MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
55
SANOAT KORXONALARIDA ISHLAB CHIQARISH RESURSLARI
TEJAMKORLIGINI TA‘MINLASH YO‘LLARI
Shavqiyev Erkin
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti
Iqtisodiyot fakulteti
Raqamli Iqtisodiyot kafedrasi professori.
Yarmuxammedova Bahora Abdusalom qizi
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti
IK-122 guruh talabasi.
Annotatsiya. Ushbu maqolada sanoat korxonalarida ishlab chiqarish
resurslarini tejamkorlik bilan ishlatishning muhim jihatlari, samaradorlikni oshirish
usullari va innovatsion texnologiyalarning ahamiyati yoritilgan. Asosiy e’tibor
energiya va xomashyo sarfini optimallashtirishga, chiqindilarni kamaytirishga
hamda avtomatlashtirish orqali ishlab chiqarish jarayonlarini takomillashtirishga
qaratilgan. Shuningdek, resurslarni tejash bo‘yicha ilg‘or tajribalar va xorijiy
mamlakatlarning tajribasi ham ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar: sanoat korxonalari, resurs tejamkorligi, innovatsion
texnologiyalar,
energiya
samaradorligi,
chiqindilarni
kamaytirish,
avtomatlashtirish.
Sanoat ishlab chiqarishida resurslardan oqilona foydalanish iqtisodiy
samaradorlikni oshirish, atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirish va ishlab chiqarish
xarajatlarini pasaytirish uchun muhim hisoblanadi. Bugungi global iqtisodiyotda
raqobatbardoshlikni ta’minlash uchun energiya va xomashyodan tejamkor
foydalanish muhim omillardan biri sanaladi.
Sanoat korxonalarida tejamkor ishlab chiqarish (Lean manufacturing) tizimi,
chiqindilarni minimallashtirish va samaradorlikni oshirishga qaratilgan bir nechta
asosiy tamoyillarga tayangan ishlab chiqarish modelidir. Bu modelni ishlab chiqarish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
56
jarayonlarini optimallashtirish, resurslarni tejash va xarajatlarni kamaytirish orqali
ishlab chiqarish samaradorligini oshirish maqsadida amalga oshiriladi.
Tejamkor ishlab chiqarishning tamoyillari:
Qiymatni Yaratish va Chiqindilarni Qisqartirish. Tejamkor ishlab chiqarish
tizimining asosiy vositalaridan biri - Qiymat Zanjirini Xaritalash (Value Stream
Mapping, VSM) bo‘lib, u korxonalarga ishlab chiqarish jarayonlaridagi ortiqcha
xarajatlarni va isrofni aniqlash imkonini beradi.
VSM yordamida barcha ishlab chiqarish jarayonlari tahlil qilinadi va faqat
mijozlar uchun qadrli bo‘lgan mahsulot va xizmatlar ajratib olinadi.
Bundan tashqari, 5S Metodologiyasi. Tejamkor ishlab chiqarishda 5S
metodologiyasi
(Saralash,
Tartibga
solish,
Tozalash,
Standartlashtirish,
Mustahkamlash) tizimi muhim o‘rin tutadi. Bu tizim ish joyini soddalashtirib,
mahsulot sifatini oshirish va isrofni kamaytirishga yordam beradi. Misol:
Germaniyada joylashgan bir ishlab chiqarish zavodi 5S metodologiyasini tatbiq etib,
materiallarni va asboblarni izlashga sarflanadigan vaqtni 25% ga qisqartirdi
va umumiy ishlab chiqarish samaradorligini 10% ga oshirdi.
Just-In-Time (JIT) Ishlab Chiqarish. Just-in-Time ishlab chiqarish usuli
ortiqcha inventarizatsiya va omborlarni qisqartiradi, natijada saqlash xarajatlari
kamayadi. Bu usul ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtiradi va faqat zarur
bo‘lganda ishlab chiqarishni amalga oshiradi. Statistik Ma’lumot: 2019-yilda
o
‘
tkazilgan tadqiqotlar shuni ko
‘
rsatdiki, JIT tizimini joriy etgan kompaniyalar
o‘rtacha 15-20% inventarizatsiya xarajatlarini qisqartirgan, shu bilan birga, naqd pul
oqimi 10-15% ga yaxshilangan.
Jami Ishlab Chiqarish Texnikasi (TPM). Jami Ishlab Chiqarish Texnikasi
(Total Productive Maintenance, TPM) usuli uskunalarni samarali ishlashini
ta’minlash va texnik nosozliklarni oldini olishga qaratilgan. TPM, mashinalarni va
uskunalarni yaxshilab kuzatib borish orqali ishlab chiqarish jarayonining
uzluksizligini ta’minlaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
57
Eksperiment Natijasi: Yaponiyada bir ishlab chiqarish zavodi TPMni joriy
etganidan so
‘
ng, uskunalar uzilishining davomiyligini 20% ga qisqartirib,
mashinalarning samaradorligini 12% ga oshirdi.
Ishlab chiqarish resurslarini tejamkor ishlatish yo‘llari:
1.
Energiya samaradorligini oshirish.
Ishlab chiqarish jarayonlarida energiya tejovchi texnologiyalardan
foydalanish.
Quyosh panellari, shamol energetikasi kabi qayta tiklanuvchi energiya
manbalariga o‘tish.
Yoritish va isitish tizimlarining modernizatsiyasi.
2. Xomashyo sarfini optimallashtirish.
Chiqindilarni kamaytirish va ularni qayta ishlash tizimlarini
rivojlantirish.
Xomashyodan maksimal darajada samarali foydalanish uchun ishlab
chiqarish jarayonlarini takomillashtirish.
Ilg‘or materiallar va texnologiyalarni joriy etish.
Hozirgi kunda chiqindilarni qayta ishlash masalalari ham dolzarb hisoblanib,
bu ish ustida tadqiqotlar yuritishmoqda.
3. Avtomatlashtirish va raqamlashtirish.
Aqlli texnologiyalar va sun’iy intellekt yordamida ishlab chiqarish
jarayonlarini optimallashtirish.
Robototexnika va avtomatlashtirilgan tizimlardan foydalanish orqali
inson omiliga bog‘liqlikni kamaytirish.
Ma’lumotlar tahliliga asoslangan ishlab chiqarish jarayonlarini
boshqarish.
4. Chiqindilarni qayta ishlash va ekologik barqarorlik.
Qayta ishlash jarayonlarini ishlab chiqarishga joriy qilish.
Minimal chiqindi ishlab chiqaradigan texnologiyalarni tatbiq etish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
58
Sanoat chiqindilaridan ikkilamchi xomashyo sifatida foydalanish.
1
Xulosa qilib aytish mumkinki, sanoat korxonalarida resurslarni tejash
samaradorlikni oshirish bilan birga, ekologik barqarorlikni ham ta’minlaydi.
Innovatsion
texnologiyalarni
joriy
etish,
avtomatlashtirish
va
energiya
samaradorligini oshirish sanoatning kelajagini belgilovchi asosiy omillardir.
Resurslarni tejash bo‘yicha ilg‘or usullarni tatbiq etish har bir korxona uchun ustuvor
vazifalardan biri bo‘lishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
V. S. Ivanov. ,,Innovatsion texnologiyalar va avtomatlashtirish tizimlari,’’
Moskva, 2021.
2.
Smith, R. (2023). Modern Manufacturing Techniques and Lean Systems.
Industrial Press.
3.
Lean Enterprise Institute (2022). Research Reports on Lean Manufacturing
Adoption and Impact.
1
Lean Enterprise Institute (2022). Research Reports on Lean Manufacturing Adoption and Impact
.
