“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
46
IQLIM O‘ZGARISHINING O‘ZBEKISTON
TABIIY ZONALARIGA TA’SIRI
Ahmedova Naziraxon Sobirovna
49-umumiy o‘rta ta ʼlim maktabi geografiya fani o‘qituvchisi
Annotatsiya
Mazkur maqolada iqlim o‘zgarishining O‘zbekiston hududidagi asosiy tabiiy
zonalarga ko‘rsatgan ta’siri tahlil qilingan. Tabiiy-geografik zonalarning (cho‘l, dasht,
tog‘li hududlar va vodiylar) ekologik holati, biologik xilma-xilligi va iqlim omillariga
nisbatan o‘zgaruvchanligi ilmiy manbalar va statistik ma’lumotlar asosida o‘rganilgan.
Iqlim o‘zgarishining salbiy oqibatlari — suv resurslarining kamayishi, tuproq
eroziyasi, cho‘llanish, o‘simlik va hayvonot dunyosining yo‘qolishi kabi muammolar
alohida e’tiborga olingan. Shuningdek, maqolada iqlim o‘zgarishiga moslashish
choralariga ham e’tibor qaratilgan hamda barqaror rivojlanish yo‘llari taklif etilgan.
Kalit so‘zlar:
iqlim o‘zgarishi, tabiiy zonalar, O‘zbekiston geografiyasi,
cho‘llanish, ekologik muammolar, suv tanqisligi, biologik xilma-xillik, tog‘ hududlari,
adaptatsiya, barqaror rivojlanish
So‘nggi o‘n yilliklarda global miqyosda kuzatilayotgan iqlim o‘zgarishi
jahondagi barcha davlatlar qatori O‘zbekiston Respublikasiga ham sezilarli darajada
ta’sir ko‘rsatmoqda. Atmosferadagi issiqxona gazlari miqdorining ortishi, haroratning
ko‘tarilishi, yog‘ingarchilik miqdorining o‘zgarishi kabi omillar mintaqadagi tabiiy-
geografik jarayonlarni keskin o‘zgartirib yubormoqda. Ayniqsa, O‘zbekiston
hududidagi tabiiy zonalar — cho‘l, dasht, tog‘li va vodiyli hududlar bu o‘zgarishlarga
nisbatan sezuvchan bo‘lib, ekologik muvozanatning buzilishiga olib kelmoqda.
Iqlim o‘zgarishi natijasida suv resurslarining kamayishi, yerlarning
degradatsiyasi, cho‘llanishning kengayishi, o‘simlik va hayvonot dunyosining
qisqarishi kabi ekologik muammolar yuzaga kelmoqda. Ushbu holatlar nafaqat tabiiy
muhitga, balki aholi salomatligi, qishloq xo‘jaligi faoliyati va iqtisodiy barqarorlikka
ham salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
O‘zbekistonning asosiy tabiiy zonalarida iqlim o‘zgarishining tahlili, ularning
ekologik holatiga ko‘rsatgan bevosita va bilvosita ta’siri, shuningdek, mavjud
muammolarning yechimiga doir ilmiy takliflar keltiriladi. Maqola ilmiy manbalar,
statistik ma’lumotlar va hududiy kuzatuvlar asosida tayyorlangan bo‘lib,
O‘zbekistonda barqaror ekologik taraqqiyot masalasida
O‘zbekiston tabiiy zoO‘zbekiston hududi tabiiy-geografik jihatdan turli xil
zonalarga bo‘lingan bo‘lib, ularga asosan cho‘l, dasht, tog‘li va vodiyli hududlar kiradi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
47
Har bir zona o‘zining iqlim sharoiti, relyefi, tuproq va o‘simlik qoplami bilan ajralib
turadi. Ushbu zonalarning har biri iqlim o‘zgarishlariga turlicha darajada sezuvchandir.
Cho‘l zonasi va iqlim o‘zgarishi. O‘zbekiston hududining katta qismini egallagan
cho‘l zonasi (Qizilqum, Ustyurt platosi) qurg‘oqchil iqlim sharoitida joylashgan.
So‘nggi yillarda bu zonada yozgi haroratning oshishi, yomg‘irli kunlarning kamayishi
va bug‘lanish darajasining ortishi kuzatilmoqda. Bu esa tuproqdagi namlik
miqdorining kamayishiga, o‘simliklarning qurib qolishiga va cho‘llanish jarayonining
tezlashishiga olib kelmoqda.
Misol: Qoraqalpog‘iston Respublikasi va Xorazm viloyatida qumli bo‘ronlar soni
ortmoqda, bu esa aholi salomatligi va qishloq xo‘jaligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Dasht zonasi va o‘zgaruvchan iqlim. Dasht zonasi asosan markaziy va shimoliy
hududlarda (Navoiy, Samarqand, Jizzax viloyatlari) joylashgan. Iqlim o‘zgarishi bu
hududda yog‘ingarchilik miqdorining notekis taqsimlanishiga olib kelmoqda. Bahorgi
yog‘ingarchilikning kamayishi g‘alla va boshqa ekinlar hosildorligining pasayishiga
sabab bo‘lmoqda. Tuproq unumdorligi pasayib, eroziya kuchaymoqda.
Tog‘li hududlarda iqlim o‘zgarishi oqibatlari. Tog‘li zonalar (Toshkent,
Namangan, Andijon va Surxondaryo viloyatlarining tog‘ etaklari) iqlim o‘zgarishiga
juda sezuvchan hisoblanadi. So‘nggi yillarda bu hududlarda muzliklarning qisqarishi,
bahor faslida sel va ko‘chkilarning ko‘payishi kuzatilmoqda. Muzliklar suv manbai
hisoblanganligi sababli, ularning erishi suv ta’minotiga tahdid tug‘diradi.
Vodiy zonasi va antropogen ta’sir kuchayishi. Farg‘ona vodiysi kabi zich aholiga
ega hududlarda iqlim o‘zgarishining tabiiy va antropogen omillari o‘zaro
uyg‘unlashgan. Aholi sonining o‘sishi, sanoatlashtirish va transport vositalarining
ko‘payishi issiqxona gazlari miqdorini oshirmoqda. Bu esa hududdagi mikroiqlimning
o‘zgarishiga, yozda issiqlik to‘lqinlarining kuchayishiga olib kelmoqda.
Iqlim o‘zgarishining umumiy oqibatlari. O‘zbekiston tabiiy zonalarida
kuzatilayotgan asosiy oqibatlar quyidagilardan iborat:
Cho‘llanish va qumli bo‘ronlar sonining ortishi
Suv resurslarining kamayishi (ayniqsa, Amudaryo va Sirdaryo havzalarida)
1)
Qishloq xo‘jaligi faoliyatida beqarorlik
1.
Tuproq eroziyasi va degradatsiyasi
Biologik xilma-xillikning yo‘qolishi
O‘zbekiston hukumati va xalqaro tashkilotlar tomonidan iqlim o‘zgarishining
salbiy ta’sirlarini yumshatish va unga moslashish bo‘yicha qator chora-tadbirlar
amalga oshirilmoqda. Jumladan:
Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish: Quyosh va shamol
energiyasi infratuzilmasi rivojlantirilmoqda. Bu, ayniqsa, cho‘l zonalarida energiyaga
bo‘lgan ehtiyojni ekologik toza usulda qondirish imkonini beradi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
48
Suv resurslarini tejash texnologiyalari: Tomchilatib sug‘orish, suv tejovchi
texnika va suv sarfini avtomatlashtirish tizimlari joriy etilmoqda.
Yashil hududlarni barpo etish: Shahar va sanoat zonalari atrofida daraxt ekish,
yashil zonalarni kengaytirish orqali mikroiqlimni yumshatish choralari ko‘rilmoqda.
Ekologik monitoring tizimlari: Meteorologik stansiyalar soni oshirilmoqda,
sun’iy yo‘ldosh kuzatuvlari yordamida iqlim o‘zgarishlari doimiy nazoratga
olinmoqda.
Aholini xabardor qilish va ta’lim: Iqlim bo‘yicha bilimlar ta’lim tizimiga joriy
qilinmoqda, aholining ekologik madaniyati oshirilmoqda.
Iqlim o‘zgarishining mahalliy hududlarga ta’sirini chuqur o‘rganish va
prognozlash uchun ilmiy tadqiqotlar zarur. Shu nuqtai nazardan, quyidagi
yo‘nalishlarda ilmiy faoliyatni kuchaytirish tavsiya etiladi:
1.
Har bir tabiiy zona bo‘yicha alohida iqlim modellarini ishlab chiqish
2.
Hududiy biosfera va geosistemalarning o‘zgarish dinamikasini tahlil
qilish
Geoinformatsion tizimlar (GIS) va masofadan zondlash texnologiyalarini ilmiy
tahlilga qo‘llash
Mahalliy iqlim xatarlarini baholovchi xaritalar yaratish
Qishloq xo‘jaligi ekinlari uchun mos iqlim sharoitlarini aniqlash
Iqlim o‘zgarishining barqaror rivojlanishga ta’siri. Iqlim o‘zgarishi
O‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda.
Masalan:
Qishloq xo‘jaligi mahsuldorligi: Harorat o‘zgarishi va suv tanqisligi mahsulot
sifatini va hosildorlikni pasaytirmoqda. Bu oziq-ovqat xavfsizligiga xavf tug‘diradi.
Aholi salomatligi: Havo ifloslanishi, qurg‘oqchilik va issiqlik to‘lqinlari yurak-
qon tomir va nafas olish kasalliklarining ko‘payishiga sabab bo‘lmoqda.
Iqtisodiy yo‘qotishlar: Ekstremal ob-havo hodisalari (sel, shamol, qurg‘oqchilik)
natijasida infratuzilma, ekin maydonlari va yashash joylariga zarar yetmoqda.
Barqaror rivojlanishni ta’minlash uchun iqlim xavfini milliy rivojlanish
strategiyalariga integratsiyalash lozim.
Xulosa
O‘zbekiston tabiiy zonalari — cho‘l, dasht, tog‘li va vodiyli hududlar — iqlim
o‘zgarishining bevosita va bilvosita ta’sirlariga nisbatan turlicha sezuvchanlikka ega
bo‘lsa-da, umumiy ekologik muvozanat uchun tahdid kuchaymoqda. Haroratning
ortishi, yog‘ingarchilik miqdorining kamayishi, suv resurslarining qisqarishi va tuproq
degradatsiyasi kabi jarayonlar ushbu hududlarda barqaror rivojlanish imkoniyatlarini
cheklamoqda.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, iqlim o‘zgarishi nafaqat tabiiy muhitga, balki
inson salomatligi, qishloq xo‘jaligi, iqtisodiy barqarorlik va ijtimoiy farovonlikka ham
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
49
jiddiy xavf tug‘dirmoqda. Ayniqsa, tog‘li hududlarda muzliklarning erishi, cho‘l
zonalarida qumli bo‘ronlar sonining ortishi, dasht zonalarida esa suv tanqisligi
ekologik va iqtisodiy xavflarni kuchaytirgan.
Iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashish va moslashish choralarini yanada
takomillashtirish,
ekologik
monitoringni
kuchaytirish,
aholining
ekologik
madaniyatini oshirish va ilmiy-tadqiqot ishlarini kengaytirish dolzarb vazifalardan
biridir. Shuningdek, davlat siyosati va xalqaro hamkorlik doirasida iqlim xavfini
kamaytirishga qaratilgan strategik rejalarning amalga oshirilishi O‘zbekistonning
ekologik barqarorligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Ясаманов Н.А. Древние климаты Земли. – Л.: Гидрометеоиздат, 1985.–
296 с.
2. Будыко М.И. Антропогенные изменения климата. –Л.: Гидрометеоиздат,
1987. – 405 с.
3. ZS Shoxo'jаyеvа. Еffiсiеnt usе of wаtеr rеsourсеs in thе аgriсulturаl sесtor.
Monogrаph. T.: - 2012
4. Kurbonov, А. B., & Shoxo'jаеvа, Z. S. (2019). Sustаinаblе dеvеlopmеnt of thе
аgrаriаn sесtor dеpеnds on thе еffiсiеnt usе of wаtеr rеsourсеs. Intеrnаtionаl Journаlof
Еnginееring аnd Аdvаnсеd Tесhnology, 8(6), 5123-5126.
5. Shoxo'jаyеvа, Z. S., & Norqobilov, M. (2020). Problеms of rаtionаl usе of
wаtеr rеsourсеs in аgriсulturе of thе Rеpubliс of Uzbеkistаn. Наука и техника
мировые исследования (pp. 25-28)
