MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
44
O’QITUVCHI VA O’QUVCHI O’RTASIDAGI KOMMUNIKATIV
MULOQOT SAMARADORLIGINI OSHIRISH
Maxamattayirova Mehrigiyo Mirzohid qizi
ADPI Pedagogika yo’nalishi 302-guruh talabasi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15357868
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi
kommunikativ muloqotning ahamiyati va uni samarali tashkil etish yo‘llari tahlil
qilinadi. Pedagogik jarayonda muloqotning ijobiy muhit yaratish,
o‘quvchilarning faolligini oshirish va ta’lim sifati yaxshilanishidagi roli ko‘rsatib
o‘tiladi. Shuningdek, zamonaviy kommunikatsion texnologiyalar va interaktiv
usullarning qo‘llanishi orqali muloqot samaradorligini oshirish bo‘yicha
tavsiyalar beriladi.
Аннотация:
В данной статье рассматривается значимость и пути
повышения эффективности коммуникативного взаимодействия между
учителем и учеником. Подчеркивается роль общения в создании
позитивной образовательной среды, повышении активности учащихся и
улучшении качества обучения. Также представлены рекомендации по
использованию
современных
коммуникационных
технологий
и
интерактивных методов.
Abstract:
This article discusses the importance and ways to enhance the
effectiveness of communicative interaction between teachers and students. It
highlights the role of communication in creating a positive educational
environment, increasing student engagement, and improving the quality of
education. Recommendations for using modern communication technologies
and interactive methods to enhance communication efficiency are also provided.
Kalit so‘zlar:
Kommunikativ muloqot, o‘qituvchi, o‘quvchi, pedagogik
jarayon, interaktiv usullar, ta’lim sifati, axborot texnologiyalari.
Ключевые слова:
Kоммуникативное общение, учитель, ученик,
педагогический процесс, интерактивные методы, качество образования,
информационные технологии.
Keywords:
Communicative interaction, teacher, student, pedagogical
process, interactive methods, quality of education, information technologies.
Insoniyat tarixida ta’lim-tarbiya eng muhim ijtimoiy institutlardan biri
bo‘lib kelgan. Har bir davr o‘zining ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy
o‘zgarishlariga mos ravishda ta’lim tizimini takomillashtirishni, ayniqsa,
o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi muloqotni yangi bosqichga olib chiqishni talab
qilgan. Bugungi globallashuv jarayonida bilim olish faqat tayyor ma’lumotni
o‘zlashtirish bilan emas, balki o‘z fikrini ifoda eta olish, tanqidiy fikrlash,
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
45
muloqotga kirishish kabi kommunikativ kompetensiyalarni rivojlantirish orqali
amalga oshmoqda. Shunday sharoitda o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi
kommunikativ muloqot ta’lim-tarbiya samaradorligining muhim omiliga
aylanmoqda. Kompetensiyaviy yondashuv asosida qurilgan zamonaviy ta’lim
jarayoni muloqotni biryoqlama bilim uzatish emas, balki ikki tomonlama, faol,
interaktiv hamkorlikka asoslangan jarayon sifatida talqin qiladi. O‘qituvchi va
o‘quvchi o‘rtasidagi samarali muloqot o‘quvchilarning darsdagi ishtirokini
faollashtiradi, ular orasida sog‘lom psixologik muhitni shakllantiradi, shaxsiy
yondashuvni yo‘lga qo‘yishga zamin yaratadi. Ayniqsa, o‘qituvchining o‘z fani
bo‘yicha chuqur bilimga ega bo‘lishi bilan birga, pedagogik-psixologik saviyasi,
nutq madaniyati, empatiya kabi kommunikativ kompetensiyalari yuqori bo‘lishi
ham ayni shu jihatdan muhimdir. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar ta’lim
jarayoniga kirib kelar ekan, ularning asosiy vazifalaridan biri aynan muloqotni
yangi bosqichga olib chiqishdan iborat. Masalan, onlayn ta’lim platformalari,
interaktiv dasturlar, virtual forumlar orqali o‘qituvchi-o‘quvchi muloqoti nafaqat
dars vaqtida, balki undan tashqarida ham uzluksiz davom ettirilishi mumkin. Bu
esa o‘z navbatida o‘quvchining bilim olish jarayonida o‘zini mustaqil va erkin his
etishiga xizmat qiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev ta’kidlaganidek,
“ta’limda sifat, bilimda chuqurlik bo‘lmasa, biz kutilgan yutuqlarga erisha
olmaymiz.” Sifatli ta’limning asosi esa – o‘qituvchining pedagogik mahoratida,
o‘quvchi bilan yuzaga keladigan muloqotning mazmunli va samimiy
bo‘lishidadir. Shu jihatdan, ushbu maqolada o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi
kommunikativ muloqotning mazmuni, turlari, samaradorlikka ta’sir etuvchi
omillar, shuningdek, zamonaviy usullar orqali uni rivojlantirish yo‘llari chuqur
yoritiladi. Tadqiqotning dolzarbligi shundan iboratki, ta’lim jarayonida
muloqotni samarali yo‘lga qo‘yish – o‘quvchilarda nafaqat bilim, balki shaxsiy
fikr, muloqot ko‘nikmalari va ijtimoiy faollikni shakllantiradi. Bu esa, o‘z
navbatida, jamiyatda ijtimoiy faollik, fuqarolik pozitsiyasi va axloqiy
qadriyatlarga ega bo‘lgan shaxslarni tarbiyalashga xizmat qiladi. O‘qituvchi va
o‘quvchi o‘rtasidagi kommunikativ muloqot bu ikki tomonlama axborot, fikr, his-
tuyg‘u va tajriba almashinuvi orqali ta’lim-tarbiya jarayonini amalga oshirish
vositasidir. Bu jarayon oddiygina savol-javob shaklida emas, balki shaxslararo
o‘zaro hurmat, ishonch va faol ishtirok orqali yuzaga chiqadi. Ta’limda
muloqotning to‘g‘ri tashkil etilishi o‘quvchining darsga qiziqishini orttiradi, uni
faollashtiradi, o‘z fikrini bildirish, savollar berish va tanqidiy yondashuvni
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
46
rivojlantiradi. Bu jarayon orqali o‘quvchi nafaqat bilim oladi, balki muloqot
madaniyatini, fikrlash uslubini, ijtimoiy ko‘nikmalarni ham egallaydi.
O‘qituvchining kommunikativ kompetensiyasi — uning nutq madaniyati,
intonatsiyasi, tana harakati, muomala uslubi, psixologik tayyorgarligi kabi
jihatlar muloqot samaradorligida muhim o‘rin egallaydi. Shu bilan birga,
o‘quvchining individualligini inobatga olgan holda unga yondashish, uning bilim
darajasi, temperamenti, qiziqishi va ehtiyojlaridan kelib chiqib muloqot shaklini
tanlash muhim hisoblanadi. Pedagogik muloqot og‘zaki, noverbal, yozma, hamda
elektron shakllarda kechishi mumkin. Har bir shaklning o‘ziga xos imkoniyatlari
mavjud: og‘zaki muloqot fikrlarni tezkor yetkazish va bahslashish imkonini
bersa, noverbal muloqot yordamida o‘qituvchi hissiy ta’sir ko‘rsatadi; yozma
muloqot esa fikrni puxta ifodalashga xizmat qiladi. Elektron kommunikatsiya esa
masofaviy ta’lim sharoitida uzluksiz aloqa o‘rnatish imkonini yaratadi. Muloqot
samaradorligini oshirishda o‘qituvchi tomonidan interaktiv usullarning
qo‘llanilishi alohida ahamiyat kasb etadi. Aqliy hujum, munozara, rol o‘ynash,
klaster, savol-javob kabi usullar o‘quvchini faollikka undaydi, uni darsning
markaziy ishtirokchisiga aylantiradi. Bu usullar orqali o‘quvchi o‘z fikrini
asoslash, boshqalarning fikrini tinglash, bahslashish va yakuniy xulosaga kelish
malakasini egallaydi. Natijada, muloqot darsdan tashqariga ham o‘tadi —
o‘quvchi mustaqil fikrlovchi va jamiyat bilan erkin muloqotga kirishuvchi shaxs
sifatida
shakllana
boshlaydi.
Zamonaviy
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari bu jarayonni yanada qulay va sifatli tashkil etishga xizmat qiladi.
Interaktiv doskalar, onlayn dars platformalari, forumlar, chatlar, elektron
kundaliklar — bularning barchasi o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida zamonaviy,
tezkor va doimiy aloqa o‘rnatishga xizmat qiladi. Masalan, o‘qituvchi darsdan
so‘ng ham o‘quvchining savollariga javob berishi, kerakli resurslarni ulashishi,
baholash natijalari bo‘yicha izoh berishi mumkin. Bu orqali o‘quvchining bilimga
bo‘lgan qiziqishi, mustaqil ishlash ko‘nikmasi, va eng muhimi — o‘qituvchiga
bo‘lgan ishonchi ortadi. Muloqotning tarbiyaviy qiymati ham katta. Har bir
o‘qituvchi-o‘quvchi muloqoti o‘zida axloqiy, estetik va madaniy ko‘rsatkichlarni
mujassam etadi. O‘quvchi o‘qituvchidan faqat bilim emas, balki nutq odobi,
muomala madaniyati, empatiya, tolerantlik, ijtimoiy mas’uliyat kabi fazilatlarni
ham o‘zlashtiradi. Shu sabab, o‘qituvchining har bir so‘zi, munosabati, hatto tana
harakati o‘quvchining ruhiy olamiga bevosita ta’sir qiladi. Muloqot vositasida
o‘quvchida shaxsiy qaror qabul qilish, liderlik, jamoada ishlash, fikr almashish va
murosaga kelish ko‘nikmalari shakllanadi.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
47
Kommunikativ muloqotning samaradorligi o‘qituvchining faqat bilimli
bo‘lishi bilan emas, balki o‘z bilimini qanday ifodalashi va o‘quvchiga qanday
yetkazishi bilan bog‘liqdir. Ba’zan dars mazmuni juda boy bo‘lishi mumkin, biroq
agar uni etkazish vositasi — til, uslub, muloqot usullari o‘quvchiga mos kelmasa,
bu bilim samarasiz qoladi. Shu bois, pedagogik kommunikatsiyaning asosiy
tamoyillaridan biri — tushunarli va o‘quvchi tilida muloqot qilishdir. Bu nafaqat
grammatik jihatdan soddalashtirishni, balki o‘quvchining dunyoqarashi, yosh
xususiyatlari, psixologik holatiga mos nutqni qo‘llashni ham nazarda tutadi.
Shuningdek, dars davomida yuzaga keladigan kutilmagan vaziyatlarda
o‘qituvchining muloqot madaniyati va psixologik barqarorligi muhim o‘rin
tutadi. Masalan, o‘quvchining xatti-harakatlarida intizomsizlik yoki e’tiborsizlik
kuzatilganda, o‘qituvchi uni urushish, tanqid qilish yo‘li bilan emas, balki
konstruktiv muloqot orqali ijobiy yo‘nalishga burishi zarur. Bu o‘rinda “I” (men)
formulasi asosida muloqot qilish — ya’ni “sen noto‘g‘ri qilayapsan” emas, balki
“men senga yaxshiroq tushunishga yordam bermoqchiman” kabi yondashuvlar
ishlatiladi. Bunday yondashuv o‘quvchini shaxs sifatida qadrlashni ko‘rsatadi va
uning o‘qituvchiga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi. Pedagogik muloqotda
tinglay olish ko‘nikmasi ham alohida o‘ringa ega. Ko‘p hollarda o‘qituvchilar o‘z
so‘zlarini yetkazishga urg‘u berib, o‘quvchilarni tinglashni unutib qo‘yadilar.
Aslida esa faol tinglovchi bo‘lish o‘quvchiga “mening fikrim muhim”, “menga
e’tibor qaratilmoqda” degan ishonchni beradi. Bu ishonch esa o‘z navbatida,
darsga bo‘lgan motivatsiyani oshiradi. Shuning uchun dars jarayonida
o‘quvchilarning fikrini sabr bilan tinglash, savollariga javob berish, garchi ular
noto‘g‘ri fikr bildirgan bo‘lsa ham, muloyimlik bilan to‘g‘ri yo‘lga solish
pedagogik muloqot madaniyatining zaruriy jihatlaridir. Xalqaro tajribaga nazar
tashlasak, rivojlangan mamlakatlar ta’lim tizimida o‘qituvchi va o‘quvchi
o‘rtasidagi muloqot muhim pedagogik komponent sifatida e’tirof etilgan.
Masalan, Finlyandiya ta’lim tizimida o‘quvchining fikriga hurmat, uning shaxs
sifatidagi qadri, individual yondashuv tamoyillari asosida darslar tashkil etiladi.
Bunda o‘qituvchi o‘zini bilim beruvchi emas, balki o‘quvchining rivojlanishiga
yo‘l ko‘rsatuvchi hamroh sifatida ko‘radi. Bu yondashuv o‘z-o‘zidan muloqotga
ochiqlikni, ishonchli psixologik muhitni ta’minlaydi. O‘zbekiston tajribasida ham
so‘nggi yillarda pedagogik kommunikatsiyaga alohida e’tibor qaratilmoqda.
“Yangi O‘zbekiston maktabi” konsepsiyasi doirasida o‘qituvchining pedagogik
mahorati, muloqotga kirishish, o‘quvchining ruhiyatiga kirishish, emotsional
intellektni rivojlantirish ko‘nikmalari ustuvor ahamiyat kasb etmoqda. Pedagog
kadrlarni tayyorlashda ham bu ko‘nikmalar maxsus modullar orqali
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
48
mustahkamlanmoqda. Ayniqsa, o‘qituvchi nutq madaniyatini shakllantirish
bo‘yicha seminar-treninglar, psixologik tayyorgarlik mashg‘ulotlari muloqot
sifatini oshirishga xizmat qilmoqda. Yana bir muhim jihat — bu muloqotni faqat
darsga xos jarayon sifatida emas, balki butun ta’lim muhitini shakllantiruvchi
vosita sifatida ko‘ra bilishdir. O‘quvchi sinfda, tanaffusda, maktabdan tashqarida
ham o‘zini qadrlangan, eshitilgan va tushunilgan shaxs sifatida his qilishi kerak.
O‘qituvchi har doim pedagogik qiyofasini saqlab qolgan holda, samimiy, ochiq,
bag‘rikeng va madaniyatli muloqot qilishga intilishi zarur. Zero, ana shunday
muhitgina o‘quvchining shaxsiy o‘sishiga, ijodiy fikrlashiga va bilimga bo‘lgan
ishtiyoqiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Xulosa qilib aytganda, o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi kommunikativ
muloqot — bu ta’limning yuragi bo‘lib, u faqat bilim berish vositasi emas, balki
tarbiyaviy, ijtimoiy, axloqiy va madaniy jarayonning asosiy negizidir. Muloqotni
ongli, maqsadli va zamonaviy yondashuv asosida yo‘lga qo‘ygan taqdirda, ta’lim
jarayonining sifati sezilarli darajada ortadi, o‘quvchi esa mustaqil, faol, fikrli va
mas’uliyatli shaxs sifatida kamol topadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Abduqodirov A., Tursunov B. Pedagogik mahorat. – Toshkent: TDPU
nashriyoti, 2021.
2. Abduqodirov A. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – Toshkent:
Fan va texnologiya, 2020.
3. Xamidov A. Ta’lim jarayonida kommunikatsiya madaniyati. – Toshkent:
O‘qituvchi, 2019.
4. Yo‘ldoshev A., Madrahimov N. Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim va kommunikativ
kompetensiya. – Buxoro: BDU nashriyoti, 2022.
5. Vygotsky L.S. Psixologiya va til. – Moskva: Pedagogika, 2001.
6. Habermas J. Kommunikativ faoliyat nazariyasi. – Moskva: Progress, 1990.
