MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
180
PYTHON DASTURLASH TILIDA FUNKSIYALAR ISHLATISH
Tojimamatov Israiljon Nurmamatovich
Farg’ona davlat universiteti Amaliy matematika
va informatika kafedrasi o‘qituvchi
israiltojimamatov@gmail.com
Tojimatov Inomjon Ikromjono‘g’li
Farg’onadavlatuniversiteti 3-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15718117
Annotatsiya
Ushbu maqolada Python dasturlash tilidagi funksiyalar mavzusi ko‘rib
chiqiladi. Funksiyalar dastur kodini modul va qayta ishlatiladigan bo‘laklarga
bo‘lish imkonini beradi, shuningdek, dastur tuzilishini soddalashtiradi va uni
o‘qilishi oson qiladi. Maqolada funksiyalarning ta'rifi, parametrlari, qaytarish
qiymati va funksiyalarni chaqirish usullari haqida tushuntiriladi. Shuningdek,
oddiy Python dastur namunasi keltiriladi.
Kalit so‘zlar
Python, funksiyalar, parametrlar, qaytarish qiymati, modul, dasturlash, kod
bloklari, funksiyalarni chaqirish, Python sintaksisi, qayta ishlatish, ma'lumot
uzatish, xatolarni kamaytirish, kodni optimallashtirish, ma'lumotlarni qayta
ishlash, fayllar bilan ishlash, o‘zgaruvchi parametrlar, algoritmlar, kodning
samaradorligi, ko‘p vazifali dasturlar, dasturlash tamoyillari.
Ключевые слова
Python, функции, параметры, возвращаемое значение, модуль,
программирование, блоки кода, вызов функций, синтаксис Python,
повторное использование, передача данных, снижение ошибок,
оптимизация кода, обработка данных, работа с файлами, переменные
параметры, алгоритмы, эффективность кода, многозадачные программы,
принципы программирования.
Keywords
Python, functions, parameters, return value, module, programming, code
blocks, function calls, Python syntax, reuse, data transmission, error reduction,
code optimization, data processing, file handling, variable parameters,
algorithms, code efficiency, multitasking programs, programming principles.
Dasturlashda funksiyalar — bu kodni takroran ishlatish va murakkab
dasturlarni tartibli yozish uchun muhim vositadir. Python dasturlash tilida
funksiyalarni yaratish va ishlatish juda sodda va qulay. Funksiya yordamida
ma’lum bir vazifani bajaruvchi kod blokini nomlash va chaqirish mumkin. Bu
kodni qayta ishlatish, xatolarni kamaytirish va dastur samaradorligini oshirishga
yordam beradi. Funksiyalar yordamida dasturdagi kodni bo‘laklarga ajratish va
har bir bo‘lakka alohida nom berish mumkin. Bu dastur tuzilishini
soddalashtiradi va dastur kiritilgan ma'lumotlarni qayta ishlashni
osonlashtiradi. Katta tizimlarda funksiyalarni qo‘llash kodingizni ancha
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
181
soddalashtiradi, chunki ular kodni qayta ishlatishga imkon beradi va
shuningdek, kodni yanada o'qilishi oson va tushunarli qiladi. Python dasturlash
tilida funksiyalarni yaratish va ishlatish juda sodda. Funksiya bir necha
parametrni qabul qilib, bu parametrlar bilan ishlovchi va natijani qaytaruvchi
blokdan iborat. Ushbu funktsiyalar yordamida bir necha bo‘limlar bo‘yicha
vazifalarni bajarish va ulardan keyingi yechimlarni olish mumkin. Shuningdek,
Python’da funksiyalarning turlari, masalan, qaytarmaydigan funksiyalar yoki
o‘zgaruvchi sonli parametrlarni qabul qiladigan funksiyalar mavjud.
Funksiyalarni chaqirish esa juda oddiy bo‘lib, ular nomi va kerakli parametrlar
yordamida amalga oshiriladi. Shuningdek, funksiyalar yordamida ko‘p vazifali
dasturlarni yaratish va dastur strukturasini soddalashtirish mumkin. Funksiya
kodni tushunishga yordam beradi, chunki u kodni qisqartirish va boshqarishni
osonlashtiradi. Ayniqsa, bir necha marta ishlatiladigan kodni umumiy funksiya
sifatida yozish va uni kerak bo‘lganda chaqirish dasturchi uchun katta qulaylik
yaratadi. Python dasturlash tilida funksiyalar yordamida dasturlashning
modular usulini qo‘llash mumkin. Dasturda bir nechta kichik funksiyalarni
yaratish va ular yordamida katta va murakkab dasturlarni birlashtirish mumkin.
Bu yondashuv dasturchiga kodni turli qismlarga ajratib, biror xatolikni yoki
muammoni tezda aniqlash imkonini beradi. Funksiyalarni yaratishda
ma'lumotlarni to‘g‘ri tarzda uzatish va kodni tushunarli qilish juda muhimdir.
Yuqorida keltirilgan faktlar nafaqat Python dasturlash tilida, balki boshqa
barcha dasturlash tillarida funksiyalarning qanday ishlashini va dasturchi uchun
nimani anglatishini yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
Funksiyaning ta'rifi va sintaksisi
Dasturlash tilida funksiya — bu ma’lum bir vazifani bajarish uchun
yozilgan, nomlangan va takroran chaqiriladigan kod blokidir. Funksiyalar dastur
kodini modulga ajratish, uni qayta ishlatish va murakkablikni kamaytirish
imkonini beradi. Python dasturlash tilida funksiya yaratish juda oson va qulay
bo‘lib, bu til funksionalligi va sintaksisining soddaligi bilan mashhur. Python’da
funksiya yaratish uchun
def
kalit so‘zi ishlatiladi. Funksiya nomi va uning qabul
qiladigan parametrlari aniqlanadi, so‘ngra ikki nuqta qo‘yilib, yangi qatorda
funksiyaning bajariladigan kodi yoziladi. Funksiya tanasi doimiy ravishda bo‘sh
joy (indentatsiya) bilan ajratilgan bo‘lishi kerak.
Parametrlar va ularning turlari
Funksiyalar parametrlar orqali tashqi ma’lumotlarni oladi va ichida
ishlaydi. Python funksiyalarida parametrlarning bir necha turlari mavjud:
Majburiy parametrlar
— funksiyaga argument sifatida berilishi shart
bo‘lgan qiymatlar.
Standart qiymatga ega parametrlar
— agar chaqirishda berilmasa,
oldindan berilgan qiymat qabul qilinadi.
Kalit so‘zli (keyword) parametrlar
— chaqirishda parametr nomi bilan
beriladi.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
182
O‘zgaruvchi sonli parametrlar
— *args va **kwargs yordamida
funksiyaga noma’lum miqdorda argumentlarni yuborish mumkin.
Funksiyani chaqirish
Funksiya nomi va uning parametrlarini yozish orqali chaqiriladi:
python
КопироватьРедактировать
natija = funksiya_nomi(5, 7)
print(natija) # 12
Amaliy misol: Oddiy funksiya va uning chaqirilishi
Quyida ikki sonni qo‘shuvchi funksiya yozilgan va chaqirilgan dastur misoli
keltirilgan.
python
КопироватьРедактировать
def yigindi(a, b):
"""Ikki sonni qo‘shib natijani qaytaruvchi funksiya."""
return a + b
# Funksiyani chaqirish
natija = yigindi(10, 15)
print("Natija:", natija) # Natija: 25
Kengaytirilgan misol: Foydalanuvchidan ma'lumot olib, funksiyadan
foydalanish
python
КопироватьРедактировать
def salom_ber(ism):
"""Foydalanuvchiga salom beruvchi funksiya."""
return f"Salom, {ism}!"
# Foydalanuvchidan ism olish
foydalanuvchi_ismi = input("Ismingizni kiriting: ")
# Funksiyani chaqirish va natijani chiqarish
print(salom_ber(foydalanuvchi_ismi))
Xulosa
Python dasturlash tilida funksiyalar — dastur tuzilishini yanada samarali va
modulga asoslangan shaklda yaratish uchun eng muhim vositalardan biridir.
Funksiyalar yordamida murakkab va katta hajmdagi kodlarni kichik, alohida
bo‘laklarga ajratish mumkin, bu esa dasturiy ta’minotni boshqarishni
osonlashtiradi va kodni qayta ishlatish imkonini beradi. Funksiyalarning eng
asosiy afzalligi shundaki, ular kodni takrorlashni kamaytiradi, natijada xatolar
soni kamayadi va kodning samaradorligi oshadi. Bundan tashqari, funksiyalar
yordamida dastur tuzilishi yaxshilanadi, chunki har bir funksiya aniq
belgilangan vazifani bajaradi va shu bilan dasturdagi kodlar o‘zaro mustaqil
bo‘laklarga ajratiladi. Python tilining oddiy va qulay sintaksisi funksiyalarni
yaratishni ham juda osonlashtiradi. Def kalit so‘zi bilan boshlangan funksiya
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
183
tanasi, parametrlar va return operatori orqali funksiyadan qiymat qaytarish
imkoniyati dasturchiga har qanday murakkab masalalarni samarali yechishga
yordam beradi. Funksiyalar turli xil parametrlarni qabul qilishi, jumladan,
majburiy, standart qiymatga ega, kalit so‘zli va o‘zgaruvchi sonli parametrlarni
qo‘llab-quvvatlashi dasturchiga keng imkoniyatlar yaratadi. Bu esa murakkab
dasturlarni yaratishda funksiyalarning ko‘p qirrali va moslashuvchanligini
ta’minlaydi. Shuningdek, funksiyalar dasturda ma'lumotlar oqimini yaxshilaydi,
kodni modullar orqali tashkil qilishni osonlashtiradi va dastur samaradorligini
oshiradi. Katta va ko‘p funksiyali dasturlarda xatolarni aniqlash va tuzatish
jarayoni sezilarli darajada soddalashadi, chunki har bir funksiya alohida test
qilinishi mumkin. Natijada, Python dasturlash tilidagi funksiyalarning to‘g‘ri
tushunilishi va samarali qo‘llanilishi har bir dasturchi uchun muhim ko‘nikma
hisoblanadi. Ular dastur sifatini oshiradi, vaqt va resurslarni tejaydi hamda
kodni yanada professional darajada yaratishga imkon beradi. Bu maqolada
ko‘rib chiqilgan funktsiyalarning ta'rifi, parametrlari, qaytarish qiymati va
chaqirish usullari haqidagi ma’lumotlar boshlang‘ich va o‘rta darajadagi
dasturchilar uchun juda foydali bo‘lib, Python dasturlash tilida samarali kod
yozishning asosiy poydevorini tashkil etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mark Lutz. Learning Python, 5th Edition. O'Reilly Media, 2013.
2.
Python
rasmiy
hujjatlari
—
https://docs.python.org/3/tutorial/controlflow.html#defining-functions
3.
Al Sweigart. Automate the Boring Stuff with Python, 2015.
4.
David Beazley, Brian K. Jones. Python Cookbook, 3rd Edition. O'Reilly
Media, 2013.
5.
Guido van Rossum, Fred L. Drake Jr. Python Language Reference, Python
Software Foundation.
6.
Eric Matthes. Python Crash Course, 2nd Edition. No Starch Press, 2019.
7.
Robert C. Martin. Clean Code: A Handbook of Agile Software
Craftsmanship. Prentice Hall, 2008. (Funksiyalarni samarali yozish tamoyillari
uchun)
8.
Bjarne Stroustrup. The C++ Programming Language, 4th Edition. Addison-
Wesley, 2013. (Funksiyalar konsepti va dasturlash tamoyillari uchun)
9.
Zed A. Shaw. Learn Python the Hard Way, 3rd Edition. Addison-Wesley
Professional, 2013.
10.
Wes McKinney. Python for Data Analysis, 2nd Edition. O'Reilly Media,
2017. (Funksiyalar yordamida ma’lumotlarni qayta ishlash)
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
184
11.
Raymond Hettinger. Effective Python: 59 Specific Ways to Write Better
Python, Addison-Wesley, 2015.
12.
Corey Schafer. "Python Tutorials" (YouTube video kurslari) –
https://www.youtube.com/user/schafer5
13.
Real
Python.
"Defining
Your
Own
Python
Function"
—
https://realpython.com/defining-your-own-python-function/
14.
MIT OpenCourseWare, Introduction to Computer Science and
Programming in Python — https://ocw.mit.edu/courses/electrical-engineering-
and-computer-science/6-0001-introduction-to-computer-science-and-
programming-in-python-fall-2016/
15.
Python Software Foundation. PEP 8 — Style Guide for Python Code —
https://peps.python.org/pep-0008/ (Funksiya yozishda kod uslubi uchun)
16.
Luciano Ramalho. Fluent Python, O'Reilly Media, 2015. (Pythonning ilg‘or
imkoniyatlari va funksiyalar)
