SHARQSHUNOSLIK /
ВОСТОКОВЕДЕНИЕ
/ ORIENTAL STUDIES 2018,
№
2
47
ХУДЖАНОВА
ДИЛДОРА
Таянч
докторант
,
ТошДШИ
Маҳмуд
ибн
Умар
аз
-
Замахшарийнинг
“
ал
-
Қистос
фи
илми
-
л
-
аруд
”
асарида
аруз
доираларининг
берилиши
Аннотация
.
Ушбу
мақола
ўрта
аср
Хоразм
алломаси
Маҳмуд
ибн
Умар
аз
-
Замахшарийнинг
“
ал
-
Қистос
фи
илми
-
л
-
аруд
”
асаридаги
“
Аруз
доиралари
”
номли
бўлимига
бағишланган
бўлиб
,
унда
бешта
доира
таърифланади
ва
доираларга
берилган
мисоллар
таҳлил
қилинади
.
Таянч
сўз
ва
иборалар
:
аруз
илми
,
баҳр
,
аруз
доиралари
,
муъталифа
,
мужта
-
либа
,
мунфарида
,
муттафиқа
,
муштабиҳа
, “
ал
-
Қистос
”,
мутақориб
,
муҳдас
,
ма
-
дид
,
ракд
ал
-
хайл
.
Аннотация
.
Эта
статья
раскрывает
содержание
раздела
«
Круги
аруза
»
из
-
вестного
учёного
из
Хорезма
Махмуда
бин
Умара
аз
-
Замахшари
в
его
произведении
«
ал
-
Кистас
фи
илми
-
л
-
аруд
».
В
статье
рассматриваются
пять
кругов
аруза
и
анализируются
приведенные
к
ним
примеры
.
Опорные
слова
и
выражения
:
наука
об
арузе
,
бахр
,
круги
аруза
,
муъталифа
,
мужталиба
,
мунфарида
,
муттафиқа
,
муштабиҳа
, «
ал
-
Кистас
»,
мутакариб
,
мух
-
дас
,
мадид
,
ракд
ал
-
хайл
.
Abstract.
This article is devoted to the part “The Circles of arud” in Mahmud ibn
Zamakhshari’s work “al-Kistas fi ilmi-l-arud”.
Keywords and expressions:
arud, modalities of arud (bakhr), the circles of arud,
mu’atalifa, mujtaliba, munpharida, muttafika, mushtabikha, “al-Kistas”, mutaq
ā
rib,
mukhdas, madid, rakd al-khayl.
Бизга
маълумки
,
аруз
вазни
бўғинларнинг
талаффуздаги
унлиларнинг
узун
-
қисқалигига
асосланган
бўлиб
,
Шарқ
халқлари
мумтоз
шеъриятида
энг
кўп
қўлланилган
шеър
вазнидир
.
Аруз
илмининг
асосини
баҳрлар
ташкил
қилади
.
Баҳрлар
бир
-
бирларига
яқинлиги
ва
умумий
ўзак
хусусиятларига
кўра
алоҳида
алоҳида
гуруҳларга
–
аруз
доираларига
бўлинади
.
Ушбу
мақо
-
лада
Маҳмуд
ибн
Умар
аз
-
Замахшарийнинг
“
ал
-
Қистос
фи
илми
-
л
-
аруд
”1
асаридаги
аруз
доираларига
бағишланган
бўлими
ўрганилади
.
Баҳрлар
орасида
бир
неча
баҳрнинг
“
ўзаги
”
бир
хил
бўлиши
алоқасини
кўрсатиш
учун
арузшунослар
“
доира
”
деб
аталадиган
воситадан
фойдалан
-
ганлар
.
Бир
ўзакли
баҳрларнинг
бир
нечтаси
учун
битта
байт
шеър
айтилади
ва
шу
байтнинг
таркибига
кирувчи
бўлаклар
турлича
жойдан
бошлаб
ўқил
-
са
,
бу
ўзак
атрофига
уюшган
баҳрлар
ўз
-
ўзидан
майдонга
келаверади
.
Доира
деб
аталишига
сабаб
,
баҳрлар
вазнлари
худди
бир
айланма
чизиқ
-
қа
киргизилиб
,
шу
айланма
кенглигидан
чиқмайди
.
Бир
доирага
киргизилган
мақтаъларнинг
биринчиси
бир
баҳр
учун
бошланғич
нуқта
бўлса
,
иккинчиси
бошқа
бири
учун
ҳам
айни
шу
вазифани
бажаради
.
Доиралар
бешта
бўлиб
,
ҳар
доирага
муайян
баҳрлар
киради
.
Доиранинг
неча
бўлакка
бўлиниши
ҳар
туркумдаги
баҳрларнинг
дастлабки
мақтаълари
1
ضوﺮﻌﻝا
ﻢﻠﻋ
ﻲﻓ
ﻢﻴﻘﺘﺴﻤﻝا
سﺎﻄﺴﻘﻝا
.
ﺐﺘﻜﻝا
راد
.
ﺮﺼﻣ
.
33
.
يﺮﺸﺨﻣﺰﻝا
ﺮﻤﻋ
ﻦﺑ
دﻮﻤﺤﻣ
SHARQSHUNOSLIK /
ВОСТОКОВЕДЕНИЕ
/ ORIENTAL STUDIES 2018,
№
2
48
сонига
қараб
белгиланади
.
Халил
ибн
Аҳмад
ҳисоби
бўйича
,
ҳар
бир
доира
-
нинг
муайян
ўрнигина
маълум
баҳр
кўринишини
топиш
учун
бошланғич
нуқта
бўла
олади
1
.
X-XII
асрлар
мобайнида
яшаган
,
Аруз
илмининг
ривожига
Мовароун
-
наҳр
олимлари
салмоқли
ҳисса
қўшдилар
.
Абу
Наср
ал
-
Жавҳарий
,
Абу
Абдуллоҳ
ал
-
Хоразмий
,
Абу
Хафс
ан
-
Насафий
,
аз
-
Замахшарий
,
Юсуф
ас
-
Саккокий
каби
олимлар
аруз
бобида
таснифлар
ўтказиб
унга
бир
қанча
ўзгаришлар
киритдилар
.
Улардан
:
X
аср
олимларидан
Абу
Наср
ал
-
Жавҳарий
ўзининг
“
Аруд
алал
-
Вурқати
”
(“
Аруз
саҳифалари
”)
номли
арузга
доир
асарида
биринчи
бўлиб
аруз
назария
-
сини
ислоҳ
этади
2
ва
аруз
доралари
ҳақида
маълумотлар
келтирмайди
.
Х
асрда
ижод
қилган
Абу
Абдуллоҳ
Муҳаммад
ибн
Аҳмад
ибн
Юсуф
ал
-
котиб
ал
-
Хоразмий
ўзининг
“
Мафотиҳ
ал
-
улум
” (“
Илмларнинг
калитлари
”)
ном
-
ли
қомусий
мажмуасида
ҳам
аруз
илмига
оид
бобида
ҳам
доира
хусусида
ўз
муносабатини
билдирди
: “
Доирада
соғлом
рукнларга
монанд
мисоллар
бериш
мумкин
”.
Бироқ
доиралар
сони
,
номи
ҳақида
маълумотлар
берилмайди
3
.
XII
аср
охири
XIII
асрларда
яратилган
Юсуф
ас
-
Саккокийнинг
“
Мифтоҳ
ал
-
улум
” (“
Илмларнинг
калити
”)
асаридаги
доирага
оид
маълумотлар
,
фик
-
римизча
,
Халил
ибн
Аҳмадникига
кўпроқ
мос
келади
.
Чунки
унда
15
баҳрга
беш
доира
берилади
.
Бешинчи
доира
“
мунфарида
”
деб
номланиб
,
биттагина
баҳр
“
мутақориб
”
келтирилади
.
Шунингдек
,
Алишер
Навоий
“
Мезон
-
ул
авзон
”
да
аруз
системасидаги
7
доирани
тавсифласа
,
Заҳриддин
Муҳаммад
Бобур
“
Мухтасар
”
асарида
аруз
системасидаги
баҳрларни
9
доирага
ажратиб
тақсимлайди
.
Юқорида
зикр
этилган
асарлардан
фарқли
ўлароқ
Маҳмуд
ибн
Умар
аз
-
Замахшарийнинг
аруз
илмига
оид
“
ал
-
Қистос
фи
илми
-
л
-
аруд
”
4
асарида
аруз
доирларига
алоҳида
эътибор
беради
ва
“
Аруз
доиралари
”
деб
номланган
махсус
боб
мавжуд
.
Ҳар
бир
доиралар
тўлиқ
тасвирлангани
ҳамда
доиралар
-
даги
мисоллар
муаллиф
тамонидан
ёзилган
шеърлар
орқали
берилгани
учун
биз
аруз
доираларини
тавсифлашга
айнан
“
ал
-
Қистос
”
асарига
мурожаат
қилдик
.
Асарда
бешта
доира
тасвирланган
.
Улар
:
мухталифа
,
му
’
талифа
,
мужталиба
,
муштабиҳа
,
муттафиқалардир
.
Биринчи
доира
:
Мухталифа
(
ﺔﻔﻠﺘﺨﻣ
луғавий
маъноси
– “
турли
хил
”).
Маз
-
кур
доира
беш
ва
етти
ҳарфли
рукнлардан
ташкил
топган
баҳрлардан
таркиб
топганлиги
учун
доира
“
мухталифа
”
,
яъни
“
турли
хил
”
деб
номланган
.
Шунингдек
,
доирага
тузилиши
жиҳатидан
тур
хил
бўлган
баҳрлардан
таш
-
кил
топган
уч
баҳр
–
тавил
,
мадид
,
баситлар
киради
.
Муаллиф
ушбу
доирага
қуйидагича
мисол
келтирган
:
1
Талабов
Э
.
Араб
шеъриятида
аруз
тизими
,
ДДА
. –
Т
., 2004. –
Б
. 243.
2
Қаранг
:
Зиявиддинова
М
.
Аруз
назарияси
ислоҳотчиси
.
Ўзбек
шарқшунослиги
:
бугуни
ва
эртаси
3-
илмий
тўплам
. –
ТДШИ
, 2012.
3
Зиявиддинова
М
.
Поэтика
в
“
Мафатих
ул
улум
”
Абу
Абдаллаха
ал
–
Хорезми
”,
АКД
. –
Ташкент
, 1990. –
Б
. 39.
4
،ﺮﺼﻣ
،
مﻮﻠﻌﻝا
ﺢﻴﺕﺎﻔﻣ
بﺎﺘآ
،ﻦیﺪﻝا
جاﺮﺳ
،ﻲآﺎﻜﺴﻝا
1900
.
ص
.
62
SHARQSHUNOSLIK /
ВОСТОКОВЕДЕНИЕ
/ ORIENTAL STUDIES 2018,
№
2
49
Тавил
:
لﻮﻣﺄﻣ
ﻚﻨﻣ
ءىﺪﻤﻝا
ﻂﺴﺑ
ﻲﺕَﺪﻣ
ﻞﻃأ
لﻮﻌﺴﻣ
ﻚﻨﻋ
ىﺪﻌﻝا
َﻒآ
ﻰﺕَﺪﻋ
ﺪﻧا
Тақтеъси
:
ﺪﻣ
ﻞﻃأ
|
ﻲﺕَد
ﻞﻄﺴﺑ
|
ﻦﻣ
ءىﺪﻣ
|
ﻦﻝﻮﻣﺄﻣ
ك
ﺪﻋ
ﺪﻧا
|
ﻞﻔﻔآ
ﻰﺕَد
|
ﻦﻋ
ىﺪﻋ
|
ﻦﻝﻮﻌﺴﻣ
ك
ﻦﻝﻮﻌﻓ
ﻦﻠﻴﻋﺎﻔﻣ
ﻦﻝﻮﻌﻓ
ﻦﻠﻴﻋﺎﻔﻣ
ﻦﻠﻴﻋﺎﻔﻣ
ﻦﻝﻮﻌﻓ
ﻦﻠﻴﻋﺎﻔﻣ
ﻦﻝﻮﻌﻓ
Мадид
:
ﻞﻃأ
ﻦﻝﻮﻣﺄﻣ
ﻚﻨﻣ
ءىﺪﻤﻝا
ﻂﺴﺑ
ﻲﺕّﺪﻣ
ﺪﻧﻻﻮﻌﺴﻣ
ﻚﻨﻋ
ىﺪﻌﻝا
ّﻒآ
ﻰﺕّﺪﻋ
Тақтеъси
:
ﺲﺑ
ﻲﺕدﺪﻣ
|
ءىﺪﻤﻠﻃ
|
ﻮﻣﺄﻣ
ﻚﻨﻣ
|
ﻦﻝ
ﻞﻃأ
ﻒآ
ﻰﺕدﺪﻋ
|
ىﺪﻌﻠﻓ
|
ﻮﻌﺴﻣ
ﻚﻨﻋ
|
ﺪﻧ
ﻦﻝ
ﻦﻠﻋﺎﻓ
ﻦﺕﻼﻋﺎﻓ
ﻦﻠﻋﺎﻓ
ﻦﺕﻼﻋﺎﻓ
ﻦﺕﻼﻋﺎﻓ
ﻦﻠﻋﺎﻓ
ﻦﺕﻼﻋﺎﻓ
ﻦﻠﻋﺎﻓ
Басит
:
ﻲﺕّﺪﻣ
ﻞﻃأ
ﻦﻝﻮﻣﺄﻣ
ﻚﻨﻣ
ءىﺪﻤﻝا
ﻂﺴﺑ
ﻰﺕّﺪﻋﺪﻧﻻﻮﻌﺴﻣ
ﻚﻨﻋ
ىﺪﻌﻝا
ّﻒآ
Тақтеъси
:
ءىﺪﻤﻠﻄﺴﺑ
|
ﺄﻣ
ﻚﻨﻣ
|
ﻞﻃأ
ﻦﻝﻮﻣ
|
ﻲﺕدﺪﻣ
ىﺪﻌﻠﻔﻔآ
|
ﺲﻣ
ﻚﻨﻋ
|
ﺪﻧ
ﻦﻝﻮﻋ
|
ﻰﺕدﺪﻋ
ﻦﻠﻋﺎﻓ
ﻦﻠﻌﻔﺘﺴﻣ
ﻦﻠﻋﺎﻓ
ﻦﻠﻌﻔﺘﺴﻣ
ﻦﻠﻋﺎﻓ
ﻦﻠﻌﻔﺘﺴﻣ
ﻦﻠﻋﺎﻓ
ﻦﻠﻌﻔﺘﺴﻣ
Мазкур
доирада
биринчи
тавил
баҳри
сўнг
мадид
баҳри
келади
ва
охирида
басит
баҳри
келади
.
Мисолнинг
биринчи
сўзи
тавил
баҳрининг
ўзагидан
ясалган
“
ﻞﻃأ
”
сўзи
билан
келган
.
Иккинчи
сўз
мадид
баҳрининг
ўзагидан
таркиб
топган
“
ﻲﺕَﺪﻣ
”
сўзи
билан
келган
ва
учинчи
сўз
эса
басит
баҳрининг
ўзагидан
таркиб
топган
“
ﻂﺴﺑ
”
сўзи
иштирок
этган
.
Иккинчи
доира
:
Му
’
талифа
(
ﺔﻔﻠﺕﺆﻣ
луғавий
маъноси
– “
бирлашган
”)
доирасидир
.
Доиранинг
ҳар
бир
рукни
етти
ҳарфли
рукнлардан
ташкил
топган
ва
шу
рукнларнинг
ҳар
бири
оғир
ва
енгил
сабаблар
,
фосила
ва
йиғилган
ватадлардан
таркиб
топган
.
Ушбу
доирага
вофир
ва
комил
баҳрлари
киради
.
Вофир
баҳри
ватаддан
бошлангани
учун
биринчи
келади
ундан
сўнг
комил
баҳри
келади
.
Замахшарий
Му
’
талифа
баҳрига
қуйидаги
мисолни
беради
:
Комил
:
مرﺎﻜﻤﺑ
ﺎﻨّﻈﺡ
ﺮﻓاﻮﻧ
ﻼﻤآ
ﻲﻠﻘﻝا
ﻲﻓ
ﺮهﺎﺠﺕ
ىﺪﻋ
ّﻦﻬﺑ
ﺖﻘﻃز
Тақтеъси
:
اﻮﻧ
ﻼﻤآ
|
ﺎﻨﻈﻈﺡ
ﺮﻓ
|
ﻦﻣرﺎﻜﻤﺑ
ﻦﻬﺑ
ﺖﻘﻃز
|
ﺎﺠﺕ
ىﺪﻌﻧ
|
ﻲﻠﻘﻠﻴﻓ
ﺮه
ﻦﻠﻋ
ﺎﻔﺘﻣ
ﻦﻠﻋﺎﻔﺘﻣ
ﻦﻠﻋﺎﻔﺘﻣ
ﻦﻠﻋ
ﺎﻔﺘﻣ
ﻦﻠﻋﺎﻔﺘﻣ
ﻦﻠﻋﺎﻔﺘﻣ
Вофир
:
ﻼﻤآ
مرﺎﻜﻤﺑ
ﺎﻨّﻈﺡ
ﺮﻓاﻮﻧ
ﺖﻘﻃﺰﻴﻠﻘﻝا
ﻲﻓ
ﺮهﺎﺠﺕ
ىﺪﻋ
ّﻦﻬﺑ
Тақтеъси
:
ﻆﺡ
ﺮﻓاﻮﻧ
|
ﺎﻜﻤﺑ
ﺎﻨﻇ
|
ﻼﻤآ
مر
ىﺪﻋ
ﻦﻨﻬﺑ
|
ﻞﻴﻓ
ﺮهﺎﺠﺕ
|
ﺖﻘﻃﺰﻴﻠﻗ
ﻦﺘﻠﻋﺎﻔﻣ
ﻦﺘﻠﻋﺎﻔﻣ
ﻦﺘﻠﻋﺎﻔﻣ
ﻦﺘﻠﻋﺎﻔﻣ
ﻦﺘﻠﻋﺎﻔﻣ
ﻦﺘﻠﻋﺎﻔﻣ
Ушбу
мисолда
байт
комил
баҳрининг
ўзагидан
ясалган
“
ﻼﻤآ
”
сўзи
билан
бошланиб
кетидан
вофир
баҳрининг
ўзагидан
таркиб
топган
“
ﺮﻓاﻮﻧ
”
сўзи
билан
ишлатилган
.
Учинчи
доира
:
Мужталиба
(
ﺔﺒﻠﺘﺠﻣ
луғавий
маъноси
– “
қўлга
киритил
-
ган
”)
доираси
.
Мазкур
доирага
ҳам
учта
баҳр
–
хазаж
,
ражаз
ва
рамал
SHARQSHUNOSLIK /
ВОСТОКОВЕДЕНИЕ
/ ORIENTAL STUDIES 2018,
№
2
50
киради
.
Хазаж
баҳри
ватаддан
бошлангани
учун
биринчи
бўлиб
келади
ва
кетидан
ражаз
ва
рамал
баҳрлари
келади
. “
Ал
-
Қистос
”
да
ушбу
доирага
қуйидагича
мисол
берилган
:
Ҳазаж
:
ﺎﻬﻴﻓ
ةزﻮﺟرأ
ﻼّﻣر
ﺎﻨﺟﺰه
ﺎﻬﻴﻧاﻮﻏ
ﻦﻣ
ﺎﻨﻌﻤﺳ
ﺪﻗ
نﺎﻏا
Тақтеъси
:
مر
ﺎﻨﺟﺰه
|
ﻮﺟرأ
ﻼﻣ
|
ﺎﻬﻴﻓ
ﻦﺕز
ﺪﻗ
ﻦﻧﺎﻏا
|
ﻦﻣ
ﺎﻨﻌﻤﺳ
|
ﻴﻧاﻮﻏ
ﺎﻬ
ﻦﻠﻴﻋﺎﻔﻣ
ﻞﻴﻋﺎﻔﻣ
ﻦﻠﺒﻋﺎﻔﻣ
ﻦﻠﻴﻋﺎﻔﻣ
ﻦﻠﺒﻋﺎﻔﻣ
ﻦﻠﻴﻋﺎﻔﻣ
Доирада
байт
ҳазаж
баҳрининг
ўзагидан
ясалган
“
ﺎﻨﺟﺰه
”
сўзи
билан
бош
-
ланган
.
Иккинчи
сўз
рамал
баҳрининг
ўзагидан
таркиб
топган
“
ﻼّﻣر
”
сўзи
жой
олган
.
Тўртинчи
доира
:
Муштабиҳа
(
ﺔﻬﺒﺘﺸﻣ
луғавий
маъноси
– “
ўхшаш
”).
Бу
баҳрни
бундай
аталишига
сабаб
,
унинг
рукнларининг
ҳаммаси
етти
ҳарфли
рукнлардан
ташкил
топганидадир
.
Муштабиҳа
доирасига
:
муқтадаб
,
муж
-
тасс
,
сариъ
,
мунсарих
,
хафиф
ҳамда
мудориъ
баҳрлари
киради
.
Маҳмуд
Замахшарий
қуйидаги
мисол
билан
ушбу
доирани
изоҳлаган
.
Мунсарих
:
عﺮﺳ
ّﺚﺘﺠﻣ
عﺮﻀﻝ
حﺮﺳ
ﺎﻨﺿرا
ﻰﻓ
ّﺪﻓ
ﺐﻀﻗ
ﻦﻣ
ّﻒﺥ
ﺎﻣ
اذا
Тақтеъси
:
ﺮﻀﻝ
حﺮﺳ
|
ﺚﺜﺘﺠﻣ
ﻦﻋ
|
ﻦﻋﺮﺳ
اذا
|
ﻦﻣ
ّﻒﺥ
ﺎﻣ
|
دﺪﻓ
ﺐﻀﻗ
|
ﺎﻨﺿرا
ﻰﻓ
ﻦﻠﻌﻔﺘﺴﻣ
تﻻﻮﻌﻔﻣ
ﻦﻠﻌﻔﺘﺴﻣ
ﻦﻠﻌﻔﺘﺴﻣ
تﻻﻮﻌﻔﻣ
ﻦﻠﻌﻔﺘﺴﻣ
Мудориъ
:
ذا
عﺮﺳ
ّﺚﺘﺠﻣ
عﺮﻀﻝ
حﺮﺳﺎﻨﺿرا
ﻰﻓ
ّﺪﻓ
ﺐﻀﻗ
ﻦﻣ
ّﻒﺥ
ﺎﻣ
ا
Тақтеъси
:
ﺞﻣ
عﺮﻀﻝ
|
ﻦﻋﺮﺳ
ﺚﺜﺕ
|
ﻒﺥ
ﺎﻣ
اذا
|
ﻦﺒﻀﻗ
ﻦﻤﻓ
|
را
ﻰﻓ
دﺪﻓ
|
ﻦﺡﺮﺳﺎﻨﺿ
ﻦﺕﻼﻋﺎﻓ
ﻦﻠﻴﻋﺎﻔﻣ
ﻦﻠﻴﻋﺎﻔﻣ
ﻦﺕﻼﻋﺎﻓ
ﻦﻠﻴﻋﺎﻔﻣ
ﻦﻠﻴﻋﺎﻔﻣ
Мужтасс
:
عﺮﻀﻝ
حﺮﺳ
ﺎﻨﺿرا
ﻰﻓ
دﺪﻓ
ﺐﻀﻗ
ﻦﻣ
ّﻒﺥ
ﺎﻣ
اذا
ﻦﻋﺮﺳ
ّﺚﺘﺠﻣ
Тақтеъси
:
ﺮﺳ
ﺚﺘﺠﻣ
|
اذا
ع
ﺾﻗ
ﻦﻣ
ﻒﻔﺥ
ﺎﻣ
|
ﻰﻓ
دﺪﻓ
ﻦﺑ
|
ﺮﺳﺎﻨﺿرا
|
ﻦﻋﺮﻀﻝ
ﻦﺡ
ﻦﺕﻼﻋﺎﻓ
ﻦﺕﻼﻋﺎﻓ
ﻦﻠﻌﻔﺘﺴﻣ
ﻦﺕﻼﻋﺎﻓ
ﻦﺕﻼﻋﺎﻓ
ﻦﻠﻌﻔﺘﺴﻣ
Сариъ
:
ّﺚﺘﺠﻣ
عﺮﻀﻝ
حﺮﺳﺎﻨﺿرا
ﻰﻓ
ّﺪﻓ
ﺐﻀﻗ
ﻦﻣ
ّﻒﺥ
ﺎﻣ
اذا
عﺮﺳ
Тақтеъси
:
اذا
عﺮﺳ
|
ﻦﻣ
ﻒﻔﺥ
ﺎﻣ
|
دﺪﻓ
ﻦﺒﻀﻗ
|
ﺎﻨﺿرا
ﻰﻓ
|
ﺮﻀﻝ
ﻦﺡﺮﺳ
|
ﺚﺜﺘﺠﻣ
ﻦﻋ
ﻦﻠﻌﻔﺘﺴﻣ
ﻦﻠﻌﻔﺘﺴﻣ
تﻻﻮﻌﻔﻣ
ﻦﻠﻌﻔﺘﺴﻣ
ﻦﻠﻌﻔﺘﺴﻣ
تﻻﻮﻌﻔﻣ
Хафиф
:
عﺮﻀﻝ
حﺮﺳّ
ﺚﺘﺠﻣ
عﺮﻀﻝ
حﺮﺳﺎﻨﺿرا
ﻰﻓ
ّﺪﻓ
ﺐﻀﻗ
ﻦﻣ
ّﻒﺥ
Тақтеъси
:
ﺾﻗ
ﻦﻣ
ﻒﻔﺥ
|
ﻰﻓ
دﺪﻓ
ﻦﺑ
|
ﺮﺳﺎﻨﺿرا
|
ﻦﻋﺮﻀﻝ
ﻦﺡ
|
ﺮﺳ
ﺚﺜﺘﺠﻣ
|
ﻦﻋﺮﻀﻝ
ﻦﺡ
ﻦﺕﻼﻋﺎﻓ
ﻦﺕﻼﻋﺎﻓ
ﻦﻠﻌﻔﺘﺴﻣ
ﻦﺕﻼﻋﺎﻓ
ﻦﺕﻼﻋﺎﻓ
ﻦﻠﻌﻔﺘﺴﻣ
SHARQSHUNOSLIK /
ВОСТОКОВЕДЕНИЕ
/ ORIENTAL STUDIES 2018,
№
2
51
Бу
ерда
доирага
берилган
мисол
мунсариҳ
баҳрининг
ўзагидан
ясалган
“
حﺮﺳ
”
сўзи
билан
бошланиб
,
мудориъ
баҳри
“
عﺮﻀﻝ
”
сўзи
,
мужтасс
баҳри
“
ّﺚﺘﺠﻣ
”
сўзи
,
сариъ
баҳри
“
عﺮﺳ
”
сўзи
билан
бирин
-
кетин
келади
.
Ва
байтнинг
охири
хафиф
баҳридан
ясалган
“
ّﻒﺥ
”
сўзи
билан
тугайди
.
Яна
бу
доиранинг
шуниси
аҳамиятлики
,
бу
доирада
баҳрлар
сони
бошқа
доираларга
нисбат
кўп
,
буни
сабаби
доирада
фақат
олти
рукнли
баҳрлар
киритилганлиги
,
ҳамда
бу
баҳрларнинг
рукни
кетма
-
кет
тарзда
бир
-
бирини
тўлдириб
келади
.
Бешинчи
доира
:
Муттафиқа
(
ّﺘﻣ
ﺔﻘﻔ
луғавий
маъноси
– “
мос
,
ўхшаш
”)
дир
.
Ушбу
доирага
мутақориб
билан
ракд
баҳрлари
киради
.
Муаллиф
қуйидаги
мисолни
берган
:
Мутақориб
:
ﻲﻧﺎﻋد
ذا
ﺎﻀآاذ
ﺖّﺑرﺎﻔﻗ
ﻲﻧﺎﻋد
ذا
ةّﺪﻣ
ﻪﺘﻴﻋاد
و
Тақтеъси
:
برﺎﻔﻗ
|
اذ
ﺖﺑ
|
ذا
ﺎﻀآ
|
ﻲﻧﺎﻋد
ﻲﻋاد
و
|
ﺪﻣ
ﻮﻬﺕ
|
ذا
ﻦﺕد
|
ﻲﻧﺎﻋد
ﻝﻮﻌﻓ
ﻦﻝﻮﻌﻓ
ﻦﻝﻮﻌﻓ
ﻦﻝﻮﻌﻓ
ﻦ
ﻦﻝﻮﻌﻓ
ﻦﻝﻮﻌﻓ
ﻦﻝﻮﻌﻓ
ﻦﻝﻮﻌﻓ
Ракд
:
ﻲﻧﺎﻋد
ذا
ﺎﻀآاذ
ﺖﺑر
ﺎﻔﻗ
ﻲﻧﺎﻋد
ذا
ةّﺪﻣ
ﺖﻴﻋاد
و
Тақтеъси
:
ﺖﺒﺑر
|
ﺎﻀآاذ
|
ﺎﻋد
ذا
|
ﻲﻧ
اد
و
|
ﻮﻬﺘﻴﻋ
|
نةدﺪﻣ
|
ﺎﻋد
ذا
|
ﺎﻔﻗ
ﻲﻧ
ﻦﻠﻋﺎﻓ
ﻦﻠﻋﺎﻓ
ﻦﻠﻋﺎﻓ
ﻦﻠﻋﺎﻓ
ﻦﻠﻋﺎﻓ
ﻦﻠﻋﺎﻓ
ﻦﻠﻋﺎﻓ
ﻦﻠﻋﺎﻓ
Ушбу
доирадаги
мисолнинг
биринчи
мисраси
мутақориб
баҳрининг
ўзагидан
ясалган
сўз
билан
бошланади
.
Иккинчи
мисра
эса
ракд
баҳридан
бошланади
.
Ушбу
мақолага
хулоса
қилиб
айтадиган
бўлсак
:
Биринчидан
,
аруз
доиралари
аслида
бешта
бўлиб
,
ҳар
доирага
муайян
баҳрлар
киритилган
.
Доиранинг
неча
бўлакка
бўлиниши
ҳар
туркумдаги
баҳрларнинг
дастлабки
мақтаълари
сонига
қараб
белгиланган
.
Иккинчидан
,
аруз
доираларини
ўрганишда
Маҳмуд
Замахшарийнинг
“
ал
-
Қистос
фи
илми
-
л
-
аруд
”
асаридаги
“
Аруз
доиралари
”
бўлими
доира
қоидала
-
рини
осонроқ
тушунишга
ёрдам
беради
.
Чунки
,
бу
доиралардаги
шеърий
мисолларда
улар
доирада
келтирилган
баҳрлар
номи
ёки
ўзагидан
келиб
чиққан
сўз
билан
бошланганлиги
яққол
кўринади
ва
ушбу
байтларни
муаллиф
ўзи
яратганлиги
Замахшарийнинг
шоирлик
маҳорати
юксаклигини
очиб
беради
.
Учинчидан
,
ҳар
бир
доирадаги
баҳрларга
берилган
шеърий
байтлар
ўша
баҳр
ўзагидан
келиб
чиққан
ҳолда
сўзлар
танланган
ва
кетма
-
кетликда
бир
-
бирига
боғланиб
кетган
.
Шунингдек
,
бешинчи
доирадаги
охирги
баҳр
“
ракд
” (
ﺾآر
)
деб
ифодаланган
,
лекин
асарнинг
“
Баҳрлар
”
бобида
эса
худди
шу
баҳрни
“
мута
-
дорик
” (
كراﺪﺘﻣ
)
деб
ёзган
.
Бизнинг
фикримизча
,
бунга
сабаб
, “
ﺾآر
”
сўзи
доира
-
даги
мисолга
ҳам
вазн
жиҳатдан
,
ҳам
маъно
жиҳатдан
мос
келишидир
.
