“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
11
INKLYUZIV TA'LIM: MUOMMOLAR VA ISTIQBOLLAR
Olloberdiyeva Shodiyona Baxrom qizi
Termiz Davlat pedagogika instituti Pedagogika va
Ijtimoiy fanlar fakulteti Pedagogika ta'lim yoʻnalishi
1-bosqich talabasi
E-mail: shodiyonaolaberdiyeva@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada inklyuziv taʼlimning mazmuni, uning jamiyatdagi
ahamiyati, shuningdek, O‘zbekiston Respublikasida inklyuziv taʼlimni joriy etishdagi
mavjud muammolar va ularning yechim yo‘llari yoritilgan. Xalqaro tajribalar asosida
inklyuziv taʼlimning istiqbollari tahlil qilinadi. Maqola taʼlim tizimida barcha bolalar
uchun teng imkoniyatlarni yaratish zaruratini asoslab beradi.
Kalit so‘zlar
: inklyuziv taʼlim, maxsus ehtiyoj, tenglik, pedagogik yondashuv,
taʼlim tizimi.
Аннотация:
В данной статье рассматривается содержание инклюзивного
образования, его значение в обществе, а также существующие проблемы в
реализации инклюзивного образования в Республике Узбекистан и пути их
решения. На основе международного опыта анализируются перспективы
инклюзивного образования. В статье обосновывается необходимость создания
равных возможностей для всех детей в системе образования.
Ключевые слова:
инклюзивное образование, особые потребности,
равенство, педагогический подход, система образования.
Abstract
: This article discusses the content of inclusive education, its importance
in society, as well as the existing problems in the implementation of inclusive education
in the Republic of Uzbekistan and ways to solve them. The prospects for inclusive
education are analyzed based on international experience. The article justifies the need
to create equal opportunities for all children in the education system.
Keywords:
inclusive education, special needs, equality, pedagogical approach,
education system.
Kirish
: Zamonaviy demokratik jamiyatda har bir insonning taʼlim olish huquqi
ustuvor qadriyat hisoblanadi. Bugungi kunda taʼlim tizimining asosiy vazifalaridan biri
— har bir bolaga, ularning jismoniy, aqliy, ijtimoiy farqlaridan qatʼi nazar, sifatli va
teng imkoniyatli taʼlim olish imkonini yaratishdir. Shu nuqtayi nazardan, inklyuziv
taʼlim konsepsiyasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Inklyuziv taʼlim — bu barcha
bolalarning umumiy taʼlim muhitida birgalikda o‘qib, rivojlanishiga sharoit
yaratadigan pedagogik yondashuv bo‘lib, u ijtimoiy adolat va insonparvarlik
tamoyillariga asoslanadi. O‘zbekiston Respublikasi ham so‘nggi yillarda inklyuziv
taʼlimni rivojlantirish borasida muhim huquqiy va amaliy qadamlar qo‘ymoqda. Biroq,
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
12
tizimni to‘liq joriy etish yo‘lida qator muammolar saqlanib qolmoqda. Ushbu
maqolada inklyuziv taʼlimning mazmun-mohiyati, mavjud muammolar va istiqbolli
yo‘nalishlar tahlil qilinadi. Inklyuziv taʼlim nafaqat maxsus ehtiyojga ega bolalar
uchun, balki har qanday farqli o‘quvchilar uchun yagona muhitda taʼlim olish imkonini
yaratadi. Bunday taʼlim modeli ijtimoiy integratsiyani kuchaytiradi, diskriminatsiyani
kamaytiradi hamda har bir bolaning ijtimoiy-huquqiy tengligini taʼminlaydi.Dunyo
tajribasi shuni ko‘rsatadiki, inklyuziv yondashuv asosida tashkil etilgan taʼlim
muassasalari o‘quvchilarda bag‘rikenglik, hamkorlik va insonparvarlik kabi ijtimoiy
qadriyatlarni shakllantiradi. O‘zbekistonda hambu yo‘nalishda huquqiy asoslar
yaratilgan bo‘lsa-da, uni amaliyotda to‘liq joriy etish uchun hali ko‘p ishlar amalga
oshirilishi lozim.
Inklyuziv taʼlim — bu barcha bolalarni, ularning jismoniy yoki aqliy holatidan,
milliy, diniy, ijtimoiy kelib chiqishidan qatʼi nazar, umumiy taʼlim tizimiga qo‘shishni
nazarda tutuvchi yondashuvdir. Bu yondashuvning markazida har bir bola uchun
sharoit yaratish, ularni taʼlim jarayoniga to‘laqonli jalb etish turadi. Inklyuzivlik bu
faqatgina nogironligi bo‘lgan bolalar bilan bog‘liq emas, balki har qanday farqlarga
ega bo‘lgan o‘quvchilarni o‘z ichiga oladi.
O‘zbekistonda inklyuziv taʼlimning rivojlanish holati So‘nggi yillarda
O‘zbekiston Respublikasida inklyuziv taʼlimga oid bir qator meʼyoriy-huquqiy
hujjatlar qabul qilindi. Jumladan:2019-yilda O‘zbekiston Respublikasi BMTning
“Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiya”sini ratifikatsiya qildi; 2020-yilda
yangi tahrirdagi “Taʼlim to‘g‘risida”gi Qonun qabul qilindi, unda inklyuziv taʼlim
alohida yo‘nalish sifatida belgilandi;
2021-yildan boshlab ayrim umumtaʼlim maktablarida inklyuziv sinflar tashkil
etilmoqda. Bu islohotlar inklyuzivlikni huquqiy asosda mustahkamlashga xizmat
qilmoqda. Shunga qaramay, amaliyotda turli to‘siqlar mavjud. Inklyuziv taʼlimda
uchrayotgan muammolar
Kadrlar muammosi: Inklyuziv taʼlimni samarali amalga oshirish uchun maxsus
tayyorgarlikdan o‘tgan pedagog kadrlar yetarli emas. Ko‘pchilik o‘qituvchilar
imkoniyati cheklangan bolalar bilan ishlashga tayyor emas. Infratuzilma mos emas:
Aksariyat taʼlim muassasalarida panduslar, liftlar, moslashtirilgan hojatxonalar,
eshitish va ko‘rish qobiliyati cheklangan bolalar uchun kerakli texnik vositalar mavjud
emas. Ota-onalar va jamiyatning tayyor emasligi: Jamiyatda inklyuzivlik haqida yetarli
tushuncha mavjud emas. Ayrim hollarda ota-onalar o‘z farzandlarini nogironligi
bo‘lgan bolalar bilan birga o‘qitilishiga qarshilik ko‘rsatmoqda. Metodik taʼminot:
Inklyuziv sinflarda foydalanish mumkin bo‘lgan metodik qo‘llanmalar, darsliklar va
didaktik materiallar yetarli emas. O‘zbekiston sharoitida jahon tajribalardan kelib
chiqib, quyidagi ishlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq:
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
13
Pedagoglarni inklyuziv taʼlim bo‘yicha muntazam o‘qitish va malakasini oshirish;
Taʼlim muassasalarini texnik jihatdan moslashtirish, Inklyuzivlik bo‘yicha keng
jamoatchilikni xabardor qilish va tushunchalarni shakllantirish; Maxsus o‘quv rejalari
va metodik materiallar ishlab chiqish.
Xulosa:
Inklyuziv taʼlim — bu har bir bolaning taʼlim olish huquqini
taʼminlovchi adolatli tizimdir. Bunday yondashuv jamiyatda mehr, bag‘rikenglik va
tenglik muhitini shakllantiradi. O‘zbekistonda inklyuziv taʼlimni rivojlantirish yo‘lida
ijobiy ishlar amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, hali bajarilishi lozim bo‘lgan
vazifalar ham ko‘p: bu — o‘qituvchilarni tayyorlash, maktablarni moslashtirish va ota-
onalar bilan ishlashdir. Agarda bu yo‘nalishda izchil harakat qilinsa, inklyuziv taʼlim
tizimi samarali natijalar beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi “Taʼlim to‘g‘risida”gi Qonuni. 2020-yil, yangi tahrir.
2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 15-iyundagi
“Inklyuziv taʼlimni joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori.
3. BMT “Nogironlar huquqlari to‘g‘risida”gi Konvensiyasi. Nyu-York, 2006-yil.
4. UNESCO. “Inclusive Education: The Way of the Future”. International
Conference on Education, Geneva, 2008
5. A. K. Karimova. Pedagogik texnologiyalar va inklyuziv taʼlim asoslari. –
Toshkent: TDPU, 2021.
6. M. Jo‘rayev. Maxsus pedagogika asoslari. – Toshkent: Fan va texnologiya,
2020.
7. Q. Mamatqulov, D. Xudoyberdiyeva. Pedagogik mahorat va kommunikativ
kompetensiya. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2022.
8. O‘zbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi. “Inklyuziv taʼlim bo‘yicha
metodik qo‘llanma”. – Toshkent, 2021.
