MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
168
OQ QON KASALLIGI SABABLARI VA DAVOLASH USULLARI
Ergashev Asqar Jong’oboyevich.
Samarqand davlat tibbiyot universiteti “Fizika, biofizika va tibbiy fizika”
Nabiyev Abdullo Abduvohidovich
Samarqand davlat tibbiyot universiteti “Fizika, biofizika va tibbiy fizika”
kafedrasi assistenti
Shirinova Malika Orifovna
Samarqand davlat tibbiyot universiteti 2-son davolash fakulteti 118 guruh
Ushbu maqolada oq qon kasalligi turli shaklda uchraydigan qon va suyak iligi
saratoni bo’lib minglab insonlar ushbu kasallikdan aziyat chekadi, ayniqsa, ular
orasida 15 yoshgacha bo‘lgan bolalar ko‘pchilikni tashkil qiladi. Oqqon o‘limga olib
boradigan kasallikdir, ammo uni o‘z vaqtida davolash vaziyatni biroz
yengillashtirishi mumkinligi xaqida. Shuningdek, har o‘n yilda olimlar tobora
ko‘proq samarali dori topishga muvaffaq bo‘lmoqda. O‘tgan asrning 50-yillarida
tashxis qo‘yilgan bemorlarning 14 foizi besh yoki undan ko‘proq vaqt yashagan,
hozirda esa ularning ulushi 60 foizni tashkil etadi. Bundan tashqari, hozirda bir
vaqtning o‘zida bir nechta dorilar sinovdan o‘tkazilmoqda, ular samarali deb topilsa,
ushbu dahshatli kasallikni davolashda haqiqiy yangilik bo‘lishi mumkinligi xaqida
ma’lumotlar berilgan.
Kalit so’zlari: Oq qon, charchoq, zayiflik,
Ko‘plab boshqa saraton kasalligi kabi davolanishning muvaffaqiyati
kasallikning qanchalik tez aniqlanishiga bog‘liq. Oqqon kasalligi asosan 4 turda
bo‘lishiga qaramay, alomatlarning aksariyati bir xil, ularni bilib olish esa juda muhim
hisoblanadi.
Charchoq va zaiflik
– Domiy charchoq hissi, ayniqsa, uning kuchayib
borayotgani kasallikning ilk alomati bo‘lishi mumkin. Bu alomat ko‘pinchi saraton
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
169
kasalligining belgisi bo‘lishi sanaladi. Charchoq darajasi yengil boshlanib,
keyinchalik chidab bo‘lmaydigan darajaga o‘tadi. Ammo har qanday holatda ham
kunlik yumushlardan odatdagidan ko‘proq charchash holati kuzatilsa, shifokor bilan
maslahatlashish zarur.
Nafas qisishi
–
Vaqti-vaqti bilan og‘ir nafas olish, nafas olayotganda siqilish
– bularning barchasi tezroq shifokorga murojaat qilish kerak deganidir. Oqqonda
kechadigan kamqonlik holati nafas qisilishiga olib kelishi mumkin, chunki o‘pka
yetarlicha kislorod olmaydi va shuning natijasida yaxshi ishlamaydi.
Ko‘karishlar
–
Oqqon kasalligida qonda trombotsitlar soni keskin kamayadi.
Shuningdek, qon ivishi bilan bog‘liq muammolar tanada ko‘karishlar paydo
bo‘lishiga olib keladi. Inson hech qanday jarohat olmagan bo‘lsa-da, qo‘l va oyoq
qismlarida ko‘karishlar paydo bo‘ladi. Bu esa xavfli alomat hisoblanadi.
Qon ketishi
–
Burun va milkning qonashi qonda trombotsitlar
yetishmovchiligi natijasida qon quyuqlashishi muammolari namoyon bo‘lishi
mumkin. Bu esa o‘z navbatida oqqon kasalligining jiddiy alomatini ko‘rsatgan
bo‘ladi.
Petexiya
– teri ostidagi mayda qizil dog‘lar og‘riqsiz va qo‘l-oyoqda
joylashgan kichik qizil nuqta trombositlar sonining pastligini ko‘rsatadi. Ko‘pincha
ular to‘piq sohasida paydo bo‘ladi.
Milklarning shishishi
–oqqon kasalligining eng aniq alomati tish milklarining
shishib ketishidir. Bunday holatda bemor og‘zida noqulayliklar paydo bo‘ladi.
Ishtaha yo‘qolishi Kasallikning yana bir alomatiga taloqning kattalashishi
kiradi. Buning natijasida oshqozon siqiladi va bemor oz ovqatga to‘yadi yoki ishtahasi
bo‘g‘iladi.
Qorinning yuqori qismida og‘riq yoki noqulaylik shuningdek, kattalashgan
taloq bemorning yuqori chap qornida noqulaylik yoki og‘riqni keltirib chiqaradi.
Ba’zida og‘riq juda kuchli ham bo‘lishi mumkin. Aynan shu sohada noqulaylikni his
qilgan zahoti shifokor ko‘rigidan o‘tish tavsiya etiladi.
Titrash va isitma
– Ushbu alomat oqqon kasalligiga chalingan bemorlarning
to‘rtdan birida kuzatiladi. Ammo bu e’tiborsiz qoldiriladigan alomat emas. Bundan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
170
tashqari ko‘tarilgan harorat infeksiyani ko‘rsatishi va immunitetni zaiflashtiradi. Bu
ham kasallikning eng aniq belgilaridan biridir.
Kechasi ko‘p terlash
–Agar ertalab choyshab ho‘l bo‘lsa, shifokorga murojaat
qilish zarur. Tunda terlash ko‘pincha oqqon kasalligi bilan kechadigan
infeksiyalarning natijasi bo‘lishi mumkin.
Bosh og‘rig‘i
–Tez-tez kuzatiladigan bosh og‘rig‘i ham kasallik alomati
bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, kuchli bosh og‘rig‘i miyaga qon quyilishidan
darak bo‘lishi mumkin. Shuning uchun har qanday og‘riqqa chidash yoki dori vositasi
yordamida og‘riqni to‘xtatishdan avval shifokor bilan maslahatlashish zarur.
G‘ayrioddiy rangparlik
– Ushbu alomat charchoq, nafas qisilishidan keyin
kuzatilishi mumkin. Bu rivojlanayotgan limfa anemiyasi haqida ogohlantiradi.
Noodatiy rang bu shifokorga murojaat qilish uchun muhim sababdir.
Suyaklardagi og‘riq
– Oqqon hujayralari suyak iligiga zarar yetkazishi juda
keng tarqalgan alomat emas. Ammo ayrim bemorlarda ushbu alomat kuzatiladi.
Kengaygan limfa tugunlari–
Bu ham oqqon kasalligining ilk alomatlaridan
bo‘lib, albatta, bunga e’tiborli bo‘lish kerak. Qorinning pastki qismi, qo‘ltiq osti va
bo‘yin sohasidagi limfa bezlarining og‘riqsiz shishishi yuqumli kasallik uchun
qulaydir. Ammo ular uzoq vaqtgacha saqlanib tursa, shifokorga murojaat qilish zarur.
Teri toshmasi
– Oqqon bilan kasallangan har yigirma bemorning bittasida teri
toshmalari kuzatiladi. Bu allergiyaga ham o‘xshashi mumkin. Shuningdek, toshma
turli shakl va o‘lchamda bo‘lishi mumkin. Ammo ularning umumiy jihati bir xil –
tobora ko‘payib, tananing katta qismini egallaydi
Leykoz (leykemiya, aleykemiya, oq qon kasalligi)
— bu qon hosil qilish
tizimining klonal yomon sifatli (neoplastik) kasalligi. Leykozlar o’z etiologiyasiga
ko’ra turlicha bo’lgan kasalliklarning keng guruhini o’z ichiga oladi. Leykozlarda
yomon sifatli klon suyak iligining yetilmagan gemopoetik hujayralaridan ham,
yetilayotgan va yetuk qon hujayralaridan ham paydo bo’lishi mumkin.
Leykoz kasalligi oq qon rivojlanishi yoxud rivojlanmasligidan qat’iy nazar
leykositlar ishlab chiqaradigan butun hujayraviy apparatning tizimli diffuz
giperplaziyasi bilan ifodalanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
171
Ushbu tasnif nuqtai nazaridan, etiologik omillarning uzoq va doimiy ta’siri
(viruslar, ionlashtiruvchi nurlanish, kimyoviy moddalar va boshqalar) natijasida oq
qon kasalligining surunkali shakli nisbiy ravishda o’tkir shaklga o’tishini gapirish
mumkin. Ya’ni, mielo- yoki limfopoezning progenitor hujayralarida buzilishlarga
qo’shimcha ravishda, o’tkir leykemiyaga xos bo’lgan buzilishlar rivojlanadi,
surunkali leykemiya kechishida «asoratlanish» sodir bo’ladi.
O’simta hujayrasining immuni fenotipiga ko’ra Hozirgi vaqtda o’simta
hujayralarini immun fenotipiga qarab CD19, CD20, CD5, immunoglobulinlarning
yengil zanjirlari va boshqa antigen belgilar yordamida aniqroq tasniflashni amalga
oshirish mumkin.
Leykotsitlarning umumiy soni va periferik qonda blast hujayralarining
mavjudligi bo’yicha
• Leykemik — leykositlar soni 50-80 × 10 9 / l dan ko’p, shu jumladan
blastlar ham;
• Subleykemik — leykositlar soni 50-80 × 10 9 / l, shu jumladan blastlar ham;
• Leykopenik — periferik qonda leykotsitlar miqdori me’yordan past, ammo
blastlar mavjud;
• Aleykemik — periferik qonda leykotsitlar miqdori me’yordan past, blastlar
yo’q.
Morfologik xususiyatlari–Yuqori differentsiatsiya bloki bilan leykemiya
hujayralari progenitor hujayralarnining dastlabki to’rtta sinfiga oid o’zak va blast
hujayralarga o’xshab ketishi mumkin. Shuning uchun, differentsiatsiya darajasiga
ko’ra bunday leykozlar blastli va differentsiatsiyalanmagan deb ataladi. Ularning
kechishi
o’tkir
bo’lganligi
sababli,
o’tkir
leykozlarni
blastli
va
differentsiatsiyalanmagan turlarga ajratish mumkin.
Differentsiatsiya darajasi past bo’lganida oq qon hujayralari prositar va sitar
progenitor hujayralarga o’xshaydi, kasallikning yomon sifatlilik darajasi kamroq,
kechishi surunkali va sitar deb ataladi.
O’tkir leykemiyaning asosiy klinik belgilari:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
172
• Blast hujayralarining ko’pligi va ularning ustunligi (30% dan ko’p, odatda
60-90%);
• «Leykemik qulash» — ko’plab blastlar fonida hujayralarning oraliq
shakllarini yo’q bo’lib ketishi;
• Bir vaqtning o’zida abazofiliya va aneozinofiliya mavjudligi;
• Tezda rivojlanuvchi anemiya.
Surunkali leykemiyaning asosiy klinik belgilari (alomatlar bir xil, ammo
xuddi teskarisi):
• Blast hujayralari miqdorining ozligi yoki umuman yo’qligi (30% dan kam,
ko’pincha 1-2%);
• «Leykemik qulash»ning yo’qligi, ya’ni hujayralarning oraliq shakllari
(promielotsitlar va mielotsitlar) mavjudligi;
• Bazofil-eozinofil assotsiatsiya, ya’ni bir vaqtning o’zida bazofiliya va
eozinofiliya mavjudligi;
• Asta-sekin rivojlanuvchi anemiya.
Tashxislash
– Oq qon kasalligini tashxisida morfologik tadqiqotlar katta
ahamiyatga ega. Hayot chog’idagi morfologik tashxisning asosiy usullari yonbosh
suyagi trepanobiopsiyasi yoki to’sh suyagi va boshqa a’zolarning funktsiyasidan
olingan suyak iligining biopatlari va periferik qon surtmalarini o’rganish sanaladi.
Davolash
– Surunkali leykemiyada shifokor qo’llab-quvvatlovchi taktikani
tanlaydi, uning maqsadi asoratlar rivojlanishini kechiktirish yoki oldini olishdir.
O’tkir leykemiyada shoshilinch terapiya talab qilinadi, bu yuqori dozalarda
kimyoterapevtik vositalarni qabul qilishni o’z ichiga oladi. Kimyoterapiya
organizmga oq qon hujayralaridan tozalanishga imkon beradi. Shundan so’ng, agar
talab etilsa, sog’lom donorlik suyak iligi hujayralarini transplantatsiyasi buyuriladi.
Sitostatiklar — bu atipik hujayralar o’sishini bostiruvchi dorilar. Ular vena
ichiga yoki tabletka shaklida og’iz orqali yuboriladi. Kasallikning turli varianti o’ziga
xos davolanish rejimini talab qiladi. Jahon sog’liqni saqlash tashkilotining
tavsiyalariga ko’ra, har bir mutaxassis turli xil terapiya rejimlariga amal qilishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
173
mumkin. Leykemiyaning aniq varianti aniqlangach (hujayra tarkibini hisobga olgan
holda), bemorga zarur sxema bo’yicha bir necha kurslarda kimyoterapiya buyuriladi:
Birinchi kurs zararli hujayralarni yo’q qilishga qaratilgan. Uning
davomiyligi individual ravishda belgilanadi va bir necha oyni tashkil etishi mumkin.
Birinchi kurs muvaffaqiyatli amalga oshirilgandan so’ng, qo’llab-
quvvatlovchi terapiya buyuriladi — bemorga sitostatiklar oldingi dozalar va
miqdorda beriladi.
Oxirgi bosqich — bu profilaktika kursi. U olingan terapevtik ta’sirni
kuchaytiradi va bemorga remissiyada uzoqroq bo’lishga imkon beradi. Barcha
kimyoterapiya kursi tugagach, ushbu kasallik bilan boshqa duch kelmaslik ehtimoli
yuqori bo’ladi.
Biroq, tibbiyot hali yetarlicha rivojlanmagan va organizm o’zini oldindan
aytib bo’lmaydigan darajada tutishi mumkin. Shunday qilib, to’liq davolanishdan
keyin kasallik qaytalanishi ehtimoli ham yo’q emas. Bunday holda, davolanishning
yana bir varianti suyak iligi transplantatsiyasi.
Erta tajribaviy usullar – Fred Xatchinson nomidagi Sietl o’simtalarni tadqiq
qilish markazi tadqiqotchilari immunitet hujayralarining o’smalarga qarshi faolligini
oshirishning yangi usulini kashf etishdi. Buning natijasida ilgari umidsiz deb
hisoblangan bemorlarni davolashda deyarli 100% samaradorlikka erishish mumkin
bo’ldi. O’tkazilgan tadqiqotlarda 29 bemorning 27 nafarida yangi terapiyani
qo’llashdan so’ng suyak iligi tahlili yomon sifatli hujayralarning to’liq yo’qligini
ko’rsatdi.
Kasallik o‘lim bilan yakun topishiga qanday sabablar bor?
– Bemorlar vafot etishiga ko‘p holat sabab bo‘lishi mumkin. Avvalambor,
kech tashxis qo‘yilishi. Bundan tashqari, oxirigacha tashxis qo‘ya olmagan
vaqtlarimizda ham vafot etishlari mumkin. Yana bir holat bor – oxirigacha
davolanmaslik. Yoki bo‘lmasa infeksiya yuqib qolishi natijasida ham bemor vafot
etishi mumkin.
Hozirgi kunda ilik ko‘chirish bo‘yicha ham muayyan ishlar amalga
oshirilmoqda, Oliy Majlisda bu boradagi qonun loyihasi ko‘rilmoqda. Agar qabul
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
174
qilinsa, yurtimizda ham ilik ko‘chirish amaliyoti yo‘lga qo‘yiladi. Albatta bu judayam
katta qadam bo‘lardi, yanada ko‘proq bemorlarimiz shifo topib ketar edilar
Oqqon kasalligining qaytalanish sabablari aniqlanganmi?
– Qaytalanish sabablari ham hali tibbiyot tomonidan yuz foiz aniqlanmagan.
Ko‘p holatlarda, masalan miyeloblast leykozni ilik ko‘chirib o‘tkazmasdan, faqat
ximioterapiya kursini qilib, remissiyaga chiqarib, ushlab turuvchi davolash rejasini
o‘tkazib bo‘lganimizdan so‘ng, ma'lum vaqt o‘tib qaytalanib qolish holati kuzatiladi.
Limfoblast leykozlarda ham ilik ko‘chirib o‘tkazish tavsiya qilingan. Lekin
buni amalga oshirish qiyin, birinchidan juda katta mablag‘ zarur, ikkinchidan boshqa
davlatga borish kerak. Hamma ham buning uddasidan chiqa olmaydi. Shuning uchun
qaytalanib qolishi mumkin. Bu haqda oldindan hech kim ayta olmaydi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkunki:
Kasallik boshlanishida davolashga
kirishsak, yaxshi natijalarga erishamiz. Buning uchun esa fuqarolarimiz bir yilda ikki
marta maxsus tekshiruvlardan o‘tishlari, qon analizlari topshirib turishlari kerak
bo‘ladi. Chunki 3-4 yil davomida bola organizmi dori-darmonlardan charchaydi. Bu
kasallikka qarshi kurashish uchun ishonch bo‘lishi kerak, ishonchsiz bu kasallikni
davolab bo‘lmaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Trokel, S. L. (1993). Excimer Laser Surgery for Corneal Disorders. The
American Journal of Ophthalmology, 115(3), 335-343.
2.
Niemz, M. H. (2007). Laser-Tissue Interactions: Fundamentals and
Applications. Springer.
3.
Ergashev A.J. Oлий таьлим тизимида “Ионлаштирувчи нурланишлар”
мавзусини модуль тизимида ўқитиш усуллари ЎзМУ хабарлари вестник нууз
acta nuuz мирзо улуғбек номидаги ўзбекистон миллий университети илмий
журнали тошкент – 2022 yil 202-204 betlar.
4.
Ergashev A.J. Oliy ta’limda yadro texnologiyalari fanini o‘qitishda didaktik
o‘yin topshiriqlarini tayyorlash texnologiyasi Scientific Bullettin of NamSU-
Научный вестник НамГУ-NamDU ilmiy axborotnomasi–2022-yil_7-сон 353-359
b.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-19
Часть–1_ Январь –2025
175
5.
Ergashev A.J., Orolova S.B. Ayollarda ko’krak bezi saratoni diagnostikasi,
belgilari va davolash usullari MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-15 P 98-101
