MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
104
MAQSUD SHAYXZODA HAYOTI VA IJODINING O’ZBEK
MILLIY ADABIYOTIDAGI TUTGAN O’RNI
Olimjonova Nozima Foziljon qizi
Toshkent davlat Transport universiteti
AYM fakulteti talabasi
+998951242725
olimjonovanozima2005@gmail.com
Anotatsiya : Maqsud Shayxzoda san`at, adabiyot tarix va falsafaga qiziqgan
ko`p qirrali istedod soxibi bo`lgan. Bundan tashqari u mohir tarjimon ham bo`lgan.
Uning yaratgan asarlari manaviy merosimiz va boyligimiz hisoblanadi. Hozirgi
kunda juda ko`p joylarga Maqsud Shayxzoda nomiga berilgan. Bundan tashqari
uning nomiga medal , stipendiyalar ham ta`sis etilgan..
Kalit so`zlar: hayoti , asarlari , she`riy to`plamlar , ocherklar, tarjima
kitoblar falsafa adiblarning fikri , ijodiy do`stlari.
Annotation: Maqsud Shaykhzoda was a multi-talented man interested in art,
literature, history and philosophy. He was also a skilled translator. His works are our
spiritual heritage and wealth. Today, many places are named after Maqsud
Shaykhzoda. In addition, medals and scholarships were established in his name.
Keywords: life, works, poetry collections, essays, translated books,
philosophy, writers' opinions, creative friends.
Ozarbayjon naslidan bo‘lib, keyinchalik o‘zbek xalqining chinakam sevimli
shoiri, yozuvchisi, dramaturgi, zabardast olimi sifatida dong taratgan Maqsud
Shayxzoda 1908 yili Ozarbayjonning Ganja viloyatiga qarashli Oqtosh shahrida
tug‘ilgan. Otasi Ma’sumbek elu-yurtda katta obro‘ga ega shifokor edi. Dastlabki
sheʼriy toʻplami — „Loyiq soqchi“ (1932). Shundan keyin shahrining „Oʻn sheʼr“
(1932), „Undoshlarim“ (1933), „Uchinchi kitob“ (1934), „Jumhuriyat“ (1935), „Oʻn
ikki“, „Yangi devon“ (1937), „Saylov qoʻshiqlari“ (1938), „Kurash nechun?“ (1942),
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
105
„Jang va qoʻshiq“, „Koʻngil deydiki…“ (1943), „Oʻn besh yilning daftari“ (1947),
„Yurt sheʼrlari“ (1948), „Zamon torlari“, „Olqishlarim“ (1949), „Yillar va yoʻllar“
(1961), „Sheʼrlar“ (1964) va boshqa sheʼriy toʻplamlari nashr etilgan. Shoirning
dastlabki ijodida va qisman 50 yillardagi ayrim sheʼrlarida ozarbayjon sheʼriyatiga
xos ohanglar, minbar sheʼriyat belgilari ustuvorlik qilgan.Ammo Shayxzoda oʻzbek
mumtoz va zamonaviy sheʼriyatining tili va uslubini egallagani sayin uning
sheʼrlarida oʻzbekona musiqiy ravonlik kuchaya bordi. Shayxzoda voqelikka faol
munosabatda boʻlishga intilib, xalq va mamlakat hayotida roʻy bergan muhim
voqealarni tasvirlashga, mehnat va kurash qahramonlari obrazini yaratishga alohida
eʼtibor berdi. U shu maqsadda doston janriga qoʻl urib, „Oʻrtoq mulk“ (1933),
„Chirogʻ“, „Oʻrtoq“, „Meros“, „Tuproq va haq“ (1936), „Ovchi qissasi“, „Iskandar
Zulqarnayn“ (1940), „Oʻn birlar“, „Jenya“, „Oqsoqol“ (1943), „Axmadjonning
hikmatlari“, „Uchinchi oʻgʻil“ (1944), „Nurmat otaning tushi“ (1947) singari liroepik
asarlar yozdi. Shoirning 30-40 yillardagi sheʼriyatiga ham, keyingi ijodiga ham xos
muhim fazilatlardan biri syujetlilikdir. Shayxzoda lirik syujet yaratishga moyil shoir
sifatida xalq afsonalari va tarixiy oʻtmish sahifalariga, shuningdek, zamondoshlari
hayotiga murojaat etib, oʻz sheʼrlariga balladaga xos poetik belgilar va turli poetik
tafsillarni olib kirgan, soʻzning sheʼriy qurilmadagi mavqeini oshirish choralarini
koʻrgan. U san’at va adabiyotni sevar, tarix va falsafaga qiziqgan. Maqsud
Shayxzoda Oqtoshdagi ibtidoiy maktabni bitirgach, 1921 yili Boku dorilmuallikka
o‘qishga kiradi va uni tugatgach Dog‘istonning Darband, Bo‘ynoq shaharlarida
muallimlik qilgan. U 1926 yili Adhem Fayziy tashkilotiga a’zo etilgan «Milliy firqa»
tashkilotiga a’zo bo‘lib, musovotchilar harakatida faol qatnashgani uchun 1928 yili
hibsga olinib, Toshkentga surgun qilingan. Umrining oxiriga qadar shu yerda yashab,
ijod qilgan. Albatta, sho‘ro hukumati Shayxzodani O‘zbekistonda ham ta’qiblar va
tahqirlardan benasib qoldirgani yo‘q. Shayxzoda Toshkentga kelgach, avval
Narimonov nomidagi texnikumda dars beradi, keyin “Sharq haqiqati”, “Qizil
O‘zbekiston”, “Yosh leninchi” gazetalarida ishlaydi. 1929 yili yosh shoirning o‘zbek
tilidagi dastlabki she’ri “Sharq haqiqati” gazetasi sahifalarida bosilib chiqadi. Oradan
ko‘p o‘tmay, Shayxzodaning birinchi to‘plami “O‘n she’r”, keyinroq “Undoshlarim”
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
106
(1933), “Uchinchi kitob” (1934), “Jumhuriyat” (1935) kabi to‘plamlari nashr etiladi.
“Qo‘llar” she’rida qo‘llarda insonning borlig‘ini, uning ichki olamining muhrini
ko‘radi. Uningcha, “g‘oyat shafqatli, hayotbaxsh qo‘llar” ham “ayovsiz, yovuz, go‘r
kabi sovuq, tanbal” qo‘llar ham bor, qisqasi, har bir qo‘l “yurakning navkarlaridir”,
yurak neni buyursa, qo‘l shuni ijro etadi deb ta’riflaydi. Maqsud Shayxzoda ijodiy
balog‘atidan dalolat beruvchi asarlaridan biri “Toshkentnoma” dostonidir. Adabiy
jamoatchilik o‘z vaqtida bu dostonni shoirning adabiyotimizning yirik ijodiy
muvaffaqiyati sifatida baholadi. Chindan ham,“Toshkentnoma” Shayxzoda
dostonlari ichida eng barkamoli bo‘lib, unda shoir shaxsiyatining o‘ziga xos qirralari
ancha yorqin namoyon bo‘lgan. Dostondagi o‘ziga xoslik shundaki, asar yaxlit voqea
asosiga qurilgan emas. Shayxzoda ko‘p qirrali iste’dod sohibi bo`lgan. U she’rlar va
dostonlar bilan birga, juda yuksak badiiy quvvatga ega bo‘lgan dramalar ham
yaratadi. Shayxzoda umrining so‘ngida yozishga kirishgan, lekin tugatib ulgurmagan
“Beruniy” dramasini hisobga olmaganda ham, uning “Jaloliddin Manguberdi” va
“Mirzo Ulug‘bek” dramalari allaqachon xalqimizning badiiy mulkiga aylanib qoldi.
Shayxzoda ikkinchi jahon urushi yillarida yozgan “Jaloliddin Manguberdi” (1944)
tragediyasida o‘z yurtining ozodligi va mustaqilligi uchun mo‘g‘ul istilochilariga
qarshi kurashgan so‘nggi Xorazm shohining jangovar jasoratini tarixan aniq va
haqqoniy tasvirlagan. Oybek bilan G‘afur G‘ulom o‘sha vaqtda asarga yuqori baho
berishib: “Tarixiy jarayonning haqiqiy mazmunini, uning ichki ma’nosini” ochib
bergan deyishgan edi.
Xulosa:
Maqsud Shayxzoda Ozbarbayjon va O`zbek xalq adabiyotining eng
zabardast shoir va adiblaridan hisoblanadi. Mana necha yildirki ijodiy asarlari
so`ngan emas va qalbimizning tub tubidan joy olgan. 1-prezidentimiz I.A.Karimov
tashabbusi bilan Maqsud Shayxzoda nomiga medal, order, va stipendiyalar joriy
etilgan . Uning asarlari va hayotiga qiziquvchi yoshlarimiz juda ko`p va bundan keyin
ham kamaymaydi . Maqsud Shayxzodaning ijodi shu qadar qiziqki u faqat bir
yo`nalishda emas balki turli xil yo`nalishlarda juda qiziq faoliyat ko`rsatgan
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Zokirov M. Maqsud Shayxzoda. Adabiy tanqidiy ocherk, T., 1969 y.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-20
Часть–5_ Февраль –2025
107
2. Yusuf Shomansur. Shayxzoda — bunyodkor shoir, T., 1972 y. - 179 b.
3. Gʻafurov I., Oʻrtoq shoir. Maksud Shayxzoda ijodiyoti, T., 1975 y. - 215 b.
4. Maksud Shayxzoda zamondoshlari xotirasida, T., 1983 y.
5. XX asr oʻzbek adabiyoti tarixi, T., 1999 y. – 25 b.
6. Maksud Shayxzoda. Atoqli xalq shoiri. „Lenin uchquni“, 1956 yil 18 may
7. Shayxzoda Maksud. Shoir qalbi dunyoni tinglar (Tanlangan asarlar) //
Toshkent, „Nihol“, 2008. - 28 b.
