MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
129
SINOV LABORATORIYALARIDA HUJJATLAR AYLANISHI VA
AKKREDITLASHTIRISHGA TAYYORGARLIK JARAYONLARI
Muhammadjonova Mehriniso Doniyorbek qizi
Andijon mashinasozlik instituti talabasi,
Andijon,Uzbekistan.
Annotatsiya: Ushbu maqola sinov laboratoriyalarining akkreditatsiyaga
tayyorligini ta'minlashda hujjatlar boshqaruvining ahamiyatini tahlil qiladi.
Maqolada akkreditatsiyaga tayyorgarlikda hujjatlar aylanishi, hujjatlarni yaratish,
tasdiqlash, saqlash va yangilash jarayonlarining o‘rni haqida batafsil ma'lumot
berilgan.
Shuningdek,
avtomatlashtirilgan
tizimlar
yordamida
hujjatlar
boshqaruvining samaradorligi va uning akkreditatsiya jarayoniga ta'siri muhokama
qilingan. Maqola sinov laboratoriyalarining akkreditatsiyaga tayyorligini oshirish
uchun dolzarb bo‘lgan tavsiyalarni taqdim etadi.
Kalit so‘zlar: Sinov laboratoriyalari, akkreditatsiya, hujjatlar boshqaruvi,
hujjatlar aylanishi, avtomatlashtirish, ISO/IEC 17025, sifatni boshqarish, LIMS,
QMS, xalqaro standartlar.
Sinov
laboratoriyalarining
akkreditatsiya
jarayonidagi
hujjatlar
boshqaruvi va hujjatlar aylanishi nihoyatda muhimdir. Akkreditatsiya – bu
laboratoriyaning xalqaro talablar va standartlarga muvofiqligini tasdiqlovchi jarayon
bo'lib, u laboratoriyaning professional darajasi, ishonchliligi va sifatini ta'minlashga
xizmat qiladi. Akkreditatsiya jarayonida sinov laboratoriyasining barcha hujjatlari,
shu jumladan, test metodologiyalari, qoidalar, protseduralar va ish faoliyatiga oid
boshqa hujjatlar to‘g‘ri boshqarilishi kerak.
Akkreditatsiya jarayonida hujjatlar boshqaruvi quyidagi asosiy bosqichlardan
iborat bo'lishi kerak:
1. Hujjatlar yaratish: Sinov laboratoriyasi tomonidan bajariladigan ishlar va
tekshiruvlar uchun aniq va to'liq hujjatlar ishlab chiqilishi kerak. Bu hujjatlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
130
metodologiya, protsedura, sifat nazorati, xatoliklar protokollari kabi ko'plab
tafsilotlarni o'z ichiga oladi.
2. Hujjatlarni tasdiqlash: Har bir hujjat akkreditatsiya talablariga mosligini
tasdiqlash uchun o‘z vaqtida ko‘rib chiqilishi kerak. Bu jarayonning muhim jihati,
chunki tasdiqlangan hujjatlar xalqaro standartlarga javob berishi kerak.
3. Hujjatlarni saqlash va yangilash: Hujjatlar faqatgina tasdiqlanishi bilan
qolmasdan, doimiy ravishda yangilanib turishi zarur. Barcha hujjatlar elektron
tizimda saqlanishi va yangilanishi kerak, bu esa laboratoriyaning izchil ishlashini
ta'minlaydi.
Avtomatlashtirilgan tizimlarning roli
Zamonaviy sinov laboratoriyalarida hujjatlarni boshqarish jarayonini
avtomatlashtirish, hujjatlarni saqlash va yangilashni osonlashtirish imkonini beradi.
Avtomatlashtirilgan tizimlar yordamida hujjatlar to‘g‘ri boshqarilishi, tekshirilishi va
yangilanishi imkonini yaratadi. Misol uchun, laboratoriyalarda ishlatiladigan
Laboratoriya axborot boshqaruv tizimlari (LIMS), Sifatni boshqarish tizimlari (QMS)
kabi tizimlar hujjatlar boshqaruvi va hujjatlar aylanishini samarali boshqaradi. Bu
tizimlar hujjatlarni tezkor tarzda saqlash, izlash va yangilash imkoniyatini beradi, shu
bilan birga akkreditatsiyaga tayyorlikni yanada samarali qiladi.
ISO/IEC 17025 va hujjatlar boshqaruvi
ISO/IEC 17025 xalqaro akkreditatsiya standarti laboratoriyalar uchun asosiy
qo'llanma hisoblanadi. Ushbu standartda laboratoriyalarning akkreditatsiya
jarayonida talab qilinadigan hujjatlar boshqaruvi va hujjatlar aylanishi haqida aniq
qoidalar mavjud. ISO/IEC 17025 ga muvofiq, laboratoriyalarning barcha hujjatlari
aniq, to‘liq va tekshirilgan bo‘lishi kerak. Hujjatlar boshqaruvi tizimi orqali sinov
laboratoriyasining sifatni nazorat qilish tizimi optimallashtiriladi va akkreditatsiya
talablari bo‘yicha hujjatlar vaqtida taqdim etilishi ta'minlanadi.
Sinov laboratoriyalarini akkreditatsiya qilishda hujjatlar boshqaruvi va
aylanishining ahamiyati.
Akkreditatsiya jarayonidagi muvaffaqiyat, asosan, hujjatlar boshqaruvining
to‘g‘ri tashkil etilishi va hujjatlar aylanishining izchilligi bilan bog‘liq. Barcha
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
131
hujjatlar, shu jumladan test natijalari, sifat nazorati, metodologiya va boshqa hujjatlar
to‘g‘ri saqlanishi va uzluksiz yangilanishi kerak. Bunda avtomatlashtirilgan
tizimlarning roli katta, chunki ular hujjatlar boshqaruvi jarayonlarini yanada samarali
va tezroq amalga oshiradi.Sinov laboratoriyalarida akkreditatsiya jarayoni, axborot
texnologiyalari va zamonaviy metodlar yordamida optimallashtirilgan hujjatlar
boshqaruvi orqali yanada samarali amalga oshirilishi mumkin. Bu esa
laboratoriyaning akkreditatsiya jarayonida muvaffaqiyatli natijalarga erishishiga
yordam beradi.Hujjatlar boshqaruvining mukammal tashkil etilishi, sinov
laboratoriyasining xalqaro standartlarga mosligini ta'minlaydi va laboratoriyaning
sifatini yanada oshiradi. Shu bilan birga, hujjatlar boshqaruvining samarali tizimlari
akkreditatsiya
jarayonining
muvaffaqiyatli
yakunlanishiga
katta
hissa
qo‘shadi.Akkreditatsiya jarayonida hujjatlarni boshqarish va ularning doimiy
yangilanishi sinov laboratoriyalarining global miqyosda raqobatbardoshligini
oshiradi.
Sinov laboratoriyalarining akkreditatsiyasi va hujjatlarni boshqarishning
o‘zaro bog‘liqligi
Sinov laboratoriyalarining akkreditatsiya jarayonida hujjatlarni boshqarish
o‘zaro bog‘langan bir qator faoliyatlarni o‘z ichiga oladi. Hujjatlar boshqaruvi tizimi
laboratoriyaning
barcha
hujjatlarini
markazlashtirilgan
tizimda
saqlashni,
yangilanishini, taqdim etilishini va tekshirilishini ta'minlaydi. Akkreditatsiyadan
o‘tgan laboratoriyalar har doim o‘z hujjatlarini xalqaro va milliy talablar asosida
yangilab borishni ta'minlaydi. Bu jarayon, o‘z navbatida, akkreditatsiyaning
ishonchliligi va sifatini oshiradi.
Hujjatlarni boshqarish jarayonining o‘ziga xos jihatlari.
Hujjatlarni boshqarish jarayoni murakkab va ko‘p bosqichli faoliyatni o‘z
ichiga oladi. U quyidagi asosiy qadamlarni o‘z ichiga oladi:
1.
Hujjatlarni
yaratish:
Sinov
laboratoriyasining
barcha
testlar,
metodologiyalar va standartlarga mos hujjatlarni ishlab chiqish. Bu bosqichda ilmiy-
texnik hujjatlar, usullar, protokollar va boshqa hujjatlar tasdiqlanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
132
2. Hujjatlarni tasdiqlash va tekshirish: Hujjatlar laboratoriyaning
akkreditatsiya talablariga mosligini tasdiqlash uchun tekshiriladi va tasdiqlanadi. Bu
jarayonda, ayniqsa, sinov metodlari, testlar, o‘lchovlar va natijalar haqidagi
ma'lumotlar tasdiqlanadi.
3. Hujjatlarni saqlash va yangilash: Hujjatlar doimiy ravishda yangilanib
turishi kerak. Yangilangan hujjatlar auditorlar, auditoriya va akkreditatsiya
tashkilotlari tomonidan tekshirilganda, ular o‘z vaqtida mavjud bo‘lishi lozim.
4. Hujjatlarni izlash va qayta ishlash: Hujjatlar tizimda saqlanib, har qanday
kutilmagan holatlarda tez va osonlik bilan izlanishi va qayta ishlanishi kerak.
Xalqaro akkreditatsiya talablariga moslashish
Sinov laboratoriyasining akkreditatsiya jarayoni xalqaro standartlar asosida
amalga oshiriladi. ISO/IEC 17025 standarti bu borada asosiy ko‘rsatkich bo‘lib
xizmat qiladi. ISO/IEC 17025 laboratoriyalarning akkreditatsiyasi uchun qo‘llanma
bo‘lib, unda laboratoriyalarning barcha jarayonlari, shu jumladan, hujjatlar
boshqaruvi, aniq va qat'iy ko‘rsatmalar bilan belgilanadi. Ushbu standart
laboratoriyaning barcha hujjatlari aniq, to‘g‘ri va
sifatli
bo‘lishini
ta'minlaydi.Hujjatlar boshqaruvi sinov laboratoriyasining barcha operatsiyalarini
tartibga soladi va laboratoriyaning xalqaro talablar bo‘yicha ish faoliyatini o‘rganish
uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Hujjatlar boshqaruvi tizimining ishlab chiqilishi va
amalga oshirilishi, akkreditatsiya jarayonining muvaffaqiyatli yakunlanishiga olib
keladi.
Akkreditatsiyadan o‘tish jarayonida hujjatlarni boshqarishning rolini
oshirish
Akkreditatsiya
jarayonining
muvaffaqiyatli
yakunlanishi
sinov
laboratoriyasining faoliyatiga yuqori sifatli va izchil hujjat boshqaruvini ta'minlash
orqali erishiladi. Hujjatlar boshqaruvi tizimlarining joriy etilishi sinov
laboratoriyasining xalqaro talablar bo‘yicha ish faoliyatini to‘g‘ri va samarali tashkil
etishga yordam beradi.Shuningdek, hujjatlar boshqaruvi tizimlari akkreditatsiya
tashkilotlari tomonidan amalga oshiriladigan tekshiruvlar va auditlarda muhim rol
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
133
o‘ynaydi. Yaxshi boshqarilgan hujjatlar, akkreditatsiyaga tayyorlikni oshiradi va
laboratoriyaning muvaffaqiyatli akkreditatsiya olishiga yordam beradi.
Jadval: Akkreditatsiya jarayonidagi asosiy bosqichlar
Bosqich
Amallar
Natija va Ahamiyat
Hujjatlarni yaratish
Test
metodikasi,
protokol
va
ish
tartiblarini
ishlab
chiqish.
Laboratoriyaning
barcha faoliyati aniq va
hujjatlashtirilgan
bo‘ladi.
Hujjatlarni tasdiqlash
Hujjatlarni
akkreditatsiya
talablariga
muvofiqligini
tekshirish va tasdiqlash.
Xalqaro standartlarga
muvofiq
hujjatlar
shakllanadi.
Hujjatlarni saqlash
Hujjatlarni raqamli va
qog‘ozli
arxivlarda
tizimlashtirish.
Zarur vaqtda hujjatlarni
topish va ko‘rib chiqish
osonlashadi.
Xulosa
Sinov laboratoriyalarining akkreditatsiya jarayonidagi hujjatlar boshqaruvi va
hujjatlar aylanishi katta ahamiyatga ega. Hujjatlar boshqaruvi – bu laboratoriyaning
tashqi auditorlar tomonidan tasdiqlangan va xalqaro talablar asosida faoliyat
yuritishini kafolatlaydi. Akkreditatsiya jarayonida hujjatlar yaratish, tasdiqlash,
saqlash va yangilash, shuningdek, ularning doimiy monitoringi va yangilanishi
laboratoriyaning sifatli va izchil ishlashini ta'minlaydi.Akkreditatsiyaga tayyorlik
jarayonida sinov laboratoriyasining ishonchliligi, aniqligi va samaradorligi
ta'minlanadi, agar hujjatlar boshqaruvi va aylanishi to'g'ri tashkil etilgan bo'lsa.
Hujjatlarni boshqarishning yangi tizimlari, metodologiyalari va ilg'or texnologiyalari,
laboratoriyalarni
akkreditatsiyaga
tayyorlashda
yordam
beradi.
Sinov
laboratoriyalarida akkreditatsiya jarayoni, axborot texnologiyalari va zamonaviy
metodlar yordamida optimallashtirilgan hujjatlar boshqaruvi orqali yanada samarali
va izchil amalga oshiriladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–1_ Февраль –2025
134
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. ISO/IEC 17025:2017, General requirements for the competence of testing and
calibration laboratories.
2. Batts, P., & Brown, T. (2019). Laboratory Quality Management Systems: A Guide
to Regulatory Compliance. Wiley.
3. Marjanovic, S. (2018). The role of laboratory management systems in accreditation.
Journal of Accreditation and Quality Assurance.
4. Liu, Y., & Zhang, X. (2020). The Automation of Laboratory Document
Management and Its Impact on Testing Efficiency. Journal of Laboratory
Automation, 25(3), 215-223.
