MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
100
MUMTOZ MUSIQA ASARLARI RITMIK XUSUSIYATLARIDA
DOYRA USULLARI IJRO IMKONIYATLARINING O’RNI VA
AHAMIYATI
(MAQOMLARNING CHOLG’U BO’LIMI TAHLILI MISOLIDA)
Annakulova Dildora Baymuratovna
Guliston Davlat Universiteti San’atshunoslik fakulteti An’anaviy xonandalik
va xalq cholg`ulari kafedrasi o`qituvchisi
Anotatsiya: Mumtoz musiqa asarlari, xususan maqomlardagi asosiy kuy
mavzui ko‘pincha ritmik va melodik variatsiyalar vositasi bilan turli shakllarga
tushiriladi. (Cholg‘u yo‘llarda kuy mavzui o‘zgaruvchandir). Ularga yangi-yangi
melodik tuzilmalar kiritish bilan kuy yo‘li takomillashtiriladi, ularning ta’sir kuchi
ortib boradi. Tasnif, Tarje’, Gardun, Muxammas, Saqil yo‘llari birin-ketin ijro etilar
ekan, ulardagi lad asosi va kuy mavzuining yaqin bo‘lgani, kuy jumlalarining rang-
barang, ohangdorligi va yoqimliligi hamda doyra usullarining turli-tumanligi bilan
butunlay sezilmay qoladi; bunda ijodkor bastakorlarning juda ham ustalik bilan
yaratgan maqom yo‘llarining originalligi yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Har bir maqomdagi cholg‘u yo‘llari kishida xushchaqchaqlik, g‘amginlik
yoki jasoratbaxsh kayfiyatlar qo‘zg‘ata oladi. O‘n ikki maqom haqida musiqa
risolalarida aytilgan fikrlar Shashmaqom yo‘llariga ham mos keladi. Shashmaqom –
O‘n ikki maqom tizimidagi sho‘’balar birikmasi ekan, olti maqom yo‘llarining ruhiy
ta’sir kuchi turli-tuman bo‘lishi tabiiydir. Chunki har bir maqomda kuy mavzui, lad
qiyofasi, doyra usuli turlicha bo‘lgan kuy va ashulalar mujassamlangan.
Kalit so`z : doyra usuli, o‘zbek xalq musiqasi, o'zbek xalq cholg'ulari,
shakllanish va takomillashish, tasnifot, musiqa san'ati, Shark va G'arb
musiqashunosligi, musiqiy iboralar, falsafiy xususiyatlar.
O‘n ikki maqomdagi Ushshoq maqomi Shashmaqomdagi Rost maqomining
sho‘basi sifatida foydalanilganligi ehtimoldan holi emas. Ushshoq – shijoatbaxsh,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
101
Rost esa yoqimli va xushchaqchaq kayfiyat baxsh etuvchi maqomlardir. Shunday
ekan, ikki xil kayfiyat baxsh etuvchi maqomlar Shashmaqomning tarkib topishida
ko‘plab uchraganki, buni O‘n ikki maqom tizimi bilan taqqoslab ko‘rilsa ham ma’lum
bo‘ladi. Maqomlarning badiiy-estetik tomonlarini o‘rganish ham maxsus mavzu
bo‘lib, chuqur ilmiy tekshirishlarni talab etadi.
Yuqorida aytib o‘tilgan maqomlarda bir xil ism bilan atalgan kuy yo‘llarining
lad asosi va kuy mavzulari boshqa-boshqa bo‘lsa-da, doyra usuli bir xil bo‘lishi bilan
tavsiflanadi. Demak, ularning Tasnif, Tarje’, Gardun, Muxammas kabi nomlar bilan
atalishiga sabab, dastlab ulardagi bo‘lgan usul birligidir. Shashmaqom cholg‘u
yo‘llarining hammasi uchun yana bir xos narsa shuki, ular asosan “xona” va
“bozgo‘y” deb atalgan kuy bo‘laklaridan tuzilgan. Ular bir yoki bir necha kuy
jumlasidan tashkil topishi mumkin.
Xona va bozgo‘ylar maqomlarning cholg‘u yo‘llarida bir nechadan bo‘lishi
mumkin. Masalan, Navo maqomining cholg‘u bo‘limidagi Muhammasi Husayniy
uch xona va uch bozgo‘ydan iborat bo‘lgani holda Tasnifi Navo o‘n yetti xona va uch
bozgo‘ydan iborat.
Maqomlarning cholg‘u bo‘limidagi kuy yo‘llarining doyra usullari ham turli-
tuman va juda murakkabdir. Cholg‘u bo‘limdagi kuy yo‘llari ko‘pincha shu doyra
usullari nomi bilan ham ataladi. Masalan, Gardun, Muxammas, Saqil, Samoiylar
shular jumlasidandir. Musiqachi bastakorlar o‘tmishda doyra usullarini ifodalashda
ma’lum qoidaga asoslangan ritmlar uslubini ixtiro etganlar.
X-XVII asr musiqa risolalarida shu qoidaga asoslangan doyra usullarining
namunalari ko‘plab keltiriladi. Bunda, asosan, uzun va qisqa bo‘g‘inlarning ifodasi
bo‘lgan undosh harflardan bo‘g‘inlar tuzilib, bo‘g‘inlar birikmasi esa she’r
o‘lchovlari va doyra usullarining ruknlarini tashkil etadi .
Doyra usullarida ishlatiladigan bu ruknlar aruzdagi vaznlarni ham ifodalay
olgan. O‘tmishda sozanda va xonandalar aruz qoidasini bilmagani holda “tan-tana-
tananan” kabi ritm turoqlari vositasi bilan ashula yo‘llariga mos keladigan she’rlarni
ham tanlab olganlar. Bu so‘zlar hech qanday ma’noga ega bo‘lmay, ikki undosh harf
“T” va “N” birikmasidan tuziladi. Masalan, tan-tana-tananan-tanananan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
102
Bu ritm unsurlarini nota tizimida taxminan quyidagicha ifodalash mumkin:
Shuni
ham
aytib
o‘tish
lozimki, so‘nggi davrlarda musiqachilar bu usul qismlarini boshqacha harf va so‘zlar
bilan ham ifodalab kelganlar. Masalan, tak-taka-tum, taka-taka-tum yoki bak-bak-
bum, baka-bum va hokazo (Xorazm musiqiy tarixchasida, “taq-taqa-gup” shaklida
keltirilgan). Lekin ular qanday shaklda olinmasin, doyra usullaridagi uzun-qisqa
zarblarni ifodalaydi. Shunday qilib, bu so‘z yoki belgi birikmalari vositasi bilan
o‘tmishda doyra usullari yozma va og‘zaki tarzda tushuntirilardi.
Ma’lumki, maqom yo‘llarining eng zarur unsurlaridan biri doyra usullaridir.
Doyra usullari maqom, kuy va ashula yo‘llarini xarakterli tomonlarini ochib berishda
hal qiluvchi omillardan hisoblanadi. Maqomlarning tarkibida bo‘lgan anchagina kuy
va ashulalar variatsiya yo‘li bilan ishlangan. Bunda esa doyra usullari muhim rol
o‘ynaydi.
Masalan, ma’lum maqom tarkibida otdosh sho‘ba (jumladan, Talqini
Ushshoq, Nasri Ushshoq,Ufari Ushshoq kabi)lar doira usulining turlicha bo‘lishi
bilan bir-biridan farqlanadi. Shashmaqom tarkibidagi qismlarni tushunish uchun
ularning murakkab doyra usullarini ajratish, shu usul jo‘rligida eshita olish lozim.
Oddiy xalq kuylarida usul bilan kuyni birgalikda tinglash maqomdagi kabi murakkab
emas.
Maqomlar ashula bo‘limida esa, doyra usulidan tashqari she’r o‘lchovlari ham
maqom qismlarining xarakterini belgilab beruvchi omillardandir. Chunki olti
maqomning bir xil nom bilan ataluvchi sho‘’ba yoki qismlarida doyra usuli va she’r
o‘lchovlari o‘xshashdir. Qo‘lyozma manbalarida keltirilgan doyra usullari
namunalari orasida (Gardun, Muhammas, Saqil, Ufar,Talqin kabi) Shashmaqom kuy
va ashula yo‘llari uchun ham asos qilib olingan ritm o‘lchovlarini uchratish mumkin.
Masalan, ularda keltirilgan Ufar usulini shunday tasavvur etish mumkin:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
103
Bu usul maqomlarda va o‘zbek-tojik xalq kuy va ashula yo‘llarida ko‘plab
uchraydi.
Kuyga jo‘r bo‘ladigan doyra usuli dastlab kuy yo‘lining xarakteri, uning
harakat doirasi, ritmik-intonatsion xususiyatlariga bog‘liq holda yuzaga kelgan
bo‘lsa-da, keyinchalik usullar kuyning holatiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Kuy turli
usullarga tushirilganda juda katta o‘zgarishlarga uchraydi. Shashmaqom shakllanishi
va uning taraqqiyoti jarayonida bunday doyra usullarining roli juda katta bo‘lgan edi.
Shu usullar vositasi bilan Shashmaqom yo‘llari uchun ayniqsa xarakterli bo‘lgan
ritmik va melodik variatsiyalar ishlanib, maqomlar takomillashib bordi, amal naqsh
va peshravlarning xilma-xil turlari paydo bo‘ldi.
Bunday doyra usullarining nomi saqlanib qolgan bo‘lsa-da, keyingi davrlarda
ular kuyning xarakteriga bog‘liq holda juda katta o‘zgarishlarga uchraganini alohida
aytib o‘tmoq lozim. (Shuning uchun ham biz quyida Shashmaqomning nota
qitoblarida keltirilgan usullarigagina suyanib, izoh berib boramiz).
Usullar maqomlarning tuzilish xarakterini belgilovchi omillaridandir. Ularni
ajrata olish maqomlar qiyofasini to‘g‘ri tushunishga imkon beradi. O‘tmishda
mashhur bo‘lgan Saqil, Hafif, Ramal, Xazaj, Du-yak, Ufar, Foxtiy, Turk, Muxammas,
Avsat, Chorzarb, Zarbul-Futh, Durafshon, Samoiy, Chanbar, Miatayn kabi ritm
o‘lchov bahrlari va doyra-nog‘ora usullari bizning kungacha yetib kelgan. Bu usullar
musiqa asarlari, xususan maqom yo‘llarida uchraydi. Ular qachon va kim tomonidan
yaratilgani bizga qorong‘i. Ularni sodda yoki murakkabligiga qarab, oldin-keyin
yaratilganini bilib olish mumkin. Manbalarda ko‘rsatilishicha, dastavvalgi usul inson
nabzining urishidan olingan. Tomirni barmoq bilan ushlab ko‘rilsa, uning go‘yo “tan-
tan”ga o‘xshash bir tekis urayotgani bilinadi. Olimlar buni “Usuli zarbi qadam”
(“Qadimiy zarb usuli”), deb ataganlar. So‘nggi davrlarda, shu usul asosida
murakkabroq usullar yuzaga kelgan. Zarbi qadimning asli shakli bunday bo‘lgan:
Zarbul qadim
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
104
Uning murakkabroq shakllari
4
2
,
4
4
,
4
5
,
4
6
,
4
3
,
4
8
,
4
3
,
8
3
,
4
5
,
4
3
,
4
3
,
4
4
kabi takt-
ritm o‘lchovlarida bo‘lgan deyish mumkin.
Manbalarda keltirilgan usullar, shubhasiz, Shashmaqomda ham ishlatilgan.
Lekin ular zamon o‘tishi bilan juda katta o‘zgarishlarga uchragan.
Shashmaqom qiyofasiga usul jihatidan nazar tashlansa, maqomlarning
turkumlarini yaratilishida ularning cholg‘u qismlari va sho‘’balarida usullar dastlab
sodda bo‘lib, keyin ijro etiladigan qismlarda sekin-asta murakkablasha boradi.
Masalan, Tasnif, Tarje’larda usul ancha sodda bo‘lsa, Muhammas va
Saqillarda juda murakkab, 16, 24 taktni tashkil etadi (quyiroqqa qarang!)
Saraxborlarda esa usul mazkur “Zarbi qadim”ning o‘zi
4
2
takt-ritm o‘lchovida bo‘lsa,
Talqinlarda -
4
3
8
3
, Nasrlarda
4
6
, Ufarlarda esa
8
6
yoki
4
3
takt-ritm o‘lchovlarida
murakkablasha boradi. Bundan taronalar mustasnodir.
Shunday qilib Shashmaqomning tuzilishida musiqa madaniyatining
soddalikdan murakkablikka tomon tarixiy taraqqiyot yo‘li aks ettirilgan. Usullargina
emas, kuy yo‘llari ham maqom qismlarida ma’lum qonuniyat asosida soddalikdan
sekin-asta murakkablasha boradi. Shuning uchun ham, Shashmaqom xalq
musiqamizning klassik namunasi bo‘lib, o‘zining kuy mavzui jihatidan turli-tuman,
usullarning esa qariyb hammasini o‘zida mujassamlashtirgan.
Nota kitoblarining o‘zida ham doyra usullari turlicha berilgan. V. A.
Uspenskiy yoki Yunus Rajabiy variantlarida bir turli usul bo‘lsa, B. Fayzullayev, S.
Sohibov, F. Shohobov yoki M. Yusupov variantlarida doyra usullari ularda anchagina
farq etadi. Shuning uchun ham quyida keltirilgan misollarda biz muvofiqroq
variantlardan foydalandik.
Shashmaqomning cholg‘u yo‘llari har bir maqomda turlicha sonni tashkil etib,
oltitadan o‘ntagachadir. Maqomlarda bir xil nom bilan ataladigan cholg‘u qismlari
mavjud. Binobarin, har bir maqomning boshqacha nomlanadigan yo‘llari ham bor.
Dastlab, har bir maqomda mavjud bo‘lgan, bir xil nom bilan ifodalanuvchi cholg‘u
yo‘llari bilan qisqacha tanishib chiqamiz. Ular Tasnif, Tarje’, Gardun, Muxammas,
Saqil va boshqa nomlar bilan ataladiki, bu haqda yuqorida ham eslatib o‘tilgan edi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
105
Tasnif – arabcha bo‘lib, “yaratilgan asar”, kuy demakdir. Bu yerda
maqomlarning cholg‘u bo‘limidagi bosh asar ma’nosi ham bor. Maqomlarning
cholg‘u bo‘limlari Tasnif kuy yo‘llari bilan boshlanadi. Ularning tasniflari – Tasnifi
Buzruk, Tasnifi Rost, Tasnifi Navo, Tasnifi Dugoh, Tasnifi Segoh va Tasnifi Iroq
nomlari bilan ataladi. Tasnifning takt-ritm o‘lchovi , o‘rniga qarab bo‘lib, ular
maqomlardan kuy harakati jarayonida o‘zgarmaydi. Tasniflarning doyra usullari,
asosan, bir xil bo‘lsa-da, ba’zan kuy xarakteriga qarab qisqaroq shaklda ham kelishi
mumkin.
Buzruk, Navo maqomlarning Tasniflarida doyra usuli asosan yoki taktli
bo‘lib, nota yozuvida shunday ifodalanadi:
yoki usul variantlari shaklida quyidagichadir:
Tasnif Rost va Tasnifi Iroqda doyra usuli ikki taktga qisqargan bo‘lib,
boshlanishdagi zarbda bak o‘rnida bum zarblari tushadi.
Tasnifi Dugoh va Tasnifi Segohning doyra usullari uch taktlidir.
Tasniflar maqomlarning har birida mustaqil musiqa mavzulariga ega bo‘lib,
kuy yo‘llari bir-biridan tubdan farq qiladi. Ularning kuy bo‘laklari, xona va
bozgo‘ylari tarkibi ham turlichadir.
Tasnifi Buzruk – 8 xona va 8 bozgo‘ydan.
Tasnifi Rost – 7 xona va 8 bozgo‘ydan,
Tasnifi Navo – 17 xona va 3 bozgo‘ydan,
Tasnifi Dugoh – 7 xona va 8 bozgo‘ydan,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
106
Tasnifi Segoh – 4 xona va 4 bozgo‘ydan,
Tasnifi Iroq - 8xona va 9 bozgo‘ydan iborat.
Umuman cholg‘u bo‘limidagi kuy yo‘llarini tashkil etgan xonalar avjga
tomon harakat etar ekan, ular diapazon kengayishi bilan birga mazmunan
chuqurlashib va aniqlashib boradi. Masalan, Tasnifi Rostning birinchi xonasi 16
taktdan iborat bo‘lgani holda, yettinchi xona 94 taktni tashkil etadi.
Mazmunning chuqurlashib borishini taktlar hajmi aniqlay olmaydi, albatta.
Lekin maqom cholg‘u yo‘llarining ma’lum qismlari shaklida xonalar o‘z funksiyasi
nuqtai nazaridan kuylarga hech qanday formal xarakterdagi vosita sifatida
kiritilmaydi, balki har bir xonaning o‘ziga xos funksiyasi bo‘ladi.
Cholg‘u yo‘llaridagi maqom xonalarining kengayib borishida ko‘pincha
peshrav deb atalgan kuy qismlari katta rol o‘ynaydi. Peshrav ilgariga, ya’ni yuqoriga
harakat etuvchi motivlar ifodasi bo‘lib, ular bir xonaning kuy xarakatida turli
balandliklarda bir necha bor takrorlanadi va bozgo‘yga kelib qo‘shiladi. Ular ham
kuyning rivojlanishida juda katta ahamiyatga egadir. Shu bilan birga, turli
balandliklarda takrorlanuvchi motivlar sifatida melodik-intonatsiyaga boy hamda
kuchli emotsional ta’sir kuchiga ega. Peshravlar kishining ruhiga shijoat baxsh etadi
va uni ruhiy tushunliklardan holi qiladi, kishining orzu-umidlari, istaklari, kelajakka
ishonch kayfiyatlarini aks ettiradi . Shuning uchun ham peshravlar masalasi alohida
o‘rganilishi lozim. Shuni ham aytish kerakki, peshravlar ashula yo‘llarida, xususan
Saraxborlar, ba’zi Nasr yo‘llarida ham uchraydi.
Shunday qilib, Tasniflar maqomlarning yirik shakldagi cholg‘u yo‘llari
bo‘lib, ular keng diapazonga ega, ba’zan esa ikki oktavadan ham ortiqroqdir. Tasniflar
Buzruk maqomida 212, Rostda 338, Navoda 114, Dugohda 150, Segohda 125, Iroqda
esa 326 taktdan iboratdir. Bu narsa Tasnif yo‘llari hajmining ancha katta ekanini
ko‘rsatadi.
Tasniflar maqom cholg‘u yo‘llarining asosiy mavzui sifatida, ularning boshqa
qismlarida ham kuchli iz qoldirgan. Tasniflardagi ko‘pgina motivlar va kuy jumlalari
Tarje’, Muhammas, Saqil kabi maqom qismlarida ritmik yoki melodik variatsiyalar
sifatida uchrab turadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
107
Tasnif yo‘llari kishiga umid, ko‘tarinki ruh baxsh etuvchi kuy yo‘llari bo‘lsa,
Tarje’lar tantana, shodiyona kayfiyatlarni ifodalovchi kuylardir. Tarje’lar asosan,
Tasniflardan keyin ijro etilib, Rostdan boshqa hamma maqomlarda mavjud. Ular
maqomlarda: Tarjei Buzruk, Tarjei Navo, Tarjei Dugoh, Tarjei Segoh, Tarjei Iroq deb
nomlanadi.
Tarje’larning takt-ritm o‘lchovi Tasniflardagi kabi ( ) bo‘lib, doyra usuli
asosan to‘rt taktli, Iroq maqomda esa u besh taktni tashkil etadi. Usul sur’ati esa
Tasniflarga ko‘ra tezroq bo‘ladi. Buzruk, Navo, Dugoh, Segoh maqomlarida
Tarje’larning doyra usuli shunday:
Shuningdek, Tarjei Dugohning bozgo‘yi boshqa xonalar bilan birlikda Tasnifi
Dugohni eslatadi. Tarjei Segoh doyra usuli, kuy xarakati, xonalar tarkibidagi kuy
jumlalari nuqtai nazardan Tasnifi Buzrukning ma’lum melodik varitsiyasidir. Tarjei
Segohning birinchi xonasidagi peshrav tuzilmasi keyingi xonalarda uning o‘ziga
ko‘ra tersiya darajasiga ko‘tarilib, rivojlantiriladi, so‘ngra sekin-asta, o‘zi boshlangan
nuqtaga qaytib tushadi hamda har bir xona bozgo‘ylar bilan yakunlanib boradi. Uning
bozgo‘yi Tasnifi Buzrukdagidan tamoman boshqadir. Tarjei Iroqning tuzilishi va
peshrav epizodlariga kelsak, ular juda ham murakkab va shu bilan birga, o‘ziga
xosdir. Bu yerda boshqa maqom cholg‘u yo‘llaridagi jumlalar kamroq uchraydi.
Qisqa qilib aytganda, maqomlarning cholg‘u bo‘limining Tarje’ yo‘llarida kuy ohangi
nuqtai nazaridan ba’zi umumiyliklar mavjud.
Shashmaqomning cholg‘u bo‘limidagi qismlaridan yana biri Gardun, deb
ataladi. Gardun – osmon gardishi, aylana, taqdir ma’nolarida keladi. Musiqa istilohida
esa Gardun – ma’lum doyra usulining hamda shu usul jo‘rligida muayyan lad
(maqom)ga muvofiq ravishda ijro etiladigan kuy yoki ashulaning nomidir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
108
O‘tmishda, XIII-XVII asrlarda yozilgan musiqa risolalarida Gurduniya yoki
Gardoniyya nomlari bilan atalgan maqom sho‘’balari haqida gapiriladi. Ularning
bizgacha yetib kelgan shakli Shashmaqomdagi Gardun yo‘llaridir.
Gardunning takt-ritm o‘lchovi juda murakkab
4
8
(
4
2
+
4
3
+
4
3
) doyra usuli esa
quyidagichadir:
Gardun cholg‘u yo‘llari Iroqdan boshqa hamma maqomlarda mavjud bo‘lib,
ular Garduni Buzruk, Garduni Rost, Garduni Navo, Garduni Dugoh, Garduni Segoh
nomlari bilan mashhurdir. Gardun yo‘llari unchalik katta hajmda bo‘lmasa-da, kuy
tuzilishi va harakati nuqtai nazaridan Tasnif yoki Tarje’larga ko‘ra ancha
murakkabdir.
Gardun yo‘llarida bozgo‘y hamma xonalardan keyin kelavermaydi, balki
ko‘pincha ikki-uch xonalardan so‘ng takrorlanadi. Kuyning yo‘nalishida esa katta
intervallardagi ohang aylanmalari juda tez uchrab turadi. Bunda tersiya, kvarta
darajasida baland yoki pastga sakrashlar, kvinta, oktavaga, hatto undan ham yuqoriga
to‘satdan ko‘tarilish hollari ko‘plab uchraydi. Bunday harakatlar maqomlarning
boshqa cholg‘u yo‘llarida uchrasa ham, ular Gardun yo‘llari uchun juda xarakterlidir.
Shashmaqomning cholg‘u bo‘limida eng ko‘p uchraydigan qismlaridan biri
Muxammaslardir. Ular:
Buzruk maqomida – Muxammasi Buzruk, Muxammasi Nasrulloyi,
Rostda – Muxammasi Rost, Muxammasi Ushshoq, Muxammasi Panjgoh,
Navoda – Muxammasi Husayniy, Muxammasi Navo, Muxammasi Bayot,
Dugohda – Muxammasi Dugoh, Muxammasi Chorgoh, Muxammasi
Xojixo‘ja, Muxammasi Chor Sarxona,
Segohda – Muxammasi Segohda, Muxammasi Ajam, Muxammasi Mirza
Hakim, Muxammasi Bastanigor,
Iroqda – Muxammasi Iroq nomlari bilan ataladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
109
Muhammas- beshlangan, beshlik ma’nosida bo‘lib, bu nom juda qadim
zamonlardan ma’lumdir. Dastlab, bu ibora bilan doyra usulining bir turi, she’riyatda
esa besh misradan tuziladigan she’r shakli ifodalangan.
Yuqorida aytib o‘tilgan Kavkabiy va Darvish Ali musiqa risolalaridagi kuy
shakllari va ularning ishlash tartibidagi qoidalari qisman maqom cholg‘u yo‘llariga
ham tegishlidir. Hozirgi kunda bu masalani ko‘z oldimizga keltirish qiyinroq bo‘lsa-
da, Muxammas, Saqil va boshqa cholg‘u yo‘llari ma’lum kuy mavzularini ritmik ham
melodik variatsiyalar sifatida qayta ishlash, rivojlantirish, ularga turli xona hamda
bozgo‘ylar kiritish orqali yangi-yangi shakllarga tushirilib ishlangan.
Muxammaslarning takt-ritm o‘lchovi
yoki
bo’lib, doyra usuli esa haddan
tashqari uzun, ya’ni bo’lganda 16 такт,
bo’lsa 8 taktni tashkil etadi:
Muxammas cholg‘u yo‘llari uchun eng xarakterli narsa shuki, ularda xona va
bozgo‘ylar doira usuli hajmidagi bir xil o‘lchovda, 16 (yoki 8) taktdan iborat bo‘ladi,
ya’ni Muxammas doyra usuli har bir xona va bozgo‘y hajmini belgilaydi. Ba’zan kuy
o‘z xarakatida avjga yetganda, bozgo‘yga qaytib tushishi uchun bir xona kifoya etmay
qoladi. Shuning uchun ko‘pincha avjda ikki-uch xona ketma-ket ijro etilib, so‘ngra
bozgo‘yga yetib kelinadi.
Muxammaslarda bir-biriga o‘xshagan unsurlar ko‘plab uchraydi. Bunda u
yoki bu kuy bo‘lagi turli maqomlarning ruhiga moslashtirib olinadi. Masalan,
eshituvchiga ma’lum bo‘lgan Muxammasi Ushshoqning boshlanishidagi xonani olib
qaraylik: (Muxammaslarning doyra usuli yuqorida keltirilgan edi).
Xuddi shu muxammasning ma’lum unsurlari va variantlarini Muxammasi
Rostda, Muxammasi Buzrukning II xonasida, Muxammasi Nasrulloyi xonalarida,
Muxammasi Bayotda, Muxammasi Husayniy, Muxammasi Dugohda, Muxammasi
Hojixo‘jada, Muxammasi Iroqda (II, V xonalar). Muxammasi Ajamda (II, III, VI
xonalar), Muxammasi Mirza Hakimda (V xona) va boshqalarda uchratish mumkin.
4
2
4
4
4
2
4
4
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
110
Muxammaslarda maqomlarning cholg‘u bo‘limidagi boshqa qismlarida mavjud
bo‘lgan ko‘pgina unsurlar ham uchraydi. Chunonchi, Muxammasi Bayot boshlanish
jumlasi Muxammasi Ushshoq mavzusi bilan o‘xshashdir. Muxammasi Bayot,
Muxammasi Ushshoqning kuy jumlasi bilan boshlansa-da, keyinroq bir ozq
boshqacha bo‘lib ketib, Navo cholg‘u yo‘llariga tushib oladi. Muxammasi Bayotning
kuy unsurlari Muxammasi Rost (I, II xonalar), Muxammasi Husayniy, Navo,
Muxammasi Hojiho‘ja (1 xonaning boshi)larda uchraydi(2).
Bu hol Muxammaslarning badiiy-estetik qiymatini kamaytirmaydi, balki turli
cholg‘u yo‘llarida o‘rniga qarab, ularning tarkibiy unsurlarini turli-tumanligi,
originalligini saqlagan holda rang-barangliligini ta’minlaydi, kuyning tugallangan
shaklga kelishiga yordam beradi.
Ba’zi Muxammaslar o‘z mualliflari bilan qo‘shib atalgan. Nasrulloyi,
Husayniy, Hojixo‘ja, Mirza Hakim kabilar ma’lum kuylarni Muxammas usuliga
tushirib, basta qilgan ijodkor-sozandalar ismidir.
Muxammas yo‘llarining tuzilishi, doyra usuli ham juda murakkab bo‘lsa-da,
ular maqomlarning boshqa cholg‘u yo‘llaridan ko‘ra mashhurroqdir. Buning sababi,
Muxammas yo‘llarida kuyning jozibadorligi, emotsional jihatdan ta’sirchanligi,
ularning murakkab qiyofasiga qaramay eshituvchiga oson yetib borishidadir.
Maqomlarning cholg‘u bo‘limidagi qismlaridan eng ko‘p uchraydigan yana
bir turi Saqillardir. Saqil – arabcha bo‘lib, “og‘ir, vazmin, cho‘zilgan”, demakdir.
Musiqa istilohida esa vazmin sur’atda ijro etilib kelingan murakkab doyra usulining
nomidir. Saqillarga xos melodik xususiyat, ijro etish uslubi Shashmaqomda tasodifiy
qabul etilmagan bo‘lsa kerak. Chunki Buxoro maqomlarida Saqillardan so‘ng,
ularning ashula bo‘limiga o‘tiladi. Ashula bo‘limi esa vazminroq ijro etilib kelingan
Saraxborlar bilan boshlanadi. Saqil o‘zining doyra usuli xususiyati bilan
Saraxborlarga oson ulanib ketadi va o‘rtada usul sur’ati jihatidan ham kuchli burilish
sodir bo‘lmaydi.
Eski musiqa risolalarida Saqil usuli turli ko‘rinishda keltiriladi.
Shashmaqomda esa Saqillar takt-ritm o‘lchovi ba’zan bo‘lib, doyra usuli esa
4
2
4
4
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
111
Muxammaslarga ko‘ra yanada uzunroqdir, ya’ni yigirma to‘rt takt yoki bo‘lganida
o‘n ikki taktni tashkil etadi
Saqillar Buzruk maqomida – Saqili Islimxon, Saqili Sulton, Rostda Saqili
Vazmin, Saqili Rag-Rag (Rag-Ragning asl ma’nosi noma’lumdir. Rag hindcha
maqom so‘zining ifodasi bo‘lsa kerak), Navoda – Saqili Navo, Dugohda Saqili
Ashqullo, (Segoh maqomida uchramaydi) Iroqda – Saqili Avval, Saqili Duvvum,
Saqili Kalon nomlari bilan ataladi.
Saqillarda ham, Muxammaslardagi kabi xona va bozgo‘ylar hajmi doyra usuli
bilan teng bo‘ladi. Saqili Islimxon esa xonalardangina iborat. Saqillarda ham ba’zan
Tasnif, Tarje’, Muxammaslarda mavjud bo‘lgan kuy unsurlaridan foydalanilgan.
Saqillarni ishlagan – Islimxon, Sulton, Vazmin, Kalon turli davrlarda
yashagan bastakorlardir. Lekin bu bastakorlar haqida manbalarda hech qanday
ma’lumot yo‘q. Faqatgina Islimxon Kavkabiy davri (16 asr)da yashagan shoir va
bastakor ekani haqida ba’zi ma’lumotlarni uchratish mumkin.
Shashmaqomning cholg‘u bo‘limlarida bir xil nomli qismlari, asosan
shulardan iboratdir. Bulardan tashqari, ba’zi maqomlarning o‘zigagina xos bo‘lgan
boshqa nomlar bilan ataluvchi cholg‘u yo‘llari ham bor. Ular Navo maqomida
Nag‘mayi Oraz, Dugohda Peshravi Dugoh, Samoyi Dugoh, Segohda Hafifi Segoh
nomlari bilan ataladi.
Nag‘mayi Oraz, asosan Tarjei Navoga asoslangan bo‘lib, uning ma’lum
melodik variatsiyasidir. Hatto uning doira usuli ham Nag‘mayi Orazda saqlangan.
Nag‘mayi Oraz Navo maqomidagi boshqa cholg‘u qismlari kabi surnay yo‘llari
sifatida ham mashhur bo‘lgan.
4
4
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
112
Peshravi Dugoh Tarje’ usulida bo‘lib, bunda xona va bozgo‘ylarning har biri
soni teng sakkiztadan iborat. Bu cholg‘u yo‘li Peshravning bizgacha yetib kelgan eng
xarakterli ko‘rinishidir. Bunda xonalar va bozgo‘y yo‘nalishi yuqoriga xarakat etadi.
Samoyi Dugohning tuzilishi ham peshravga yaqindir. Uning doyra usuli
sakkiz taktli bo‘lib, bozgo‘y xonalar hajmiga teng.
Samoyi Dugoh musiqa cholg‘ularida va surnayda maqom turkumlaridan
ajratilgan holda juda ko‘p ijro etilib kelingan mashhur kuylardandir. Uning Ufar
usulidagi varianti ham ko‘plab ijro etiladi.
Xafifi Segohning ham takt-ritm o‘lchovi, doyra usuli Tarjelardagidek, Samoyi
Dugohga o‘xshash xona va bozgo‘ylar hajmiga teng (sakkiz taktdan).
Xafif – yengil ma’nosida bo‘lib, doira usuli va aruz vaznida ma’lum turoq
o‘lchovining ifodasidir. Demak, Xafifi Segoh shu nomli doyra usulidagi kuy
yo‘llaridandir.
Xulosa
Shashmaqom oʻziga xos ohangdorlik, zoʻr emotsional ta’sir kuchiga
ega. Ularning tuzilishi esa juda ham murakkab boʻlib, oʻziga xos xususiyatlarga ega.
Musiqashunos olimlar maqomlar ustida ilmiy ishlar olib borib, ularning ритмик
xususiyatini oʻrganganlar.
Shunday qilib, bastakorlik an’anasi faqatgina Oʻn ikki maqom turkumining
rivojlanishidagina emas, balki Shashmaqomning shakllanishi, paydo boʻlishi va
soʻnggi davrlardagi taraqqiyotida ham hal etuvchi ahamiyat kasb etdi. Xulosa qilib
aytganda, maqomlar Sharq xalqlarida juda qadim zamonlardan mavjud boʻlgan
musiqa janridir. Ular bu xalqlarning oʻziga xos musiqa boyliklari asosida kasbiy
sozanda va xonandalar tomonidan yaratilgan va uzoq madaniy-tarixiy taraqqiyot
jarayonida mustaqil musiqa janri sifatida yuzaga kelgan. Maqomlarning lad
tuzilmalarida hali koʻpgina aniqlanmagan ритмик ва усул masalalarи bor. Bu
masalalar kelajakda maxsus tekshirishlar olib borishni talab qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
Matyoqubov O. Maqomot. (ilmiy-ommabop monografiya) T., 2004.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
113
Ibrohimov O. Maqom va makon. (ilmiy monografiya) T., 1997.
1.
O`ZBEK
XALQ
MAHALLIY
MUSIQA
USLUBLARINING
SHAKLLANISH JARAYONLARI Xamdamov Bekmurod Bobomurod o`g`li,
Annakulova Dildora Baymuratovna Vol. 13 No. 2 (2025): FARS International
Journal of Education, Social Science & Humanities.
2.
Begmatov, M. Matyoqubov O’zbek an’anaviy cholg’ulari. “Yangi nashr” T.,
2008.
