141
O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA PARSELYATIV VA ILOVALI
QURILMALAR DERRIVATSIYASI
X.Ro‘ziyev (SamDCHTI magistranti)
Annotation: This article provides information on the derivation of selective and
application devices in Uzbek and English.
Key words: Parcellation, paradigmatic, syntagmatic, syntactic devices
Bizga ma’lumki, Parsellatsiya hodisasi haqida umumiy tasavvurga ega bo‘lishdan
oldin til elementlarining paradigmatic qatordan sintagmatik qatorga o‘tishi bilan bog‘liq,
bo‘lgan, ayrim masalalarga izoh berish maqsadga muvofiq ko‘rinadi. Chunki ilova
qurilmalari ham, parsellativ qurilmalar ham yetakchi gap bilan til elementlari aloqasining
ana shu ikki qirrasi qonun – qoidalari asosida munosabatga kirishadi.agar paradigmatic
munosabat ilova yoki parselyativ qurilmalar tarkibiy qismlarining til sistemasidagi o‘rni
bilan bog‘liq bo‘lsa, sintagmatik munosabat ularning nutqiy xususiyatlari bilan bevosita
daxldor bo‘lib, bunda eng asosiy muammosintaktik aloqa va uning shakllanish usullaridir.
Chunki, ketma – ket keladigan har qanday ikki gap yoki sintaktik qurilmaning
mantiqiy jixatdan bir – biri bilan bog‘liqligi yoki hech bo‘lmaganda, ma’lum bir semantik
aloqa bo‘lishi muqarrardir. Sintaktik munosabat ko‘p paytlarda huddi shu singari ikki yoki
undan ortiq sintaktik qurilmalar doirasida yashirin holda bo‘ladi. Ayniqsa mustaqil holda
shakllangan va davomli ohang tinimi bian ajratilgan sintaktik qurilmalar o‘rtasida
bog‘lovchi vazifasidagi morfologik element ishlatilmagan bo‘lsa, ularning sintaktik
munosabatini aniqlash qiyinlashadi.
Masalan:
chigit ekilib bo‘ldi.
Dars boshlandi
Keltirilgan misoldagi ikki gap o‘rtasida na mantiqiy bog‘liqlik van a sintaktik
munosabat ko‘zga tashlanadi. Ammo, shunga qaramasdan, ular bitta sintagmatik qator
zanjiri doirasida ketma – ket joylashmoqda.
Bu ketma – ketlikni berilgan gaplarning o‘rinlari almashtirilgan taqdirda ham
kuzatish mumkin.
Dars boshlandi.
Chigit ekilib bo‘lindi.
Biroq berilgan gaplar o‘rtasiga va bog‘lovchisi kiritilsa, ularning nafaqat mantiqiy,
balki sintaktik jihatdan ham uzviy aloqadorligi ko‘zga tashlanadi. Demak, ular o‘rtasida
bog‘lovchi vosita bo‘lmaganda ham mantiqiy va sintaktik munosabatlar mavjud bo‘lgan,
degan xulosaga kela olamiz. Masalan bu ikki xabat mazmuni ifodasi bir – biriga muhit
ta’sirida bog‘liq bo‘lishi ham mumkin. Boshqacha aytganda, darsning boshlanishi chigit
ekilib bo‘lishibilan bog‘liq bo‘lgan. Shuning uchun berilgan misolda bog‘lovchisiz
munosabat kuzatilsa, bog‘lovchi qo‘shilgandan keyin esa bog‘lovchili munosabat yuzaga
keladi xolos.
Zero sintaktik aloqa mavjud ekan, Grammatik munosabatlrning ham bo‘lishi
muqarrardir. “ bog‘langan ” degan tushunchaning uzi ham ana shunga ishora qiladi. Ammo,
o‘zaro bog‘langan gaplar, ergashish yo‘li bilan bog‘langan gaplardan farqli ravishda,
aksariyat hollarda, sintaktik tuzilishiga ko‘ra o‘z qobig‘ida nisbiy mustaqil bo‘ladi.
Shuning uchun ma’lum bir matn tarkibidagi gaplarni yoki sintaktik qurilmalarni
nafaqat semantik jixatdan, balki sintaktik jixatdan ham biri ikkinchisi bilan ma’lum darajada
munosabatda bo‘lishini alohida qayd etish lozim.
142
Misol uchun:
1)
Brigadir Ergash oldinga ot choptirib keldi. Shitob bilan ( Sh. Toshmatov. ishq
yangilandi.87.)
2)
Dadamdan xat keldi. Shimoliy qozog‘istondagi “mehnat tuzatish”
Koloniyasida jazo muddatini o‘tayotgan dadamdan ( U. Hoshimov Tushda kechgan
umrlar, 57.)
Keltirilgan misollarning har ikkalasida ham parsellyatsiya xodisasini kuzatamiz.
Birinchi: Yetakchi gapda izoh berib kelayotgan Shitob bilan, va ikkinchi misolda
Shimoliy Qozog‘istondagi “mehnat tuzatish” koloniyasida jazo muddatini o‘tayotgan
dadamdan tarzida shakllangan kengaytirilgan aniqlovchi qolipidagi sintaktik qurilmalar ana
shu hodisa ifodasi uchun asos bo‘lmoqda.
Ko‘rinadiki, yolg‘iz bir gap doirasida bemalol ifodalanishi mumkin bo‘lgan fikr
bo‘linib, parcha – parcha tarzida bayon etimoqda.
Shunga ko‘ra “parsellyatsiya” atamasining lug‘aviy ma’nosi ham
bo‘linish yoki
parchalanish
kabi tushunchalarni taqazo etadi. Tilshunoslarning parsellyatsiya hodisasiga
berilgan ta’riflari ham, garchi aynan bir xil bo‘lmasa-da, ana shu tushunchaga asoslanadi.
Parsellyatsiya hodisasi ta’sirida ajratib berilayotgan qismni ilmiy tilda
parsellyat
deb
nomlanadi. Parsellyat ergashib kelayotgan oldingi gap esa yetakchi yoki asosiy gap deb
yuritiladi.
Boshqacha aytganda, parsellyat yetakchi gapning ataylab tushirib qoldirilgan ma’lum
bir bo‘lagini taqozo etadi. Bu bo‘lak og‘zaki nutqda oldindan o‘ylanmagan,
rejalashtirilmagan holda vujudga kelganga o‘xshaydi. Ammo, sizningcha, parsellyat
so‘zlovchi shaxs tomonidan nutq jarayonida ongli ravishda alohida ajraltilib, bo‘rttirilib
beriladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Abdurahmonov X.o‘zbek tilining amaliy grammatikasi. – T.: O‘qituvchi 1992.
2.
Kaushanskiy B.A. A grammar of the english Language – M:
ПРОСВЕШЕНИЕ
3.
www.ziyonet.uz.
4.
www.ziyouz.uz.
