talablarini bajarish bilan birga etkazib berish joyidan yakuniy iste’molchiga
tegishli xizmatlar va axborot oqimlarining yoʻnalishini oʻz ichiga oladi.
Transport-bu korxonaning logistika tizimining asosiy tarkibiy qismlaridan
biri, chunki hech bir tashkilot iste’molchilarga tayyor tovarlar va ishlab
chiqarilayotgan mahsulotlarni yetkazib berish xizmatisiz toʻgʻri ishlashi mumkin
emas. Resurslarni boshqarish logistikasi faoliyati korxonaning yuqori darajadagi
moslashuvini va tashqi ta’sir etuvchi omillarga muvofiq qayta tashkil etish jarayoni
yoki ishlab chiqarish jarayoniga vaqt sarflashni ta’minlaydi.
Korxonaning logistika tizimining turli tarkibiy qismlarining oʻzaro ta’siri bir
vaqtning oʻzida bir nechta darajalarda amalga oshiriladi: moliyaviy, iqtisodiy, sanoat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
319
va boshqalar. Logistika tizimidan foydalanish axborot ma’lumotlarini olish jarayonini
tezlashtiradi va ishlab chiqarish siklining xizmat darajasini oshiradi.
Korxona boshqaruvining logistika jarayoniga "oʻz vaqtida" tamoyilini joriy
etish, bu tejamkor ishlab chiqarishda faol qoʻllaniladi, birinchi navbatda, ishlab
chiqarish bosqichida yoʻqotishlarni bartaraf etish, ishlab chiqarish zaxiralarining
ortiqcha boʻlishi va kutish vaqti, ikkinchidan, tovarlarning qiymati va narxini sezilarli
darajada kamaytirish va nihoyat, uchinchidan, korxonaning logistika xizmati sifatini
oshirish imkonini beradi. Ayni paytda, korxonalar, logistika tamoyillariga muvofiq
ishlab chiqarish tsikli tizimini tashkil qilish koʻchib, oqilona, kompaniya ishlab
chiqarish sikli tashkil etkazib beruvchilar tanlash va mustaqil ishlab chiqarish
jarayonlarini tashkil qilish, materiallar va xom ashyo xarid qilish mumkin [3].
Sanoati rivojlangan mamlakatlarda logistikani rivojlantirish muammolariga
boʻlgan qiziqish tarixiy jihatdan birinchi navbatda iqtisodiy sabablar bilan bogʻliq edi.
Asta-sekin tadbirkorlarning e’tibori bozor faoliyatini optimallashtirishning yangi
shakllarini izlash va ushbu sohadagi xarajatlarni kamaytirishga qaratildi.
Logistika rivoji ikki omil bilan belgilanganligini aniqlashtirish kerak:
Bozor munosabatlari tizimining murakkabligi va tarqatish jarayonining sifat
xususiyatlariga boʻlgan talablarni oshirish;
Moslashuvchan ishlab chiqarish tizimlarini yaratish. Ehtiyoj nima sabab
boʻlganini va logistikani keng qoʻllash ehtimoli nima ekanligini koʻrib chiqing.
Logistikani qoʻllash zarurati bir qator sabablarga koʻra tushuntiriladi, ular
orasida ikkita asosiy narsa mavjud. Birinchi sababi raqobat xaridor bozor uchun
sotuvchi bozor oʻtish oqibatida rivojlantirish hisoblanadi. Ikkinchi sabab 70 – larning
iqtisodiy inqirozi boʻlib, jahon hamjamiyatiga iqtisodiy sohaga logistika usullarini
joriy etishning ahamiyati va zarurligini aniq koʻrsatdi.
Logistikani qoʻllash imkoniyati ilmiy va texnologik taraqqiyotning
zamonaviy yutuqlari bilan bogʻliq.
Ilmiy-texnologik taraqqiyot natijasida moddiy va axborot oqimlari bilan
ishlash uchun turli xil mehnat vositalari yaratilgan va keng tarqalgan. Logistika
jarayonining oʻziga xos shartlariga mos uskunalardan foydalanish mumkin. Shu bilan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
320
birga,
logistika
jarayonlarini
boshqarishni
kompyuterlashtirish
logistikani
rivojlantirish uchun muhim ahamiyatga ega.
Ishlab chiqarish, transport va vositachilik aloqalari zanjiri orqali xom
ashyoning asosiy manbalaridan yakuniy iste’molchiga oʻtadigan moddiy oqimlar
doimiy ravishda qimmatga tushadi. Buyuk Britaniyada olib borilgan tadqiqotlar shuni
koʻrsatdiki, yakuniy iste’molchiga tushgan mahsulot narxi 70% dan koʻproq moddiy
oqimni ilgari surishni ta’minlaydigan saqlash, tashish, qadoqlash va boshqa
operatsiyalar bilan bogʻliq xarajatlardir.
Ishlab chiqarish va murojaat sohalarida logistikadan foydalanish imkonini
beradi:
Moddiy oqimlar harakatining barcha yoʻllarida xarajatlarni kamaytirish;
Logistika zanjiri orqali tovarlar oʻtish vaqtini qisqartirish;
Transport xarajatlarini kamaytirish;
Yuk tashish bilan bogʻliq operatsiyalar uchun qoʻlda mehnat xarajatlarini va
tegishli xarajatlarni kamaytirish.
Logistika yondashuvi oʻtkazuvchi tizimning materiallarining ishlashining
koʻplab boshqa koʻrsatkichlarini yaxshilash uchun sharoit yaratadi, chunki umumiy
tashkilot yaxshilanadi, individual aloqalarning oʻzaro aloqasi kuchayadi, boshqarish
yaxshilanadi.
Logistika tizimlarining integral sifati ushbu tizimlarning "oltita logistika
qoidalari" deb nomlangan yakuniy maqsadni amalga oshirish qobiliyatini ifodalaydi.:
Yuk-kerakli mahsulot;
Sifat-kerakli sifat;
Miqdori-kerakli miqdorda;
Vaqt-oʻz vaqtida etkazib berilishi kerak;
Joy-toʻgʻri joyda;
Xarajatlar-minimal xarajatlar bilan.
Logistika faoliyatining maqsadi, agar bu oltita shart bajarilgan boʻlsa, ya’ni
kerakli miqdorda kerakli sifatli kerakli mahsulotni oʻz vaqtida eng kam xarajat bilan
toʻgʻri joyga etkazib berilsa, erishilgan hisoblanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
321
Xulosa va takliflar.
Logistika nisbatan yosh ilmdir, shuning uchun
kontseptual qurilma va terminologiya bilan bogʻliq koʻplab masalalar bozor
munosabatlarining rivojlanishi bilan doimo yangilanib, oʻzgarib, yangi mazmun bilan
toʻldiriladi. Misol uchun, bugungi kunda oʻzbek, rus adabiyotida uch oʻnlab turli xil
logistika ta’riflari mavjud.
Biroq, uning asosida logistika butunlay yangi va amalda ma’lum boʻlmagan
hodisa emas. Ratsionalizatsiya muammosi doimo diqqat markazida boʻlgan.
Logistika yangiliklari, birinchi navbatda, korxonalarning iqtisodiy amaliyotida
ustuvorliklarni oʻzgartirishdan iborat. Ikkinchidan, yangilik qayta tiklash jarayonida
moddiy qadriyatlar harakati masalalariga har tomonlama kompleks yondashishdan
iborat.
Logistika moddiy va axborot oqimlari, ishlab chiqarish, boshqarish va
marketing bilan bogʻliq jarayonlarni muvofiqlashtirishni oʻz ichiga oladi,
shuningdek, iqtisodiy amaliyotda kelishuvlardan foydalanishni nazarda tutadi.
Natijada,
oqimlarning
harakatlanishi koʻpincha logistika zanjiri
ishtirokchilarining toʻgʻridan-toʻgʻri qarama-qarshi maqsadlariga erishadi, bu esa
logistikaning turli xil munosabatlarni muvozanatlash, optimallashtirish va
muvofiqlashtirish funktsiyasining bajarilishini koʻrsatadi. Bu sizga mol-mulkning
turli funktsiyalarini alohida boshqarishdan uzoqlashishga va ularni integratsiya
qilishga imkon beradi. Bu faoliyatning umumiy natijasiga olib keladi, bu esa shaxsiy
ta’sirlar miqdoridan bir necha barobar koʻpdir.
REFERENCES
[1]
Qudbiyev, N. T., Qudbiyeva, G. A. Q., & Abduraximov, B. U. O. (2022).
LOGISTIKADA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI JORIY ETISH VA
ULARDAN FOYDALANISHNING DOLZARBLIGI. Scientific progress, 3(1), 133-
142.
[2]
Tohirovich,
Q.
N.
(2021).
XALQARO
MOLIYAVIY
HISOB
STANDARTLARIGA O ‘TISH DOLZARBLIGI. Nazariy va amaliy tadqiqotlar
xalqaro jurnali, 1(2), 56-64.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
322
[3]
OʻGʻLi, R. U. R., Tohirovich, Q. N., & OʻGʻLi, Q. N. A. (2021). BILVOSITA
SOLIQLARNING SOLIQ TIZIMIDAGI TUTGAN OʻRNI VA AHAMIYATI.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 1(10), 719-
723.
[4]
Shaxrinoz Avazxonovna Kurbonova (2021). MAHSULOT TANNARXI
HISOBIGA OLISHDA BOSHQARUV HISOBINI TAKOMILLASHTIRISH
MASALALARI. Scientific progress, 2 (8), 603-607.
[5]
Ugli, A. B. U., Tohirovich, Q. N., Khatamovna, R. S., & Nigoraxon, M. (2021).
Current Assets and Their Role in Company Activity. Journal of Marketing and
Emerging Economics, 1(7), 25-30.
[6]
Тошназаровна, Э. M., & Барноева, М. А. (2021, November). Метафора
«Собака-Человек» В Произведениях Дж. Лондона «The Call Of The Wild» И
«White Fang» И Их Переводах На Русский Язык. In " ONLINE-CONFERENCES"
PLATFORM (pp. 126-130).
[7]
Toshnazarovna, E. M. (2021). USING THE FEEDBACK TEMPLATE IN
TEACHING SPEAKING AND WRITING. Web of Scientist: International Scientific
Research Journal, 2(11), 20-28. [8] Elmanova, M. (2017). PHILOSOPHICAL
ANALYSIS OF RW EMERSON'S" NATURE" AND" SELF-RELIANCE.
Интернаука, 7(11 Часть 3), 9. [9] Mastura, E. (2017). DEPICTION OF THE
NATURALISM PRESENTED IN THE CALL OF THE WILD. Интернаука, (7-3),
6-9.
