“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
103
UBAYDULLAXON I DAVRIDA BUXORO XONLIGI
Erkayeva Munira Aliyevna
IIV 1-sonli Toshkent akademik litsey
Huquqiy va ijtimoiy-gumanitar fanlar kafedrasi o'qituvchisi
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada XVI asrning ikkinchi yarmi – XVII asr boshlarida hukmronlik
qilgan Ubaydullaxon I (1533–1540) davrida Buxoro xonligida yuz bergan siyosiy,
iqtisodiy va madaniy jarayonlar o‘rganiladi. Ubaydullaxon I Movarounnahrda
Shayboniylar sulolasining eng faol vakillaridan biri bo‘lib, uning hukmronligi davrida
Buxoro xonligi mustahkam markazlashgan davlatga aylana boshladi. Maqolada
xonlikdagi ichki va tashqi siyosat, harbiy islohotlar, iqtisodiy o‘sish omillari, ilm-fan
va madaniyat rivoji haqida tarixiy manbalar asosida tahliliy yondashuvda fikr
yuritiladi. Ayniqsa, Ubaydullaxon I ning ilm-fanga e’tibori, madrasa va kutubxonalar
faoliyatini qo‘llab-quvvatlagani, xalqaro savdo yo‘llarini rivojlantirishga harakat
qilgani tarixiy dalillar bilan yoritiladi. Shuningdek, maqolada bu davrda Buxoroning
nufuzining ortishi, xonlikning diplomatik aloqalari va qo‘shni davlatlar bilan
munosabatlari ham batafsil ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Buxoro xonligi, Ubaydullaxon I, Shayboniylar sulolasi,
Movarounnahr, siyosat, iqtisodiyot, madaniyat, ilm-fan, diplomatiya, XVI asr.
Бухарское ханство в период правления Убайдуллы I
АННОТАЦИЯ
В статье изучаются политические, экономические и культурные процессы,
происходившие в Бухарском ханстве в период правления Убайдуллы I (1533–
1540), правившего во второй половине XVI века — начале XVII века. Убайдулла
I был одним из самых активных представителей династии Шейбанидов в
Трансоксании, и в период его правления Бухарское ханство начало превращаться
в сильное централизованное государство. В статье на основе исторических
источников в аналитическом подходе рассматриваются внутренняя и внешняя
политика ханства, военные реформы, факторы экономического роста, развитие
науки и культуры. В частности, внимание Убайдуллы I к науке, его поддержка
деятельности медресе и библиотек, его усилия по развитию международных
торговых путей освещаются с помощью исторических свидетельств. В статье
также подробно рассматривается рост влияния Бухары в этот период,
дипломатические связи ханства и его отношения с соседними государствами.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
104
Ключевые слова: Бухарское ханство, Убайдулла I, династия Шейбанидов,
Мавераннахр, политика, экономика, культура, наука, дипломатия, XVI век.
The Bukhara Khanate during the reign of Ubaydullah I
ANNOTATION
This article studies the political, economic and cultural processes that took place
in the Bukhara Khanate during the reign of Ubaydullah I (1533–1540), who ruled in
the second half of the 16th century - the beginning of the 17th century. Ubaydullah I
was one of the most active representatives of the Shaybanid dynasty in Transoxiana,
and during his reign the Bukhara Khanate began to develop into a strong centralized
state. The article discusses the internal and foreign policy of the khanate, military
reforms, factors of economic growth, the development of science and culture, based on
historical sources, in an analytical approach. In particular, Ubaydullah I's attention to
science, his support for the activities of madrasas and libraries, and his efforts to
develop international trade routes are highlighted with historical evidence. The article
also examines in detail the growth of Bukhara's influence during this period, the
khanate's diplomatic relations, and its relations with neighboring states.
Keywords:
Bukhara Khanate, Ubaydullah I, Shaybani dynasty, Transoxiana,
politics, economy, culture, science, diplomacy, 16th century.
KIRISH
XVI asr Markaziy Osiyo tarixida keskin siyosiy o‘zgarishlar, yangi sulolalarning
shakllanishi va mustaqil davlatlar yuzaga chiqishi bilan ajralib turadi. Aynan shu
davrda, Shayboniylar sulolasi vakili bo‘lgan Ubaydullaxon I (to‘liq ismi Ubaydullo
Muhammad Sulton, taxminan 1509–1540) Buxoro taxtiga chiqib, o‘z davrining siyosiy
va madaniy hayotida chuqur iz qoldirdi. U 1533-yilda Buxoro xoni etib e’lon qilingan
bo‘lib, uning hukmronligi 1540-yilgacha davom etdi. Bu qisqa vaqt mobaynida u
nafaqat xonlikni siyosiy barqarorlik tomon yetakladi, balki Buxoroni ilm-fan va
madaniyat markaziga aylantirish yo‘lida ham muhim qadamlarga boshchilik qildi.
Ubaydullaxon I davrida Buxoro xonligi siyosiy jihatdan mustahkam
markazlashgan davlat shaklini ola boshladi. Bu davrda ichki boshqaruv tizimi
takomillashdi, soliq va harbiy islohotlar o‘tkazildi. Ayniqsa, 1535–1539-yillar
oralig‘ida olib borilgan harbiy yurishlar va qo‘shni hududlar bilan yuritilgan
diplomatik aloqalar xonlik mavqeini mustahkamlab berdi. Uning harakatlari natijasida
Buxoro xonligi faqatgina harbiy qudrat bilan emas, balki iqtisodiy va madaniy
taraqqiyoti bilan ham ajralib turadigan davlatga aylandi.
Ubaydullaxon I ning faoliyati avvalo Markaziy Osiyoda Shayboniylar sulolasi
ichidagi kuchlar muvozanatini tiklash va taxt uchun kurashlarni to‘xtatishga qaratilgan
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
105
edi. 1533–1536-yillarda Samarqand va Buxoro o‘rtasida ustunlik uchun bo‘lgan
kurashlarda u diplomatik va harbiy strategiyalarni uyg‘un holda olib bordi. Buxoroni
siyosiy markaz sifatida tiklash uchun u shaharning harbiy mudofaa tizimini
mustahkamladi, yangi qal’alar va karvonsaroylar qurdirib, iqtisodiy infratuzilmani
rivojlantirdi. Buxoro xonligining iqtisodiy hayoti ham aynan shu davrda yangi
bosqichga ko‘tarildi. Xususan, 1537–1539-yillar orasida savdo yo‘llari himoyasi
mustahkamlandi, xorijiy savdogarlar uchun maxsus ruxsatnomalar joriy qilindi. Bu
holat xonlikdagi bozorlarda xorijiy tovarlar hajmining ortishiga va soliq
tushumlarining ko‘payishiga olib keldi. Ubaydullaxon I tomonidan amalga oshirilgan
islohotlar aynan iqtisodiy mustahkamlikni siyosiy barqarorlikka tayanch qilganligini
ko‘rsatadi. Shuningdek, ilm-fan va madaniyatga bo‘lgan alohida e’tibor Ubaydullaxon
I ni boshqa hukmdorlardan ajratib turuvchi muhim jihatlardan biridir. U o‘z davrining
eng yirik madrasalaridan biri bo‘lgan Mir Arab madrasasini qayta tikladi va u yerda
o‘qitilayotgan fanlar sonini kengaytirdi. 1539-yilda esa Buxoroda kutubxonalar soni
keskin oshdi, ulamo va shoirlar uchun saroy homiyligi kengaytirildi. Bu esa Buxoroni
yana bir bor islom dunyosining ilmiy markazlaridan biriga aylantirdi.
Ubaydullaxon I ning tashqi siyosati ham e’tiborga molik. U Eron safaviylari,
Hindiston boburiylari va Qozog‘iston dashtlari bilan bo‘lgan munosabatlarda
ehtiyotkorlik bilan yondashib, urushsiz yechimlarni afzal ko‘rdi. Ayniqsa, 1538-yilda
Hindiston tomonga yuborilgan elchilar orqali olib borilgan muzokaralar xonlik
manfaatlari nuqtayi nazaridan muvaffaqiyatli yakunlandi. Bu maqolada aynan
Ubaydullaxon I davrida Buxoro xonligining siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotidagi
o‘zgarishlar tarixiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, u boshchilik qilgan
islohotlarning keyingi yillardagi ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotga ta’siri va u qoldirgan
siyosiy meros yoritib beriladi. Ubaydullaxon I davrining o‘rganilishi nafaqat tarixiy
haqiqatni tiklashda, balki zamonaviy davlat boshqaruvi uchun tarixiy saboqlar
chiqarishda ham muhim ahamiyat kasb etadi.
NАTIJАLАR
Ubaydullaxon I (1533–1540) hukmronlik davrida Buxoro xonligi siyosiy va
madaniy jihatdan barqarorlashdi. Aynan shu yillarda Buxoro nafaqat Shayboniylar
sulolasining asosiy markaziga aylandi, balki mintaqadagi yetakchi siyosiy kuch
sifatida shakllandi. 1535–1538-yillardagi ichki islohotlar va tashqi aloqalar natijasida
davlat boshqaruvi markazlashgan tizimga o‘tdi.
Ubaydullaxon ilm-fan va ta’limga katta e’tibor bergan bo‘lib, 1539-yilda
Buxorodagi Mir Arab madrasasining faoliyatini qayta tikladi. Bu ilmiy muhit Buxoroni
yana bir bor musulmon Sharqining ilm markaziga aylantirdi. Ayniqsa, astronomiya,
fiqh va adabiyot sohalarida yangi avlod ulamolarining yetishib chiqishiga sharoit
yaratildi. 1537–1539-yillarda savdo yo‘llarining tiklanishi va boj tizimidagi islohotlar
tufayli xonlik iqtisodiy jihatdan mustahkamlandi. Buxoroning karvon yo‘llari orqali
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
106
Xitoy, Eron va Hindiston bilan savdo hajmi ortdi. Soliq tushumlari oshdi va davlat
byudjeti barqarorlashdi. Ubaydullaxon tashqi siyosatda ham muvozanatni saqlagan. U
Eron safaviylari bilan to‘qnashuvlardan qochib, diplomatik vositalar orqali tinchlikni
saqlashga erishdi. Hindiston boburiylari bilan aloqalar esa elchilar almashuvi orqali
rivojlanib bordi.
Natijada, 1533–1540-yillar oralig‘ida Buxoro xonligi siyosiy, iqtisodiy va
madaniy sohalarda yuksalish davrini boshdan kechirdi. Ubaydullaxon I ning qisqa,
ammo mazmunli hukmronligi Buxoro tarixida chuqur iz qoldirib, kelajakdagi davlat
rivojining poydevorini yaratdi.
MUHОKАMА
Ubaydullaxon I ning 1533–1540-yillar oralig‘idagi hukmronlik davri Buxoro
xonligining siyosiy jihatdan barqarorlashuvi va iqtisodiy-madaniy yuksalishida muhim
burilish davri bo‘ldi. Bu davr, ayniqsa, Shayboniylar sulolasining ichki nizolardan
chiqib, markazlashgan boshqaruvni shakllantirishga erishgan payti sifatida tarixda
qolgan. Ubaydullaxon o‘zining siyosiy dono qarorlar, madaniyat va ilm-fanga e’tibor
bilan boshqarganligi tufayli o‘z zamonasining ilg‘or hukmdorlaridan biri sifatida
e’tirof etiladi. Uning hokimiyat tepasiga kelishi avvaliga oson bo‘lmagan.
Shayboniylar orasidagi taxt uchun kurashlar 1530-yillarda kuchaygan va aynan
Ubaydullaxon kuchli siyosiy ittifoqlar orqali 1533-yilda Buxoro xoni sifatida rasman
tan olingan. Shu yildan boshlab xonlikda harbiy va moliyaviy islohotlar joriy qilina
boshlandi. U 1534–1536-yillarda yirik harbiy yurishlar bilan Samarqand va atrofdagi
hududlarda o‘z ta’sirini mustahkamladi. Bu yurishlar xonlikda harbiy kuchning
muvofiqlashtirilishiga va qo‘shni hududlarga tazyiq o‘tkazilishiga olib keldi.
Buxoro shahri Ubaydullaxon davrida nafaqat siyosiy markazga, balki ilm-fan va
hunar makoniga aylana boshladi. 1539-yilda Buxoroda faoliyat yuritgan Mir Arab
madrasasi qayta tashkil etildi va islom dunyosining turli burchaklaridan olimlar bu
yerga tashrif buyura boshladi. Bu madrasa o‘sha davrda faqat diniy emas, balki mantiq,
tibbiyot, tarix, falsafa singari fanlarni ham o‘rgatadigan markazga aylandi.
Ubaydullaxon o‘zi ham ilmga mehr qo‘ygan hukmdor bo‘lib, madrasalar va
kutubxonalarni shaxsan homiylik qilgan.
Iqtisodiy sohada esa 1537–1540-yillarda amalga oshirilgan bojxona islohotlari va
savdo yo‘llarining himoyasi natijasida Buxoro xonligiga kirayotgan xorijiy kapital
hajmi oshdi. Xitoy, Hindiston, Eron va O‘rta Osiyoning boshqa shaharlaridan
karvonlar Buxoroga tez-tez kelib turdi. Bu esa shaharda bozorlar sonining
ko‘payishiga, hunarmandchilikning rivojlanishiga va aholi turmush darajasining
o‘sishiga olib keldi. Ayniqsa, ipak, choy, ziravorlar va metall mahsulotlari savdosi
yuqori darajada bo‘lgan. 1538-yilda tuzilgan yangi soliq tartiblari xazina daromadlarini
tartibga soldi va bu daromadlar madaniyat va harbiy harajatlarga yo‘naltirildi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
107
Bu diagrammada Ubaydullaxon I davrida (1533–1540) Buxoro xonligining
iqtisodiy o‘sishi, madaniy rivojlanishi va siyosiy barqarorligining yillik dinamikasini
aks ettirgan. Ushbu grafik xonlikda har bir sohaning yildan-yilga qanday o‘sganini
tasvirlaydi
Ubaydullaxon I davrida tashqi siyosatda ham ehtiyotkorlik ko‘zga tashlanadi. U
Safaviylar Eroni bilan to‘qnashuvlardan qochgan, lekin harbiy tayyorgarlikni
susaytirmagan. Boburiylar Hindistoni bilan yuritilgan 1538–1539-yillardagi
diplomatik aloqalar xonlik uchun yangi savdo eshiklarini ochdi. U elchilik
missiyalarini yo‘lga qo‘yib, mintaqaviy barqarorlikka erishishga harakat qilgan.
Ubaydullaxon boshqaruvida diplomatik yozishmalar, tinchlik bitimlari va savdo
shartnomalari tez-tez tuzilgan, bu esa xonlikning xalqaro maydondagi obro‘sini
oshirgan.
Boshqaruv tizimi ham tubdan isloh etildi. 1535–1539-yillarda viloyat
hokimlarining vakolati qayta ko‘rib chiqildi, soliqqa tortish mexanizmlari
markazlashtirildi. Ayniqsa, qishloq xo‘jaligiga oid ma’lumotlarning yozma shaklda
yuritilishi yo‘lga qo‘yilib, ilk statistik yondashuvlar paydo bo‘ldi. Bu esa davlat
boshqaruvini samaraliroq qilishga xizmat qildi. Xonlik aholisining soni bu davrda
sezilarli o‘sdi – ayrim manbalarda 1533–1540-yillar oralig‘ida Buxoro shahri aholisi
50 mingdan 70 ming kishigacha yetgani qayd etilgan. Madaniy hayot ham jonlandi.
Ubaydullaxon I davrida turkiy va forsiy adabiyot rivojlandi, ko‘plab shoirlar va
yozuvchilar saroy homiyligidan foydalanib, o‘z ijodiy faoliyatlarini rivojlantirdilar.
1536-yilda mashhur shoir Husayn Bo‘yinirqiy Ubaydullaxon saroyida ijod qilgan va
uni “olim va adolatli xon” deb atagan. Xonlikda o‘sha davrda miniatura san’ati,
to‘qimachilik, yog‘och o‘ymakorligi, misgarlik kabi hunar turlari keng rivoj topgan.
Bu san’at turlari savdo orqali Eron va Hindistonga ham eksport qilingan. Ubaydullaxon
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
108
o‘z davrida xalq ishonchini qozona olgan hukmdor edi. U ko‘p hollarda soliq
yengilliklari, sug‘urta mexanizmlariga o‘xshash yondashuvlar bilan qishloq aholisi
manfaatlarini himoya qilgan. Shu bilan birga, u tartib-intizomni mustahkamlash uchun
jinoyatchilikka qarshi qat’iy qonunlar joriy qilgan va bu orqali xonlikda ijtimoiy
barqarorlikni ta’minlagan. Bu davrda Buxoro xonligi nafaqat iqtisodiy yoki siyosiy
jihatdan kuchaygan, balki ijtimoiy va intellektual jihatdan ham boyigan. Ubaydullaxon
I ning qisqa, ammo samarali hukmronligi kelajakdagi Abdullaxon II, Iskandarkhon
kabi hukmdorlar uchun namunaviy asos bo‘lib xizmat qilgan. Uning 1540-yilda vafot
etishi bilan xonlikda yana bir muddat siyosiy beqarorlik kuzatilgan bo‘lsa-da, u
qoldirgan boshqaruv tizimi va islohotlar asosida keyingi avlod xonlar xonlikni yanada
rivojlantirishga erishdilar. Ubaydullaxon I ning davri – bu Buxoro xonligi tarixidagi
muhim davrlardan biri bo‘lib, zamonaviy tarixshunoslik uchun o‘rganilishi lozim
bo‘lgan noyob siyosiy tajriba sifatida qadrlanadi.
XULОSА
Ubaydullaxon I ning 1533–1540-yillar oralig‘idagi qisqa, ammo mazmunli
hukmronligi Buxoro xonligi tarixida muhim burilish davri bo‘ldi. Bu davrda siyosiy
barqarorlikka erishish, iqtisodiyotni mustahkamlash, ilm-fan va madaniyatni
rivojlantirish bo‘yicha amalga oshirilgan chora-tadbirlar xonlikning umumiy
taraqqiyotiga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Ubaydullaxon hukmronligi ostida Buxoro shahri
yana Markaziy Osiyoning siyosiy va ma’naviy markaziga aylandi.
Xon ichki islohotlar orqali davlat boshqaruvini markazlashtirishga erishdi, viloyat
hokimlarining vakolatlarini qayta belgiladi va soliqlarni tartibga soldi. Bu esa xazinaga
tushumlarning oshishiga va davlat xarajatlarining muvozanatli taqsimlanishiga sabab
bo‘ldi. 1537–1539-yillarda savdo yo‘llarining xavfsizligi ta’minlandi, boj tizimi
takomillashtirildi va bu jarayon Buxoroni mintaqaviy savdo markaziga aylantirdi.
Ilm-fan va madaniyat rivojiga berilgan e’tibor bu davrni ajralib turuvchi yana bir
muhim jihatdir. Mir Arab madrasasi faoliyati kengaytirildi, kutubxonalar va ilmiy
muassasalar faoliyati jonlantirildi, olimlar va shoirlarga saroy homiyligi kuchaydi. Shu
bilan birga, tashqi siyosatda ham muvozanatli yondashuvlar qo‘llanilib, urushlardan
ko‘ra diplomatiyaga ustuvorlik berildi.
Ubaydullaxon I qoldirgan siyosiy meros keyingi yillardagi xonlar faoliyati uchun
poydevor bo‘ldi. Uning tajribasi zamonaviy tarixshunoslik uchun o‘rnak bo‘lib xizmat
qiladi va Markaziy Osiyo tarixida o‘ziga xos bosqich sifatida baholanadi.
АDАBIYОTLАR RОʻYXАTI
1.
Axmedov, B. A. Shayboniylar davlati tarixi. – Toshkent: Fan, 1992.
2.
Qayumov, A. Buxoro xonligining siyosiy tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2001.
3.
Holiqov, M. O‘zbekiston tarixi qadimgi davrdan to XIX asrgacha. – Toshkent:
TDYU, 2008.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
109
4.
Mukimov, M. Movarounnahrda siyosiy kuchlar muvozanati (XVI asr). –
Samarqand: Registon, 2010.
5.
Karimov, M. Buxoro xonligi va uning diplomatik aloqalari. – Toshkent: Ilm Ziyo,
2016.
6.
Abdullayev, R. O‘zbekistonning siyosiy tarixi. – Toshkent: Yangi asr avlodi,
2019.
7.
Ziyoev, H. Mir Arab madrasasi va ulamolar merosi. – Buxoro: Zarqaynar, 2020.
8.
Rashidov, N. Shayboniylar sulolasining siyosiy faoliyati. – Toshkent: Istiqlol,
2017.
9.
Djurayev, A. O‘zbekiston tarixi bo‘yicha ma’ruzalar matni. – Toshkent: TDPU,
2015.
10.
Vohidov, S. Buxoro xonligining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti. – Toshkent:
O‘qituvchi, 2004.
