MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
47
SANOAT KORXONALARIDA ISHLAB CHIQARISHNING MATERIAL
SIGʻIMINI KAMAYTIRISH YOʻLLARI
Shavqiyev Erkin
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti
Iqtisodiyot fakulteti
Raqamli Iqtisodiyot kafedrasi professori.
Umirzoqova Sevinch Karim qizi
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti
IK-122 guruh talabasi.
Annotatsiya. Ushbu maqolada sanoat korxonalarida ishlab chiqarish
jarayonlarining material sigʻimini kamaytirish usullari yoritilgan. Mahsulot
tannarxini pasaytirish, resurslardan samarali foydalanish va ekologik barqarorlikni
ta’minlash maqsadida ilgʻor texnologiyalar, chiqindisiz ishlab chiqarish tamoyillari
va muqobil materiallardan foydalanish yoʻllari tahlil qilingan. Maqolada xorijiy va
mahalliy tajribalar asosida ishlab chiqarishning samaradorligini oshirishga
qaratilgan taklif va tavsiyalar berilgan.
Kalit soʻzlar: material sigʻimi, sanoat korxonasi, resurslarni tejash,
chiqindisiz ishlab chiqarish, muqobil materiallar, innovatsion texnologiyalar.
Hozirgi kunda sanoat korxonalarida ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish
va resurslardan samarali foydalanish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Xomashyo va materiallarning cheklanganligi, ularning narxi doimiy ravishda oshib
borishi kuzatilmoqda. Ushbu maqolada ishlab chiqarish jarayonlarining material
sigʻimini pasaytirishning asosiy yoʻnalishlari va usullari tahlil qilinadi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida iqtisodiy rejimni mustahkamlash, barcha
turlaridan foydalanish resurslarni oqilona va tejamkorlik bilan, ularni yoʻq qilishni
barqaror ravishda kamaytirish amalga oshirish resurslarni tejovchi va chiqindisiz
texnologiya, ikkilamchi resurslardan foydalanishni takomillashtirish va chiqindilar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
48
qayta ishlab chiqarish, ularni qayta ishlovchi ishlab chiqarish quvvatlarini
rivojlantirish, tashkil etish zarur.
Ishlab chiqarish tashkil etish eng maʼqul usullarni, zarur asbob-uskunalarni
tanlash, turli ishlab chiqarish sohalarining mutanosib va uzluksiz ishlashini
taʼminlash, ishlab chikarish grafiginit buzilishiga yoʻl qoʻymaslik, korxona va
sexlarda ishlab chiqarish estetikasi, sanitariyasi, mehnat muhofazasi va texnika
xavfsizligi talablariga mos keladigan sharoitlarni yaratishda namoyon boʻladi. Ishlab
chiqarish tashkil etishdan maqsad korxona uchun ajratilgan moddiy, moliyaviy va
mehnat imkoniyatlaridan mumkin qadar yaxshiroq foydalanish, eng yuqori moliyaviy
natijalarga erishishdir.
Ishlab chiqarish tashkil etish xalq xoʻjaligi uchun zarur boʻlgan turdagi,
sifatdagi, modeldagi mahsulot, buyumlarni yetkazib berishi, ishlab chiqarishning
oʻsishi harajatlarning kamaytirishi, mehnat sharoitining yaxshilanishi va
xodimlarning madaniy-texnik darajasini taʼminlashi zarur. Yangi va ishlab
chiqarilayotgan mahsulot turlarini tayyorlash ularni modernizatsiyalash jarayoni,
ishlab chiqarish boʻgʻinlarini boshqarish va nazorat ishlari ham ishlab chiqarish
tashkil etishga kiradi. U mahsulot ishlab chiqarishning barcha bosqichlarini qamraydi
va barcha xususiy vazifalarni umumlashtirib, umumiy tizim harakterini oladi,
pirovardida jamiyat isteʼmolining maksimal qoniqishlarini, yaʼni yetarli ishlab
chiqarishni tashkil qiladi. Ishlab chiqarish tashkil etishning asosiy talabi
jarayonlarining uzluksizligi, ishlab chiqarish boʻgʻinlarining mutanosibligi va
mahsulot ishlab chiqarishning takroriyligidan iborat.
1
Material sigʻimini kamaytirishning asosiy yoʻllari:
1. Resurslardan samarali foydalanish
Material sigʻimini kamaytirishning eng samarali yoʻllaridan biri resurslarni
optimallashtirish va ularni tejash hisoblanadi. Bunga quyidagilar orqali erishish
mumkin:
Xomashyoni qayta ishlash va takroriy foydalanish;
1
Gorbunov, V. M. (2020). Resurs tejovchi texnologiyalar sanoatda. Moskva: Nauka nashriyoti.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
49
Mahsulot dizaynini takomillashtirish orqali material sarfini kamaytirish;
Logistika va omborxonalarni boshqarishni optimallashtirish.
2. Innovatsion texnologiyalarni joriy etish. Zamonaviy sanoatda ishlab
chiqarishning material sigʻimini kamaytirish uchun quyidagi texnologiyalardan
foydalanish dolzarb hisoblanadi:
3D bosib chiqarish – materiallarni aniq va minimal sarf bilan ishlatishga
imkon beradi;
Nano-texnologiyalar – materiallarning fizik-kimyoviy xususiyatlarini
yaxshilash orqali ularning sarfini kamaytirish imkonini beradi;
Avtomatlashtirilgan tizimlar – aniq ishlab chiqarish va chiqindilarni
minimallashtirish imkonini yaratadi.
3. Chiqindisiz ishlab chiqarish tizimini joriy etish. Chiqindisiz ishlab
chiqarish tamoyillarini amalga oshirish orqali material sarfini sezilarli darajada
kamaytirish mumkin. Bunga quyidagilar yordam beradi:
Qayta ishlangan materiallardan foydalanish;
Ishlab chiqarish chiqindilarini minimallashtirish va qayta ishlash;
Energiya tejamkor uskunalardan foydalanish.
4. Muqobil materiallardan foydalanish. An’anaviy xomashyoga nisbatan
ekologik va iqtisodiy jihatdan foydali muqobil materiallardan foydalanish material
sigʻimini kamaytirishda muhim roʻl oʻynaydi.
5. Mahsulot dizaynini optimallashtirish. Mahsulot dizaynini takomillashtirish
material sarfini kamaytirishda muhim ahamiyatga ega. Minimalizm tamoyili asosida
ishlab chiqilgan mahsulotlar nafaqat iqtisodiy tejamkor, balki ekologik jihatdan ham
samarali hisoblanadi. Bular:
1.
Yangi materiallar va konstruksiyalarni joriy etish;
2.
Modul dizayn tamoyillaridan foydalanish;
3.
Konstruksiyani soddalashtirish orqali material sarfini kamaytirish.
Xulosa qilib aytganda, material sigʻimini kamaytirish sanoat korxonalari
uchun muhim iqtisodiy va ekologik ahamiyatga ega. Yuqorida sanab oʻtilgan yoʻllar
yordamida ishlab chiqarish tannarxini pasaytirish, resurslardan samarali foydalanish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–2_ Февраль –2025
50
va ekologik barqarorlikni ta’minlash mumkin. Shu sababli, korxonalar innovatsion
texnologiyalarni joriy etish, chiqindisiz ishlab chiqarish tamoyillarini qoʻllash va
muqobil materiallardan foydalanish strategiyalarini ishlab chiqishlari lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Gorbunov, V. M. (2020). Resurs tejovchi texnologiyalar sanoatda.
Moskva: Nauka nashriyoti.
2.
Smith, J. (2019). Sustainable Manufacturing: Reducing Material
Consumption. Springer.
3.
Qodirov, A. (2022). Chiqindisiz ishlab chiqarish va uning afzalliklari.
Toshkent: Fan va texnologiya.
