Ijtimoiy fanlar

“Tarixi Salimiy” asarida Buxoro amirligining so‘nggi uch mang‘it hukmdorlari: Muzaffar (1860-1885), Abdulaxad (1885-1910) va Olimxon (1910-1910) davridagi siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy tarixi haqida qimmatli va batafsil ma’lumotlar keltirilgan. Bu xotiralar muallifi, zikr etilgan uch amir davrida yashagan Mirza Rahimning o‘g‘li Salimbek Mirza (1848-1930) ular qo‘l ostida xizmat qilgan, yuqori davlat lavozimlarida ishlagan.

Mazkur maqolada Buxoroda tashkil etilgan “Tarbiyai atfol” jamiyati to’g’risida bo’lib, undagi Munzim va boshqa yosh buxoroliklarning faoliyati, jamiyat tomonidan ilgari surilgan dolzarb masalalar haqida ma’lumotlar keltirilgan. Shuningdek, bu jamiyat to’g’risidagi zamondoshlarining fikrlari ham iqtibos qilingan.

Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan sud-huquq islohotlari va ularning yuridik yordam tizimini modernizatsiya qilishdagi ahamiyati ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilingan. Xususan, sud hokimiyatining mustaqilligini ta’minlash, fuqarolarning adolatli sud himoyasiga bo‘lgan konstitutsiyaviy huquqlarini kengaytirish, advokatura institutini rivojlantirish, davlat tomonidan ko‘rsatiladigan yuridik yordam tizimini takomillashtirish kabi masalalar chuqur o‘rganilgan. Yuridik yordam tizimining amaliy va institutsional muammolari, ularni bartaraf etish yo‘llari, huquqiy mexanizmlarni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy xulosalar va takliflar keltirilgan. Maqola sud-huquq islohotlarining zamonaviy bosqichda yuridik yordam tizimi bilan uyg‘unlashuvini yoritib, mazkur yo‘nalishdagi integratsion jarayonlar va huquqiy rivojlanishning dolzarb jihatlarini ochib beradi.

Ushbu ilmiy ishda patronaj xodimlarining faoliyati, bemor monitoringi, ularning reytingi va tibbiy xizmat sifatini oshirish mexanizmlari chuqur tahlil qilingan.
Diagrammalar asosida xizmat ko‘rsatish samaradorligi, bemorlar bilan ishlash dinamikasi va patronaj tizimining afzalliklari yoritilgan. Tadqiqotda amaliy kuzatuvlar, monitoring natijalari va statistika ma’lumotlari asosida patronaj tizimini takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan.

Ushbu maqolada Alisher Navoiyning “Siroj ul-muslimin” asari mazmun-mohiyati, roʻza ibodati masalalari bayon etiladi. Asarda roʻzaning ahamiyati, uning diniy va maʼnaviy maqsadlari, shuningdek, roʻza sababli inson nafsini tiyish va taqvoni oshirish kabi jihatlar yoritilgan.

Ushbu maqolada Abdulla Qahhorning “Sinchalak” qissasining til xususiyatlari,asardagi so’zlarning o‘quvchiga ko’rsatadigan pragmatik ta’siri hamda ifodalaydigan ma’nolar ko’rsatib o’tiladi.

O‘zbеk tilshunоsligidа tаsdiq vа inkоr mа’nоli gаplаr, ulаrni ifоdаlоvchi shаkliy-grаmmаtik vоsitаlаr tizimi, tаsdiq vа inkоr gаplаrning sеmаntik qаmrоvi bilаn bоg‘liq tоmоnlаri umumnаzаriy plаndа mоnоgrаfik yo‘sindа аtrоflichа o‘rgаnilgаn [2:152]. Birоq mаzkur hоdisа ilmiy-stilistik nuqtаyi nаzаrdаn, shuningdеk, bundаy gаplаr sеmаntikаsidа “shахs” lisоniy zаrrаsining ifоdаlаnish ko‘lаmlаri esа hаli tаdqiq etilmаgаn.

Ushbu maqolada Gʻafur Gʻulomning “Shum bola” qissasi tili misolida o‘zbek tilining maishiy leksik qatlamiga oid birliklar leksik-semantik va tarixiy-etimologik jihatdan tahlil etilgan. Asarda ishlatilgan uy-roʻzgʻor buyumlariga oid soʻzlar (ignа, paqir, kosa, gʻalvir, o‘choq, o‘qlov va b.) o‘zining qadimgi turkiy ildizlari, fonetik o‘zgarishlari hamda ko‘chma ma’nolari orqali xalqning madaniy-maishiy hayotini aks ettiradi. Tahlil natijalarida bu leksik birliklarning semantik taraqqiyoti, nutqiy holatdagi variantlari, arxaik shakllari va iboraviy qo‘llanishlari ochib berilgan. “Shum bola” asaridagi maishiy leksika o‘zbek xalqining tarixiy tafakkuri, ijtimoiy hayoti va kundalik turmush tarzini aks ettiruvchi muhim lingvistik manba sifatida qaraladi.

Mazkur maqolada Qo'qon adabiy muhiti vakil laridan biri Andalibning “Shohnomayi Andalib” qo ‘lyozma nusxasining tavsifi bayon qilinadi. QoMyozmaning tashqi va ichki xususiyatlari о ‘rganilib, uning umumiy tuzilishi yoritiladi. Hamda, qo ‘lyozmada kelgan ayrim baytlarning qisqacha mazmuni bayon qilinadi.

Ushbu maqola Konstitutsiyada mustahkamlangan shaxsiy erkinlik va shaxsiy xavfsizlik huquqining nazariy-huquqiy asoslarini chuqur tahlil qilishga bag‘ishlanadi.
Tadqiqotda insonning tug‘ma va ajralmas huquqi sifatida e’tirof etilgan shaxsiy erkinlikning huquqiy tabiati, uning mazmun-mohiyati hamda konstitutsiyaviy normalar orqali ta’minlanish mexanizmlari ilmiy asosda yoritiladi. Shuningdek, shaxsning noqonuniy hibsga olinishi, asossiz javobgarlikka tortilishi yoki erkinligining turli shakllarda cheklanishi ustidan samarali himoyani ta’minlovchi protsessual kafolatlar, jumladan sud nazorati, advokat yordami, habeas corpus instituti va odil sudlov prinsiplari keng tahlil qilinadi. Maqolada zamonaviy konstitutsiyaviy rivojlanish jarayonlari, xalqaro inson huquqlari standartlari (Xalqaro paktlar, Yevropa va Amerika konvensiyalari tajribasi) hamda milliy qonunchilik o‘rtasidagi uyg‘unlik masalalari qiyosiy uslubda ko‘rib chiqiladi. Shaxsiy xavfsizlik huquqining amaliy jihatlari, xususan, davlat organlarining majburiyati, ularning protsessual vakolatlarini cheklash, inson sha’ni va qadr-qimmatini asrashga doir huquqiy mexanizmlar ham batafsil ochib beriladi.
Muallif zamonaviy konstitutsion yondashuvlarda shakllanib borayotgan yangi tamoyillar — inson huquqlarining ustuvorligi, davlatning javobgarligi, huquqni suiiste’mol qilishga qarshi kafolatlar, raqamli xavfsizlik va shaxsiy ma’lumotlar daxlsizligining kuchayib borishi kabi tendensiyalarni ham tahlil qiladi. Tadqiqot natijasida O‘zbekiston Konstitutsiyasida belgilangan shaxsiy erkinlik va xavfsizlik huquqlarining inson manfaatlari yo‘lida samarali ishlashini ta’minlash bo‘yicha ilmiy-huquqiy xulosalar va takliflar ishlab chiqiladi. Maqola inson huquqlari bo‘yicha mutaxassislar, yuridik ta’lim olish jarayonidagi talabalar, amaliyotchi yuristlar hamda konstitutsiyaviy islohotlar jarayoniga qiziqayotgan barcha o‘quvchilar uchun nazariy va amaliy ahamiyatga ega.

Dástan tilinde qollanılǵan frazeologizmler arqalı belgili bir dáwirdegi jámiyetlik-tariyxıy turmıs, mádeniyat belgileri saqlanadı. Solay eken, xalıq dástanlarınıń tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbeklerin úyreniw arqalı sol xalıqtıń tariyxı hám tili, onıń rawajlanıw basqıshları tuwralı bahalı maǵlıwmatlar alıwǵa boladı. Bul maqalada qaraqalpaq xalıq dástanlarınıń biri bolǵan "Sháryar" dástanındaǵı somatikalıq frazeologizmler, dástan tilinde qollanılıw ózgeshelikleri, bul turaqlı sóz dizbekleriniń jumsalıw ózgeshelikleri analiz etildi.

Ushbu maqolada “Sharq renesansi” davri mavzusini “Fikriy hujum” metodidan foydalanishning samarali yo’llarIga doir ma’lumotlar berilgan.

Maqolada Imom al-Buxoriy rivoyat qilgan hadislardagi ةادغلا -tong, bomdod namozi so'zining leksik-sematik xususiyatlari ilmiy jihatdan tekshirilgan. Bu so'zning hadislarda turli o'rinlarda turli ma'no qatlamlarini ifbdalab kelishi, arab va o'zbek tillari grammatik ko'rsatkichlari asosida qiyosiy tahlil qilingandagi leksik-sematik o'ziga xosliklari misollar asosida tadqiq etilgan.

Mazkur maqolada Alisher Navoiy tomonidan yozilgan “Saddi Iskandariy” dostoni tahlil qilinadi. Asarning umumiy hajmi, tuzilishi, janr xususiyatlari hamda tarixiy va diniy manbalarga asoslangani ilmiy yondashuv asosida yoritilgan. Dostonning Qurʼoni Karimdagi Zulqarnayn haqidagi oyatlar bilan bogʻliqligi, shuningdek, unda Iskandar obrazining badiiy-falsafiy talqini ochib beriladi. Asar orqali adolatli va ilmli rahbar timsoli yaratilib, o‘zbek epik an’analarida yangi bosqich boshlab berilgani ko‘rsatib o‘tiladi. Shuningdek, dostondagi g‘oyaviy mazmunning bugungi davr uchun ham dolzarbligi asoslab beriladi.

“Tashbeh – Sharq adabiyotida keng tarqalgan san’atlardan biri bo‘lib, ”o‘xshatish” ma’nosini ifodalaydi. Bu ikki narsa yoki tushunchani ular o‘rtasidagi haqiqiy (real) yoki majoziy munosabatlarga ko‘ra o‘xshatish san’atidir. Tashbih
san’ati tasvirlanayotgan shaxs, buyum yoki tushunchani o‘quvchi ko‘z o‘ngida aniqroq, jozibaliroq gavdalantirishga xizmat qilib, asar timsollari ma’naviy qiyofasini yorqinroq ochish, binobarin, shoir g‘oyasini o‘quvchi ongiga to‘laroq yetkazishga
imkon beradi

Onomastika (nomshunoslik) ning eng katta va asosiy qismini antroponimlar egallaydi. Antroponimlar ham bir kategoriyadir. O‘z ichida yana mayda bo‘laklarga bo‘linadi. Maqolada Navoiyning “Sab’ai sayyor”idan antroponimlarning sodda va qo‘shma shakllariga misollar keltirilgan.

Mazkur maqolada “Raqamli Oʻzbekiston – 2030” strategiyasi va uni amalga oshirishning mazmun-mohiyati yoritilgan. Shuningdek, raqamli infratuzilmani, raqamli iqtisodiyot, elektron hukumat, Raqamli texnologiyalar milliy bozori va axborot texnologiyalari sohasida ta'lim berish va malaka oshirishni rivojlantirish masalalari sharhlangan hamda “Raqamli Oʻzbekiston – 2030” strategiyasin samarali amalga oshirish boʻyicha amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.

Ushbu maqolada qadimgi hindlarning mashhur eposi hisoblanmish “Ramayana” eposi haqida, shu bilan birga asarda ishtirok etgan har bir obrazlar, qahramonlar haqida hamda ularga xos xususiyatlar, ularning ta’rifi va tavsifi haqida so`z yuritilgan.

Qurilish sohasining o‘sishi, O‘zbekiston iqtisodiyotining rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Biroq, uning tez sur'atlar bilan o‘sishi atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ushbu tadqiqot qurilish sohasining barqaror rivojlanish strategiyalarini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, ayniqsa "yashil iqtisodiyot" tashabbuslari orqali qurilish faoliyatining ekologik ta’sirini kamaytirish imkoniyatlariga diqqat qaratadi. Tadqiqot, xalqaro tajribalarni va mahalliy imkoniyatlarni tahlil qilib, qurilish sohasida atrof-muhitga zarar yetkazmaslik uchun samarali yechimlarni aniqlashni maqsad qilgan. Innovatsion texnologiyalar, tartibga solish tizimlari va eng yaxshi amaliyotlarni tadbiq etish orqali, O‘zbekiston qurilish sohasini ekologik jihatdan mas'uliyatli va barqaror qilish yo‘llarini izlaydi. Bu sa’y-harakatlar O‘zbekistonni iqtisodiy o‘sish va ekologik muhofazani birlashtirgan holda global barqarorlik maqsadlariga erishishga yordam beradi.

Maqolada turkiy xalqlarning dostonlari va afsonalari asosida turkiy xalqlar mifologiyasi tahlil qilindi. “Qo’rqut ota” kabi boshqa bir qator turkiy xalqlar dostonlaridan keng foydalanildi.

Ushbu maqolada “Qiyomat” romanida insoniy fazilatlarning badiiy talqini, inson xarakterining murakkab qatlamlari va axloqiy tanlovlar tahlil qilinadi. Asarda keltirilgan personajlar orqali ezgulik va yovuzlikning ichki kurashi tasvirlangani ilmiy asosda yoritiladi.
Muallifning badiiy mahorati, obrazlar tizimi va psixologik tasvir orqali insonning ijtimoiy hamda ma’naviy mohiyati ochib beriladi. Romandagi axloqiy qarama-qarshiliklar jamiyat hayotidagi real jarayonlar bilan bog‘lanib o‘rganiladi. Asarda vijdon, adolat, sabr, mehr, insonparvarlik kabi fazilatlarning o‘zaro uyg‘unligi ilmiy jihatdan sharhlanadi. Tadqiqot natijalarida insoniy fazilatlar badiiy tasvirning asosiy g‘oyaviy yo‘nalishini belgilashi isbotlanadi.
Maqola roman personajlari misolida ijtimoiy-ruhiy jarayonlarning badiiy ifodasi tahlil qilingan.

Ushbu maqolada tuproq unumdorligi va uning ekologik-meliorativ holatini yangi zamonaviy usullar orqali aniqlash va baholash, xususan, geoaxborot tizimlari asosida aniqlash samarali usul ekanligi haqida fikrlar olib boriladi. Obyekt "Qilchinoq-Humoyuni" fermer xo'jaligi.

O`quvchilarda ilmiy dunyoqarashni shakllantirishda qattiq jismlar fizikasining hozirgi paytdagi istiqbollari to`g`risida tushunchalar yaxshi natija beradi. Mazkur maqolada «Qattiq jismlar xossalari» xususida ayrim ma’lumotlar berishga harakat qilindi.

Ushbu maqolada “Pedagogning maqomi to’g’risida”gi qonunning o’ziga xos xususiyatlari va ushbu qonunda inson huquqlarini ifodalanishi haqida so`z yuritilgan.

Mazkur maqolada ta’lim-tarbiya tizimida pedagogika fanlarining tarmoqlari tahlil etilgan. Pedagogika fanlari tizimi turli adabiyotlarda turlicha tasniflari o‘rganilgan. Fanlar integratsiyasi jarayonida paydo bо‘lgan pedagogikaning zamonaviy tarmoqlari umumlashtirilgan. Aksariyat pedagogik muammolarni о‘rganish fanlararo yondashuvni, boshqa gumanitar fanlarning ma’lumotlarini talab qilishi tahlil etilgan.