MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
192
MUSIQA MASHG‘ULOTLARI JARAYONIDA CHOLG‘U
ANSAMBLLARINI TASHKILLASHTIRISH
Ortiqov Muzaffarxo‘ja Azizxo‘ja o‘g‘li
Guliston Davlat Universiteti talabasi
Ilmiy raxbar: Annakulova Dildora Baymuratovna
Guliston Davlat Universiteti San’atshunoslik fakulteti An’anaviy xonandalik
va xalq cholg`ulari kafedrasi o`qituvchisi
Anotatsiya: Ushbu maqolada O'zbek musiqiy an'analari, musiqiy cholg'ular,
va ularning bolalar tarbiyasidagi ahamiyati haqida juda keng qamrovli va batafsil
ma'lumot beriladi. Maqolada O'zbek xalq musiqasining rivojlanishi, tarixiy
allomalar tomonidan yozilgan risolalar, shuningdek, musiqiy cholg'ularga oid
nazariy va amaliy qarashlar ta'kidlangan. Shuningdek, musiqiy tarbiya va bolalar
musiqiy ijrochiligi bo'yicha pedagogik yondoshuvlar haqida ham ma'lumotlar
berilgan. Bu matn musiqa ilmining tarixini va uning bolalar tarbiyasidagi o'rnini
tushunishga yordam beradi. Musiqiy qobiliyatlarni rivojlantirish, musiqiy madaniyat
asoslarini shakllantirishni maktabgacha yosh davrida boshlash maqsadga muvofiq.
Kalit so‘zlar: Musiqiy faoliyat, bolalar uchun musiqa tarbiyasi, musiqiy
cholg'ular, musiqiy ijro, musiqa qobiliyatlari, musiqiy asboblar: Borbad, ud, rud,
qo'biz, g'ijjak, navha, nuzxa, qonun, chang, rubob, tanbur, dutor, musiqa
pedagogikasi, maktabgacha ta'lim
Musiqiy faoliyat nafaqat musiqani idrok etish, balki bolalar uchun qulay
bo‘lgan idrok etish tajribasiga asoslangan ijrochilik: kuylash, , musiqiy-ritmik
harakatlarni ham o‘z ichiga oladi. Kuylash, cholg‘u asboblarini chalish orqali boshqa
bir musiqiy qobiliyat – kuyda (ohangda) musiqiy tovushlar balandligini tasavvur
qilish va qayta yaratish malakasini rivojlantirish mumkin. Bu qobiliyatni
rivojlantirish aqliy operatsiyalar: qiyoslash, tahlil, taqqoslash, eslab qolishni nazarda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
193
tutadi, shu tariqa bolaning nafaqat musiqiy, balki umumiy rivojlanishiga ham ijobiy
ta’sir etadi.
Tarixdan ma’lumki, о’zbek xalq cholg’ulari rang-barang tarzda, оziga xos
shakllardan va musiqaning barcha tarmoqlariga mos ravishda shakllanib, asrlar osha
rivoj topib kelgan. Buyuk allomalarimiz Abu Nasr Farobiy (IX asr) о’zining “Katta
musiqa kitobi”da, Safiuddin Urmaviy (XII asr) Musiqiy risolasida, Abdulqodir
Marog’iy (XIV asr) “Jami al-alhon fi-ilm al-musiqiy” risolasida, Ahmadiy (XIV
asr) “Sozlar munozarasi” asarida, Zaynullobiddin Husayniy (XV asr) “Risola dar
bayoni qonuni va amali musiqiy” risolasida, Abdurahmon Jomiy (XV asr), Amuliy
(XVI), Darvesh Ali Changiy (XVII) musiqiy risolalarida musiqiy cholg’ularni
о’rganib, tadqiq etish masalalarini turli tomonlariga tо’xtalib, о’z davrining musiqiy
cholg’ulari tasnifotini bayon etganlar. О’tmishning zabardast shoirlari о’z asarlarida
musiqiy cholg’ular nomlari va ularning mohir ijrochilarini qayd etishda
cholg’ularga murojaat etganlar.
Ayniqsa, о’z ijodi bilan ma’rifat darajasiga erishgan buyuk mutafakkir shoir
Alisher Navoiy hazratlari musiqa ilmining eng nafosatli va mumtoz tarmoqlariga
urg’u berib о’tganlarini ul zotning asarlaridan bilib olish mumkin. XX asrga kelib
Eyxgorn, Abdurauf Fitrat, Viktor Belyayev kabi olimlar musiqiy cholg’ular va
ularda ijrochilik masalalarini о’rganish xususida samarali harakatlarni amalga
oshirganlar.
Tarixiy qо’lyozmalar, adabiy asarlar va musiqiy risolalarda О’rta Osiyo
xalqlari cholgu ijrochiligi amaliyotida vujudga kelgan cholg’ularning nomlari о’z
ifodasini topgan. Musiqiy risolalarda esa cholg’ularga tegishli (shakl, tuzilish, torlar
nisbati, sozgarlik mezonlari, cholg’ular tayyorlashda ishlatiladigan daraxtlar va
materiallar haqida malumotlar keltirilgan.
Ularda torli cholg’ulardan: Borbad, Ud, Rud, Qo’biz, G’ijjak, Navha, Nuzxa,
Qonun, Chang, Rubob, Tanbur, Dutor;
Damli cholg’ulardan: Ruhafzo, Shammoma, Organun, Sibizg’i, Nayi anbon,
Chag’ona, Bulamon, Surnay, Nay, Qоshnay, Karnay;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
194
Urma zarbli cholg’ulardan: Daf, Doira, Nog’ora, Safoil kabilar tо’g’risida
turli darajadagi ma’lumotlar keltirilgan.
Sharq olimlarining nazariy qarashlari musiqa tajribasi asosida shakllangan
bo’lib, ular o’z risolalarida musiqa cholg’usini jamiyatda tutgan o’rni va ahamiyati
haqida atroflicha ma’lumot berganlar. Abu Nasr Muhammad Forobiyning (873-950)
“Musiqa haqida katta kitob” (“Kitob al-musiqa al-kabir”), Abu Ali Ibn Sinoning
(980-1037) “Davolash kitobi” (“Kitob um-shifo”) qomusidagi “Musiqa haqida
risola”, Al Xorazmiyning X asr “Bilimlar kaliti”, Safiuddin Urmaviyning (1216-
1294) “Oliyjanoblik haqida kitob” yoki “Sharafiy kitobi”, Abdurahmon Jomiyning
(1414-1492) “Musiqa haqida risola” kitoblarida musiqa ijrochiligi va halq cholg’u
asboblari haqida muhim ma’lumotlar berilgan.
Safiuddin Urmaviy istedodli ud cholg’uchisi Urmiya shaxrida tug’ilgan
(Ozarbayjonlik) mashhur xonanda, uning eng katta yutug’i “Modius” ladning
mukammal yo’nalishlarini ishlab chiqqanligidir. Ibn Zaylning VI asr “Musiqa
xaqida to’liq kitobi” va “Kitob ul-kabi fil-musiqiy” uning musiqa ilmidagi yagona
va bebaho kitobdir. U yangi usulni, musiqada ladlarni harflar bilan ifodalash usulini
ishlab chiqdi. Abduqodir Marog’iy XV asr, Ozarbayjonning Marog’ shahrida
tug’ilgan bo’lsada, hayotining ikkinchi yarmi Temur saroyida Samarqandda o’tgan
va Hirotda vafot etgan. “Musiqa ilmda ohanglar to’plami” (“Jami al-alhon fi-ilm al-
musiqiy”) risolasida musiqa haqidagi ta’limotni kamoncha, yetti torli g’ijjak kabi bir
turdagi musiqa cholg’ulari borligi haqidagi ma’lumotlar bilan boyitdi.
Al-Husayn XV asr asosan O’rta Osiyo xalqlari orasida keng tarqalgan torli
musiqa asbobi dutor haqida ma’lumot bergan. Qutbiddin ash-Sheroziy (1236-1310)
eronlik musiqa nazariyotchisi sifatida tanilgan bo’lib, o’z risolasida kamonchali
tanbur (sato) haqida ibratli mulohazalar bildirgan hamda inson ovozining musiqa
asboblari ichida eng yoqimlisi deb hisoblagan.
Al Forobiy (IX asr) mohir ijrochi sifatida ham tanilgan. U damli cholg’u nay
asbobini, torli mizrobli cholg’u tanbur va ud musiqa asboblarini juda zo’r mahorat
bilan ijro etgan. Forobiy mohir ijrochi sifatida musiqa cholg’u asboblarining jamiyat
hayotidagi rolini o’rganishga ahamiyat beradi va u “Jangu jadallarda, raqslarda, to’y-
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
195
tomoshalarda, ko’ngil ochar bazmlarda hamda ishq va muhabbat qo’shiqlarini
kuylashda chalinadigan cholg’ular bor”, deb yozgan edi. Kitobning ikkinchi qismida
halq cholg’ulari lyutnya, tanbur, ud, nay, rubob, chang, shoxrux, qonun, dutor va
boshqa cholg’ular izchil va batafsil ta’riflanadi. Lyutnya-torli mizrobli cholg’usi
o’sha davrda eng keng tarqalgan bo’lib, o’ziga xos mizrob (chertma) vositasida
chalingan, dastasida esa ligatura (lada) lar joylashgan.
IX-X asrlarda lyutnya arabcha ud nomini oladi. Bu cholg’u asbobi ko’pgina
Sharq mamlakatlarida, Kavkazorti xalqlari orasida, O’zbekiston va Tojikiston
cholg’uchiligida hozirgi kungacha saqlanib kelayapti. (Zamonaviy ud namunalari
T.D.K. ning sohaviy-tajribaviy sinovxonasida mavjud) “Musiqa xaqida katta kitob”
da Forobiy yana bir cholg’u asbobi tanburni ta’riflaydi. Olimning fikricha, tanbur
forscha tan-bur ya’ni (Dilni tirnash) ud cholg’usiga yaqin turadigan cholg’udir deydi.
Forobiy shuningdek nayni ham ta’riflaydi. U turli xil damli musiqa cholg’ularini
ovoz hosil qilish uslubiga ko’ra naysimon guruhga kiritadi, ya’ni nay quvurida
havoning damli harakati orqali, tovush hosil bo’ladi. Ulardan biri oddiy nay, yoki bir
yo’nalishda joylashgan ko’p teshikli nay. Bu turdagi bo’ylanma naylar yoki turlicha
ataluvchi naylar hozirgi kunda ham Sharq xalqlari orasida mavjud. Uning
Vetnamliklar sao, tojiklar tutek, tatarlar kaval, qozoqlar sibizg’a, Ozarbayjonliklar
nay (juda kam uchraydi), qirg’izlar uo, choor (cho’ponlarning cholg’u asbobi)
o’zbeklar nay deydi.
Forobiy, shuningdek, Dunay, (Mizmar) ni ham alohida tilga oladi. Dunay
hozirda qo’shnay yoki turkman cholg’usi gosha-dilli tyuy dyuk (qo’sh qamishdan
yasalgan cholg’u) ga o’xshatadi.
Forobiy o’z risolasida o’zi yashagan davrda mavjud bo’lgan rubobni ham
batafsil ta’riflaydi. O’sha davrdagi rubob ham hozirgi qashqar rubobiga o’xshash
bo’lib, pardalari dutor pardalariga o’xshagan, dastasi ancha uzun bo’lganligini,
asosiy qismini yog’och dekali pastki qismi esa charmdan ishlangan, dekali musiqa
cholg’usi deb ta’riflaydi. Shuningdek, musiqa asbobi changni ham ta’riflaydi. O’sha
vaqtgacha changning 15 ta tori bo’lgan, ular diatonik sozlangan va ikki oktava
oralig’iga teng tovush qatorga ega deydi. Yana Forobiyning guvohlik berishicha ud
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
196
cholg’usi ansambl ijrochiligida yetakchi rol o’ynagan “Cholg’u asboblari haqida
kitob” ida olim tanbur, rubob, chang, cholg’u asboblarini udda chalayotgan kuyga
yoki yakka navoz xonandaga, uyg’un jo’r bo’lish, uchun sozlash usullarini
tushuntiradi.
Shunday qilib, Sharqning ulug’ allomasi Al-Forobiy musiqa ilmining bir
bo’limi sifatida cholg’u asboblarini o’rganuvchi cholg’ushunoslik sohasiga asos
soladi.
Abu Ali ibn Sino (980-1037) o’z davri musiqa cholg’ularini ikki guruhga
bo’ladi: Mizrobli, noxunli, (Borbad, tanbur, rubob) va butun rezanator qapqog’i
bo’ylab tortilgan ochiq cholg’u asboblari (shohrux, chiltor, lira), chang (arfa). Olim,
ohangi inson ovoziga yaqin turadigan cholg’u asboblari ud, rubobni batafsil
ta’riflagan.
O’sha davrda yashab ijod etgan Safiuddin Urmaviy musiqa ilmini tizimini
(sistemasi) ni rivojlantiradi. U
“
Taqvadorlik kitobi” da ud cholg’usini ta’riflaydi:
“Bilginki, cholg’u asboblari ichida ud asbobi eng mashhur va zamonaviydir”.
Udning dastasining to’la chizmasi, uni sozlash haqida tasavvur beradi. A.
Navoiyning tasdiqlashicha, mavjud 12 maqom qadimiy musiqaning asosidir.
Marog’iy (XIV asr) g’ijjakning ipak yoki pay torlari jez torlariga nisbatan
ancha yaxshi va mayin ohang beradi deydi, o’zining g’ijjak yasash usuli haqida
bergan ma’lumotlarida.
Qo’sh torli cholg’u asbobi dutor haqida ilk ma’lumotlar Al-Husayniy (XV asr)
ning musiqa kononlarida uchraydi. “Dutor” atamasining paydo bo’lishiga, uning
shaklan o’xshash, ko’p torli boshqa cholg’u asboblaridan (Ozarbayjoncha soz, ud,
tanbur kabi) farqlash asosiy sabab bo’lgan. XVII asrning mashhur ud va chang
cholg’usi ijrochisi Darvish Ali o’zining risolasida o’sha davrda qo’llanilgan cholg’u
asboblari haqida batafsil ma’lumot bergan. U udni cholg’ular “Shohi” deb ataydi.
Udning juft sozlagan o’n ikki tori bo’lgan. Farobiy davridagi dastlabki uddan bir
muncha farq qilgan. Risolada yozilishicha chang cholg’ular homiysi Zuhroga
bag’ishlangan.
Koreya musiqasi haqida birinchi eslatma antik davrga borib taqaladi.
U Xitoy va O‘rta Osiyo ta’sirida bo‘lgan, u yerdan ko‘plab asboblar: torlar, nog‘oralar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
197
va naylar olib kelingan. O‘rta asrlarda Koreya yarim orolida moslashtirilgan xitoy
saroy musiqasi ijro etilib, xalq musiqasi janrlari parallel ravishda rivojlana boshladi.
Joseon sulolasi davrida Xitoyning saroy musiqasiga ta’siri pasaydi, mo‘g‘ul va yapon
bosqinchilariga qarshi kurash davrida uning rivojlanishi to‘xtatildi. Bu davrda xalq
musiqasi rivojlanib, pansori, sanjo, pungmul va boshqa janrlar paydo bo‘ldi.
Yaponiya istilosidan so‘ng Yevropa musiqasi Koreyaga kirib keldi. Ayrim
folklor janrlari (pansori, sanjo) ma’qullandi va mustamlaka hokimiyatlari davrida
ishlab chiqildi, boshqalari, ayniqsa marosim musiqasi bilan bog‘liq bo‘lganlar
yo‘qoldi. 1948 yilda Koreya musiqaga o‘z yondashuvlarini ishlab chiqqan Janubiy va
Shimolga bo‘lingan. Shimolda mafkuraviy maqbullik musiqaning eng muhim
xususiyatiga aylandi, Yevropa musiqa an’analariga asoslangan xalq janrlari va
janrlari rivojlanmoqda.
O‘zbekistonda 2016 yilning 13—22 oktyabr kunlari Koreya madaniyati
festivali Korea Festival 2016 bo‘lib o‘tdi. Diplomatik missiyaning ma’lum qilishicha,
festival
Toshkent,
Samarqand
va
Buxoro
shaharlarida
o‘tkazilindi.
Festival Koreya respublikasi tashkil topgan kun – 12 oktyabrda rasmiy qabul bilan
boshlandi..
Festival doirasida 15 oktyabr kuni Sookmyung Gayageum va B-boy orkestri
ishtirokida
Koreya
fyujn
musiqasi
konserti
bo‘lib
o‘tdi.
Korea Festival 2016 bilan bir qatorda Koreya respublikasi ta’lim markazi yil
davomida turli madaniy tadbirlarni o‘tkazadi. Ular orasidan notiqlik san’ati, koreys
tilida insho yozish, an’anaviy o‘yinlar, koreyscha qo‘shiqlar tanlovi, Koreyaning
an’anaviy bayramlari bilan bog‘liq tadbirlar o‘rin olgan. [https://sof.uz/uz/post/o-
zbekistonda-koreya-madaniyati-festivali-bo-lib-o-tadi]
O‘tgan asrning 20-yillaridayoq bolalarni musiqa cholg‘ularini chalishga
o‘rgatish tashabbuskori musiqa arbobi va pedagog N.A.Metlov bo‘lgan. Bolalar
orkestrini tashkil qilish g‘oyasi ham aynan shu arbobga tegishlidir. N.A.Metlov
tovush qatoriga ega bo‘lgan bolalar musiqa asboblarini: metallofon va ksilofonni
yaratish va takomillashtirish borasida kata ishlarni amalga oshirgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
198
Musiqa asboblarini chalish – bolalar ijrochiligining turlaridan biri. Bolalar
musiqa asboblari va o‘yirnoqlaridan (ham mashg‘ulotlarda, ham kundalik hayotda)
foydalanish maktabgacha yoshdagi bolalarning musiqiy taassurotlarini boyitadi,
ularning musiqiy qobiliyatlarini rivojlantiradi.
Maktabgacha yosh davri musiqiy ko‘nikma va malakalarni shakllantirish
uchun tobora sensitiv sanaladi. Bu yosh davrida bolalar bilan olib borilgan tizimli,
izchil tarbiya ishlari kelajakda o‘z mevasini berishi shubhasiz.
Musiqa o‘z tabiatiga ko‘ra insonlar hayotini, ularning turli voqyealarga
nisbatan munosabati va ichki kechinmalarni xilma-xil tovush bo‘yoqlari orqali badiiy
obrazlar vositasida tasvirlaydi. Musiqa bolalar hissiyotiga kuchli ta’sir eta olishi bilan
birga ularni nafosat olamiga olib kiradi. Buning uchun musiqa rahbari, avvalo,
bolalarni sevishi, bolalar fiziologiyasi, adabiyot, ona tili hamda mutaxassislik:
musiqa o‘qitish metodikasi, fortepiano, vokal, musiqa nazariyasi, solfedjio, ritmika,
direjyorlik kabi fanlarni puxta bilishi lozim. Musiqa rahbarning bog‘cha hayotidagi
o‘rni beqiyosdir. U o‘z kasbiga mehr qo‘ygan, yuksak madaniyati, keng
dunyoqarashga ega inson bo‘lmog‘i lozim. Bolaning uch yoshdan yetti yoshgacha
bo‘lgan davrini maktabgacha davr, deb hisoblaymiz. Tajribalardan ma’lumki,
bolalarda ushbu davrda paydo bo‘ladigan taassurotlar umurbod saqlanib qoladi. Bu
bolaning aqliy va jismoniy jihatdan tez o‘sish va dunyoni bilish, atrof-muhitga o‘z
munosabatini
bildirish istagi kuchayib boradigan davrdir. Shu sababli tarbiyachi va ota-
onalar bolalarni har tomonlama yetuk bo‘lib o‘sishlariga jiddiy e'tibor berishlari
kerak. Musiqa rahbari tomonidan yaxshi tashkil etilgan musiqiy tarbiya bolalarni
barkamol inson bo‘lib yetilishlariga ijobiy ta’sir etadi. Bu ishda bolalar bog‘chasi
pedagogik jamoaning ishtiroki va faoliyati juda muhimdir. Musiqa mashg‘ulotlarini
gigienik talablarga javob beradigan darajada olib borish musiqa rahbarining asosiy
vazifalaridan hisoblanadi. Bayram ertaliklar bolalar badiy tarbiyalash shakllaridan
biridir. Musiqa rahbari bu ishga ijodiy yondoshib to‘g‘ri tashkil qilgan bayram va
bayram shaklidagi tadbirlar, o‘yin-kulgu soatlari, konsert, sayllar, sport bayramlari,
nafosat soatlari, ko‘ngilochar o‘yinlar, bayram ertaliklari, bolalarni kichik yoshdan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
199
boshlab ma’naviy ozuqa olishga, tasavvurlarini boyitishga xizmat qiladi. Musiqa
rahbari zamon bilan hamnafas qadam tashlashi lozim. U zamonaviy texnik
vositalardan foydalana olishi, ko‘rgazmali qurollar tayyorlashi bilan birga davlat
talablariga muvofiq milliy musiqamiz, qadriyatlarimiz, cholg‘usozlarimiz tarixi,
mumtoz kuylarimiz, o‘zbek xalq musiqasining mahalliy uslublari, termalapar, yalla,
alla singari asarlarini mukammal o‘rganib, qiziqtira oladigan, kichkintoylarning
yoshidan kelib chiqqan holda tushuntiradigan, qiziqtira oladigan, oliy janob,
mehnatkash inson bo‘lishi kerak. Shuningdek, uning yangi pedagogik
texnologiyalarni musiqa mashg‘ulotlariga tatbiq etib, zamon bilan hamnafas qadam
tashlamog‘i ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Hozirda maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalar ansambllarini tashkil etish
borasida ma’lum ishlar qilinyapti. O‘zbekiston Davlat konservatoriyasining xalq
cholg‘u asboblarini takomillashtirish ilmiy tadqiqot eksperemental laboratoriya
mudiri, O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi A.X.Leviyev
rahbarligida maktabgacha yoshdagi bolalar va umumta’lim maktablari boshlang‘ich
sinflar uchun bolalarga moslashgan cholg‘ularning yangi turi yaratildi. Endi
maktabgacha yoshdagi bolalarni o‘zining o‘zbek xalq cholg‘ulari bilan tanishtirish,
ularda ijro etish imkoniyati paydo bo‘ldi. Birinchilardan bo‘lib, Uchtepa tumaniga
qarashli 217-MTM da musiqa rahbari Ro‘zimetova Venera bolalar ansamblini tashkil
etdi. 1996 yil oktyabr oyidan boshlab, T.N.Qori Niyoziy nomidagi O‘zbekiston
pedagogika fandari ilmiy tadqiqot instituti tajriba sinov maydonda 217-MTM xalq
cholg‘ularda cholishni o‘rgatish tajribasini ommalashtirdi. Shu maqsadda musiqa
tarbiyachisi va rahbarlari uchun uslubiy qo‘llanma yaratildi.
Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarning musiqiy didini shakllantirishda
musiqani ongli ravishda idrok etish ko‘zda tutiladi. MTTlarda olib boriladigan barcha
musiqiy tarbiyaviy ishlar bolalarda bog‘cha yoshidan boshlab oliyjanob fazilatlarni
shakllantirishga qaratilgan. Bolalar bog‘chalarida amalga oshiriladigan tarbiyaviy
ishlar yosh avlodni ma’naviy jihatdan yutuq barkamol inson bo‘lib voyaga yetishida
xizmat qiladi. Musiqa mashg‘ulotlari jarayonida kichkintoylar hayotiy voqyeylikni
musiqiy obrazlar orqali idrok etib boradilar. Ular yoshiga mos musiqiy asarlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
200
tarbiyalanuvchilarda unutilmas taassurot qoldiradi, ma’naviy dunyosini boyitadi.
Bolalar bog‘chasida amalga oshiriladigan his eta olish qobiliyati rivojlanib boradi.
Turli cholg‘u sozlardan foydalanib o‘tkaziladigan har bir musiqiy mashg‘ulot
kichkintoylarda badiiy nafosat zavqni, mehnat, hisob, atrofdagi olam kabi konkret
mashg‘ulotlarda bolalarning abstrakt fikrlashini, mantiqiy xotirani shakllantirish
kuchi kabi qobiliyatlarini rivojlantiradi. Musiqa mashg‘ulotlarida bolalar guruhidan
o‘zbek milliy cholg‘u ansamblini tuzish mumkin.
Ansambl fransuzcha «ensemble» so‘zidan olingan bo‘lib, birgalikda degan
ma’noni anglatadi. Ansambl ikki va undan ortiq musiqa ijrochilarining birgalikda
ma’lum bir musiqiy asarni ijro etish jarayoni bilan bog‘likdir. Ansambl tarkibida
cholg‘uchilar soni 2 tadan 16 tagacha bo‘lishi mumkin. Cholg‘u ansambllarining ijro
etadigan musiqa asari xususiyatiga ko‘ra unison va ko‘p ovozli ansamblga bo‘linadi.
Unison ansambli ko‘proq an’anaviy ijrochilikka xos.
Ansambllarni tashkil etish va uni boshqarish uchun musiqa rahbar o‘zbek xalq
cholg‘ularining tarixi, ularning ijro imkoniyatlari, diapazoni, shtrixlari, ansambldagi
vazifasi va o‘rnini yaxshi bilishidan tashqari xalq cholg‘ularidan birortasini
mukammal egallagan bo‘lishi foydadan xoli bo‘lmaydi. Musiqa rahbar ansambl
a’zolariga o‘rgatadigan asarini xalq cholg‘usida chalib berishi maqsadga muvofiq
bo‘ladi. Mashg‘ulot boshlashdan oldin cholg‘ularning soziga e’tibor qaratish lozim.
Cholg‘u asboblarini kamerton yoki fortepiano cholg‘usiga sozlash tavsiya etiladi.
Har bir cholg‘u o‘z shakli va konstruksiyasiga ega va ijro uslublari turlichadir.
Ijrochining texnikasini shakllantirish asosida qo‘l va barmoqlar harakati yotadi.
Masalan, qonun cholg‘usida ijro texnikasini shakllantirishda barmoqlar tezkorligi
ustida ishlashning keragi yo‘q. Doira ijrochiligida esa, aksincha, qo‘l harakatlari
boshqa ko‘rinishda bo‘ladi. Zarbli cholg‘ular ijrochiligida chap qo‘l barmoqlarining
harakati gorizontal ko‘rinishda, kamonli cholg‘ular ijrochiligida esa vertikal ko‘rinish
kasb etadi. Har bir cholg‘uning ijro imkoniyatlari, uning ijrodagi o‘rni haqida
ansambl a’zolari tasavvurga ega bo‘lishlari asar ijrosida katta samara beradi.
Ansambl qatnashchilarining to‘g‘ri joylashishi, o‘tirishi, musiqa asbobini
to‘g‘ri ushlashi, chiroyli tovush hosil qilishi, shtrixlar, dinamik belgilarga e'tibor
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
201
qilishini kuzatish va, o‘z navbatida, xatolarni tuzatib borish rahbarning asosiy
vazifalaridan biridir.
Musiqa rahbar jamoa qatnashchilarining ma’naviy-ma’rifiy, estetik
tarbiyasiga katta e'tibor berishi, odob-ahloq qoidalari asosida o‘z qobiliyatlarini
takomillashtirib borishlarini kuzatib, ularga ko‘maklashib bormog‘i darkor.
Musiqa rahbar ansamblga o‘rgatadigan asarini mukammal bilishi, uning
yaratilish tarixi va boshqa kerakli ma’lumotlar, jumladan, o‘lchovi, usuli, dinamik
belgilari, asarning bastakori haqida tushuncha berishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bu
ma’lumotlar qatnashchilarga chalinayotgan asar haqida tasavvur hosil qilishiga
yordam beradi. Shuningdek, rahbar ijrochilik mahoratiga aloqador vazifalarni aniq
belgilab berib, uning bajarilishini qat'iy talab qilishi lozim. Berilgan vazifalarning
bajarilishini to‘gri talab qilish ijodiy birlik, asarning muvaffaqiyatli ijrosining
garovidir musiqa rahbar ansambl bolalari bilan muomala qilishda, albatta, o‘z
uslubini topishi kerak. Asarning yaxshi ijrosi har bir cholg‘uchining kayfiyatiga ham
bog‘liq bo‘ladi. Ansambl bolalaridan birortasining kayfiyati yomon bo‘lsa, qolgan
ishtirokchilarga ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Asar tanlashda ham rahbar
ansambl bolalarining qobiliyatlarini inobatga olsa maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Ma’lumki, har bir cholg‘uchi o‘ziga xos, bir-biriga o‘xshamaydigan musiqiy his-
tuyg‘ularga ega. Musiqa rahbari ana shu his-tuyg‘ulardan ham foydalanishi mumkin.
Asar haqida, asarning qaysi bo‘lagi, taktida qochirim, bezak, nola ishlatish lozimligi
to‘g‘risida qatnashchilar fikrini bilib, yagona bir qarorga kelishi va ansambl
qatnashchilariga bu qarorga kelish sabablarini tushuntira bilishi lozim.
Mashg‘ulot vaqti chegaralangandir. Uni tejamli va samarali o‘tkazish uchun
rahbar oldindan tayyorgarlik ko‘rishi kerak. Yakka ish rejalarini tuzishi shart. Bu reja
rahbar e'tibor berishi lozim bo‘lgan barcha ishlarni qamrab olishi lozim. Reja tuza
turib, rahbar mashg‘ulot jarayonining umumiy zanjirida qatnashchining tutgan
o‘rnini aniq ko‘z oldiga keltirishi, mashg‘ulot maqsadi va boshqa musiqiy predmetlar
bilan o‘zaro aloqasini aniqlashi shart.
Ansambl a’zolariga katta zavq beruvchi kuch-bu konsert sahnasidir.
Cholg‘uchilar faqatgina mashg‘ulot xonalarida shug‘ullanmasdan, balki har xil
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-21
Часть–1_ Март –2025
202
turdagi konsertlar, tanlovlarda ishtirok etishlari yaxshi samara beradi. O‘z kasbiga
qiziqish, muhabbat uyg‘otish uchun mashhur musiqachilar bilan uchrashuvlar
o‘tkazib turish foydadan xoli bo‘lmaydi. Musiqa rahbari mashg‘ulot olib borish
etikasiga ham alohida e'tibor qaratishi lozim. Mashg‘ulotlar har doim muntazam olib
borilishi, musiqa rahbari kechga qolmasligi shu bilan birga, bolalardan ham
mashg‘ulotning o‘z vaqtida boshlanishini talab qilishi ishning sifati va
samaradorligini oshiradi
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1. Matyoqubov O. Maqomot. (ilmiy-ommabop monografiya) T., 2004.
2 U.Mirzahmedov, N.Rejametova «Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
musiqa mashg‘ulotlarini tashkil etish metodikasi» T.2020
3 O`ZBEK XALQ MAHALLIY MUSIQA USLUBLARINING SHAKLLANISH
JARAYONLARI Xamdamov Bekmurod Bobomurod o`g`li, Annakulova Dildora
Baymuratovna Vol. 13 No. 2 (2025): FARS International Journal of Education, Social
Science & Humanities.
4.
.Annakulova
Dildora
Baymuratovna.
(2024).
SAMARQAND
DOSTONCHILIK MAKTABINING TARIXIY SHAKLLANISHI VA
BAXSHI IJROCHILIGI AN'NALARINING TUTGAN O'RNI.
"MUSIQАTА'LIMI VАSАN'АTINING BUGUNGI GLOBАLLАSHUV
SHАROITDАMILLIY-IJTIMOIY
АHАMIYATI:
MUАMMO
VАYECHIMLАR" (ASR), Tashkent, Uzbekistan. Academic Scientific
Research GroupS.
5.
КОНУРОВА ЛЕЙЛА РУСЛАНОВНА; НУРАЛИЕВ ЯХШИБОЙ.
ОБУЧЕНИЕ ДЕТЕЙ ИГРЕ НА МУЗЫКАЛЬНЫХ ИНСТРУМЕНТАХ
ДОШКОЛЬНОГО ВОЗРАСТА. European Journal of Interdisciplinary Research and
Development
,
[S.
l.],
v.
4,
p.
122–126,
2022. Disponível em:
https://ejird.journalspark.org/index.php/ejird/article/view/74. Acesso em: 26 feb.
2025.
