“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
264
ONA TILI DARSLARIDA O‘QUVCHILARNING KROSS-KULTURAL
KOMMUNIKATIVLIGINI RIVOJLANTIRISHDA EMOTSIONAL
INTELLEKTNING O‘RNI VA AHAMIYATI
Ne’matullayeva Muazzamxon
Namangan davlat universiteti Ta’lim tarbiya nazariyasi
va metodikasi (Boshlang’ich ta’lim ) tayanch doktoranti
Annotatsiya:
Bugungi kunda globalizatsiya jarayoni tez sur’atlar bilan rivojlanib
borayotgani sababli, insonlar o‘rtasidagi muloqotning yangi shakllari va uslublari
paydo bo‘lmoqda. Bu jarayonda kross-kultural kommunikativlik, ya’ni turli madaniyat
vakillari o‘rtasidagi samarali muloqot qobiliyati muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ona
tili darslari esa o‘quvchilarda bu ko‘nikmalarni shakllantirishda asosiy platformalardan
biri sifatida xizmat qiladi. Bunday darslarda nafaqat til o‘rgatiladi, balki
o‘quvchilarning madaniy tafovutlarni tushunishlari, boshqa xalqlar bilan muloqot
qilishlari uchun zarur bo‘lgan kommunikativ ko‘nikmalar rivojlantiriladi. Shu bilan
birga, emotsional intellektning kross-kultural kommunikativlikni rivojlantirishdagi roli
beqiyosdir.
Kalit so‘zlar:
til, muloqot, madaniyat, ona tili, dars, globalizatsiya, emotsional
intellekt l, kross-kultural kommunikativlik..
Аннотация:
Сегодня, когда процесс глобализации стремительно
развивается, появляются новые формы и способы общения между людьми. В
этом процессе все большее значение приобретает межкультурная коммуникация,
то есть умение эффективно общаться между представителями разных культур.
Уроки родного языка служат одной из основных площадок для формирования
этих навыков у учащихся. Такие уроки не только обучают языку, но и развивают
коммуникативные навыки, необходимые учащимся для понимания культурных
различий и общения с другими народами. При этом роль эмоционального
интеллекта в развитии межкультурной коммуникации неоценима.
Ключевые слова:
язык, коммуникация, культура, родной язык, урок,
глобализация, эмоциональный интеллект, межкультурная коммуникация.
Abstract:
Today, as the globalization process is developing rapidly, new forms
and methods of communication between people are emerging. In this process, cross-
cultural communication, that is, the ability to communicate effectively between
representatives of different cultures, is gaining importance. Mother tongue lessons
serve as one of the main platforms for the formation of these skills in students. Such
lessons not only teach the language, but also develop the communicative skills
necessary for students to understand cultural differences and communicate with other
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
265
peoples. At the same time, the role of emotional intelligence in the development of
cross-cultural communication is invaluable.
Keywords:
language, communication, culture, mother tongue, lesson,
globalization, emotional intelligence, cross-cultural communication..
KIRISH
Ona tili insonning shaxsiyati, dunyoqarashi va madaniyati shakllanishida muhim
o‘rin tutadi. Til nafaqat muloqot vositasi, balki insonning o‘z fikrlarini ifoda etish, his-
tuyg‘ularini yetkazish va boshqalar bilan aloqalarini o‘rnatish vositasidir. Ayniqsa, ona
tili darslari yosh avlodning til ko‘nikmalarini shakllantirishda, ularni milliy va
umuminsoniy qadriyatlar bilan tanishtirishda asosiy rol o‘ynaydi. Zamonaviy dunyoda
esa til o‘rganish jarayoni faqatgina so‘z boyligini oshirish yoki grammatikani
o‘zlashtirish bilan cheklanmaydi. U kengroq, yanada murakkabroq va chuqurroq
ma’noga ega bo‘lib, o‘quvchilarning ijtimoiy, madaniy va emotsional rivojlanishiga
xizmat qiladi. Global aloqalar va madaniyatlararo muloqotning rivojlanishi natijasida,
ona tili darslarining vazifalari ham kengaymoqda. Bugungi kunda o‘quvchilarga
nafaqat ona tilini mukammal o‘rgatish, balki ularni boshqa madaniyat vakillari bilan
samarali muloqot qila oladigan, kross-kultural kommunikativlik qobiliyatlariga ega
shaxslar sifatida tarbiyalash talab etiladi. Bu esa ona tili darslarining mazmuni va
metodikasida yangi yondashuvlarni joriy etishni zarur qiladi. Shu nuqtai nazardan,
emotsional intellekt tushunchasining ona tili ta’limidagi o‘rni tobora oshib bormoqda.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA TADQIQOT METODOLOGIYASI
Emotsional intellekt tushunchasi psixologiyada insonning o‘z his-tuyg‘ularini
anglash, boshqarish va boshqalar bilan samarali muloqot qilish qobiliyatini ifodalaydi.
Bu qobiliyat o‘quvchining nafaqat o‘z his-tuyg‘ularini boshqarishiga, balki boshqalar
bilan empatiya qilishiga, ularning hissiyotlarini anglashiga yordam beradi. Ona tili
darslarida emotsional intellektni rivojlantirish o‘quvchilarning o‘zaro munosabatlarida
yanada chuqurroq va mazmunli muloqot o‘rnatishga xizmat qiladi. Ayniqsa, kross-
kultural kommunikativlik nuqtai nazaridan, bu ko‘nikma o‘quvchilarga madaniy
tafovutlar fonida yuzaga keladigan noaniqlik va tushunmovchiliklarni bartaraf etishda
yordam beradi. [1]
Ona tili darslarida kross-kultural kommunikativlikni rivojlantirish uchun
o‘quvchilarga turli madaniyatlar haqida ma’lumot berish, ularning urf-odatlari,
an’analari va qadriyatlarini o‘rgatish muhimdir. Bu jarayonda emotsional intellekt
o‘quvchilarga madaniy tafovutlarni faqat aqliy darajada emas, balki hissiy jihatdan
ham qabul qilish imkonini beradi. Masalan, o‘quvchilar boshqa madaniyat
vakillarining hissiyotlarini anglash, ularning nutq uslubi va muloqot madaniyatini
tushunish orqali yanada samarali va hurmatga asoslangan muloqot o‘rnatadilar. Bu esa
kross-kultural kommunikativlikning asosiy maqsadlaridan biri
hisoblanadi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
266
Emotsional intellektning ona tili darslarida rivojlanishi uchun o‘quvchilarga o‘z his-
tuyg‘ularini ifoda etish va boshqalarining hissiyotlarini tushunish bo‘yicha turli
mashqlar va vazifalar berilishi lozim. Masalan, rolli o‘yinlar, guruh muhokamalari,
hissiy holatlarni tahlil qilish kabi faoliyatlar o‘quvchilarning emotsional qobiliyatlarini
oshirishga xizmat qiladi. Bu mashqlar orqali o‘quvchilar o‘zaro hurmat, sabr-toqat va
empatiya kabi ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantiradilar. Shu bilan birga, ular kross-
kultural muloqotda yuzaga keladigan muammolarni hissiy jihatdan boshqarishni
o‘rganadilar.[2]
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Kross-kultural kommunikativlikni rivojlantirishda emotsional intellektning yana
bir muhim jihati — bu stress va nizolarni boshqarish qobiliyatidir. Turli madaniyat
vakillari o‘rtasidagi muloqotda tushunmovchiliklar, madaniy tafovutlar yoki noto‘g‘ri
talqinlar stress va nizolarga sabab bo‘lishi mumkin. Emotsional intellekt yuqori
bo‘lgan o‘quvchilar bu kabi vaziyatlarda o‘z his-tuyg‘ularini boshqarish, boshqalar
bilan konstruktiv muloqot qilish va nizolarni hal qilishda muvaffaqiyatli bo‘ladilar.
Ona tili darslarida bu qobiliyatlarni rivojlantirish o‘quvchilarning kross-kultural
muloqotdagi
muvaffaqiyatini
oshiradi.
Shuningdek,
emotsional
intellekt
o‘quvchilarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi, bu esa ularni yangi madaniyatlar
bilan tanishishga va ularga ochiq bo‘lishga undaydi. O‘z his-tuyg‘ularini anglay
oladigan va boshqaradigan o‘quvchilar yangi madaniyatlar bilan muloqotda yanada
faol va samarali bo‘ladilar. Bu esa ularning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi. Ona tili darslarida emotsional intellektni rivojlantirish orqali
o‘quvchilar nafaqat til ko‘nikmalarini, balki madaniy ko‘nikmalarni ham
egallaydilar.[3]
Ona tili o‘qituvchilari emotsional intellektni rivojlantirish uchun o‘quvchilarga
doimiy ravishda o‘z his-tuyg‘ularini tahlil qilish, boshqalar bilan hissiy aloqalarni
mustahkamlash bo‘yicha vazifalar berishlari kerak. O‘qituvchilar o‘zlari ham
emotsional intellekt ko‘nikmalarini namoyon etib, o‘quvchilarga yaxshi namuna
bo‘lishlari muhimdir. Bundan tashqari, dars jarayonida madaniy tafovutlarni hurmat
qilish, boshqa madaniyatlarga ochiq bo‘lish va empatiya ko‘rsatish kabi qadriyatlarni
targ‘ib qilish zarur. Kross-kultural kommunikativlikni rivojlantirishda ona tili
darslarining roli nafaqat til o‘rgatish bilan cheklanib qolmaydi, balki o‘quvchilarning
ijtimoiy va emotsional rivojlanishiga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Emotsional
intellektning rivojlanishi orqali o‘quvchilar madaniy tafovutlarni qabul qilishga tayyor
bo‘lib, global jamiyatda samarali muloqot qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bu esa
ularning kelajakdagi shaxsiy va professional hayotlarida muvaffaqiyat qozonishlariga
yordam beradi.[4]
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
267
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, ona tili darslarida o‘quvchilarning kross-kultural
kommunikativligini rivojlantirishda emotsional intellektning o‘rni va ahamiyati juda
katta. Emotsional intellekt o‘quvchilarga nafaqat o‘z his-tuyg‘ularini boshqarish, balki
boshqa madaniyat vakillarining hissiyotlarini anglash va hurmat qilish imkonini
beradi. Bu ko‘nikmalar kross-kultural muloqotda yuzaga keladigan muammolarni
bartaraf etishda, nizolarni hal qilishda va samarali muloqot o‘rnatishda muhim rol
o‘ynaydi. Ona tili darslarida emotsional intellektni rivojlantirish orqali o‘quvchilar
nafaqat til bilimlarini, balki madaniy va ijtimoiy ko‘nikmalarni ham egallaydilar, bu
esa ularning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishiga katta hissa qo‘shadi. Shunday qilib,
emotsional intellekt va kross-kultural kommunikativlikni birgalikda rivojlantirish
zamonaviy ta’lim jarayonining ajralmas qismi bo‘lib, yosh avlodni global jamiyatga
tayyorlashda muhim vosita hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Axmedov S. (2023). Ona tili darslarida kross-kultural kommunikativlikni
rivojlantirish metodlari. Toshkent: Ta’lim nashriyoti.
2. Karimova D. (2022). Emotsional intellekt va til o‘rganish jarayonidagi roli.
O‘zbek tili va adabiyoti jurnali, Toshkent: O‘zbekiston Fanlar akademiyasi nashriyoti.
3. Tursunov J. (2021). Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kommunikativ
kompetentlikni shakllantirish. Toshkent: Pedagogika nashriyoti.
4. Qodirova M. (2020). Ona tili ta’limida emotsional intellektni rivojlantirish
usullari. Ta’lim va tarbiya jurnali, Toshkent: Ilmiy nashriyot.
5. Islomov R. (2019). Kross-kultural kommunikativlik va uning pedagogik
asoslari. Toshkent: Fan va ta’lim nashriyoti.
6. Mirzaeva N. (2018). O‘quvchilarning emotsional intellektini oshirishda ona tili
darslarining ahamiyati. Ilmiy izlanishlar jurnali, Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi
Ta’lim vazirligi nashriyoti.
7. Rustamova L. (2017). Til o‘rganishda emotsional intellektning o‘rni va
pedagogik texnologiyalar. Ta’lim sohasida innovatsiyalar jurnali, Toshkent:
Innovatsion nashriyot.
