“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
4
KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI O‘QUVCHILARNING AQLIY
RIVOJLANISH DARAJASINI ANIQLASH VA UNI RIVOJLANTIRISH
Raximova Aziza Karimovna
Zarmed Universiteti
Ijtimoiy fanlar kafedrasi o’qituvchisi
Annotatsiya
. Zamonaviy ta'lim tizimida bolalarning har tomonlama
rivojlanishiga e'tibor qaratish muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, kichik maktab
yoshidagi (7-10 yosh) o‘quvchilarning aqliy rivojlanish jarayoni ularning kelgusidagi
ta’limdagi yutuqlari va ijtimoiy moslashuvi uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu
sababli, maqolada bu davrdagi o‘quvchilarning aqliy qobiliyatlarini aniqlash, o‘z
vaqtida baholash va rivojlantirish ta’lim jarayonining muhim yo‘nalishlari haqida
yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
kichik maktab yoshi, aqliy rivojlanish, bilish jarayonlari, intelekt,
sensomotor, operatsiyalar, test, o’yinlar, kuzatuv, suhbat
Asosiy qism
1. Aqliy rivojlanish tushunchasi
Aqliy rivojlanish
– bu bolaning bilish jarayonlari, ya'ni sezgi,idrok, tafakkur,
xotira, diqqat, nutq va xayol kabi psixik funksiyalarining sifat jihatdan o‘sib borishi
hisoblanadi. Piaje va boshqa psixologlarning fikriga ko‘ra, bolalar tafakkuri
bosqichma-bosqich rivojlanadi va har bir bosqichda o‘ziga xos tafakkur shakllari
namoyon bo‘ladi.
Jan Piaje ( 1896–1980) — shveytsariyalik psixolog, biolog va falsafa doktori,
bolalar aqliy rivojlanish nazariyasining asoschisi hisoblanadi. U ilk bor bolalarning
tafakkuri kattalarnikidan sifat jihatdan farq qilishini ilmiy asosda isbotlagan.
Piajening intellektual rivojlanish bosqichlari
Piaje inson tafakkurining rivojlanishini to‘rt bosqichga ajratgan. Kichik maktab
yoshi bu bosqichlar ichida “aniq operatsiyalar bosqichi” (7–11 yosh) ga to‘g‘ri keladi:
Sensomotor bosqich (0–2 yosh)
Preoperatsional bosqich (2–7 yosh)
Aniq operatsiyalar bosqichi (7–11 yosh)
Formal (abstrakt) operatsiyalar bosqichi (11 yoshdan yuqori)
2. Kichik maktab yoshidagi bolalarning aqliy xususiyatlari
Bu yoshdagi bolalarda quyidagi aqliy o‘zgarishlar kuzatiladi:
Analitik tafakkur shakllanishi: Bolalar sabab-oqibat aloqalarini tushunishni
boshlaydi.Xotiraning ixtiyoriyligi ortadi: Maqsadli yodlashga intilish kuchayadi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
5
Diqqatning barqarorlashuvi: Biror mashg‘ulotga uzoqroq muddat e’tibor berish
qobiliyati rivojlanadi.Nutq orqali tafakkur: Til yordamida fikr yuritish rivojlanadi.
Aniq operatsiyalar bosqichi (7–11 yosh) xususiyatlari:Bu bosqich aynan kichik
maktab yoshi davriga to‘g‘ri keladi. Piajega ko‘ra, bu davrda bolalarning tafakkuri
quyidagi xususiyatlarga ega bo‘ladi:
Reversivlik (teskarilik) tushunchasi shakllanadi.
Bola bir amalni fikran orqaga
qaytara oladi. Masalan, agar suv A idishdan B idishga quvildi va shakli o‘zgardi, bola
suv miqdori o‘zgarmaganini tushunadi.
Konservatsiya tushunchasi rivojlanadi
.Bola uzunroq lekin torroq idishdagi
suyuqlikni avvalgidek deb biladi – bu moddiy konservatsiyani tushunish hisoblanadi
(massa, hajm, sonning o‘zgarmasligi).
Sinflashtirish va tartiblash
.Bola buyumlarni guruhlarga ajrata oladi, ularni
muayyan tartibda joylashtira oladi (masalan, uzunlik, og‘irlik bo‘yicha).
Mantiqiy fikrlashning boshlanishi.
Garchi hali abstrakt fikrlash kuchli bo‘lmasa-
da, bola ko‘proq haqiqatga yaqin misollar asosida to‘g‘ri xulosa chiqarishni o‘rganadi.
Egotsentrizmning kamayishi.
Bola o‘z nuqtayi nazaridan tashqari, boshqalarning
qarashlarini ham hisobga olishni boshlaydi.
3. Aqliy rivojlanish darajasini aniqlash usullari
O‘quvchilarning aqliy rivojlanishini baholashda quyidagi usullardan
foydalaniladi:
Psixologik testlar (masalan, Raven matritsasi, Bin-Bujur testi);
Didaktik o‘yinlar va topshiriqlar;
Pedagogik kuzatuv – o‘quvchilarning dars jarayonidagi faolligi, mustaqil
fikrlashi;
Savol-javob va suhbat – o‘quvchilarning fikrni mantiqiy ifodalash qobiliyatini
aniqlash.
4. Aqliy rivojlanishni rivojlantirish yo‘llari
Muammoli vaziyatlar yaratish: Bolani mustaqil fikrlashga undovchi savollar
beriladi.
Didaktik o‘yinlardan foydalaniladi: Mantiqiy o‘yinlar, jumboqlar, pazllar.
Ijodiy topshiriqlar beriladi: Hikoya tuzish, tasviriy san’at bilan shug‘ullanish.
Axborot texnologiyalaridan foydalaniladi: Interaktiv dasturlar, onlayn o‘yinlar.
Shuningdek, oiladagi muhit, ota-onaning mehribonligi va bolaga e’tibori ham
aqliy rivojlanishga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Piaje tadqiqotlarining amaliy ahamiyati
J. Piajening tadqiqotlari asosida o‘qituvchilar va psixologlar bolalarning aqliy
rivojlanishini quyidagicha tashkil etishlari mumkin:
O‘rgatishda bosqichma-bosqichlikni ta’minlash: Har bir bolaning o‘ziga xos
rivojlanish bosqichi borligini e’tiborga olinadi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
6
Ko‘rgazmali vositalardan foydalanish: Piajega ko‘ra, bolalar aniq tasvirlangan,
ko‘z bilan ko‘rish mumkin bo‘lgan obyektlar bilan osonroq ishlaydi.
Muammoli topshiriqlar va tajribalar: Bola mustaqil izlanishda bo‘lishi lozim.
Piaje “bilim – bu kashfiyot” deb aytgan.
Qiyoslash va tahlil qilishga yo‘naltirish: Moddalar soni, hajmi, vazni, shaklini
qiyoslab o‘rganish orqali bola tafakkurini mustahkamlaydi.
Xulosa
Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning aqliy rivojlanish darajasini aniqlash va
uni samarali rivojlantirish — ta’limning eng muhim vazifalaridan biridir. Bu
yo‘nalishda psixologik yondashuv, didaktik vositalar, innovatsion metodlar birgalikda
qo‘llanilganda, bolalarning intellektual salohiyati to‘laqonli namoyon bo‘ladi. Shu
bois, o‘qituvchilar va ota-onalar bolaning har tomonlama rivojlanishiga doimiy e’tibor
qaratishi lozim.
J. Piajening bolalar aqliy rivojlanishi haqidagi tadqiqotlari kichik maktab
yoshidagi o‘quvchilarning tafakkurini tushunishda va rivojlantirishda beqiyos manba
hisoblanadi. Ularning tafakkur darajasiga mos o‘quv metodlarini tanlash,
rivojlantiruvchi o‘yinlar va topshiriqlar orqali bolani faol o‘quvchi sifatida
shakllantirish mumkin. Piajening yondashuvi orqali bolalarda mantiqiy fikrlash, tahlil
qilish va o‘z qarashlarini asoslash kabi muhim qobiliyatlar rivojlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Piaje.J. Bola psixologiyasi – Toshkent: O‘qituvchi, 2001.
2.Viygotskiy L.S. Pedagogik psixologiya – Moskva, 1991.
3.Karimova Z. Psixologiya asoslari – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2018.
4.Umrzoqova N. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan ishlashda innovatsion metodlar
– Toshkent, 2020.
5.Raximov I., Sodiqova N. Didaktik o‘yinlar orqali bolalarning aqliy faolligini
rivojlantirish – Toshkent, 2021.
