“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
245
AKTIV VA PASSIV OPERATSIYALARNING O‘ZARO BOG‘LIQLIGI
VA BANK TIZIMIDAGI FUNKSIONAL AHAMIYATI
Turdaliyev Oybek Eldorjon o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti “Bank ishi va audit”
ta’lim yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya
Mazkur maqolada bank tizimida aktiv va passiv operatsiyalarning o‘zaro
bog‘liqligi hamda ularning moliyaviy barqarorlik, likvidlik va daromadlilikni
ta’minlashdagi funksional ahamiyati tahlil etiladi. Aktiv va passiv operatsiyalarni
samarali tashkil etish banklarni iqtisodiyotda asosiy moliyaviy vositachi sifatida
mustahkamlaydi, real sektorni moliyalashtirish imkoniyatlarini oshiradi va bank
tizimining barqarorligini ta’minlaydi.
Kalit so‘zlar:
Bank, aktiv operatsiya, passiv operatsiya, likvidlik, daromadlilik,
moliyaviy barqarorlik, depozit, kredit, qimmatli qog‘ozlar, iqtisodiyot, bank tizimi.
Kirish
Bank tizimida aktiv va passiv operatsiyalarni tashkil etish uning asosini tashkil
etib, moliyaviy resurslarni samarali yo‘naltirish hamda iqtisodiyotni moliyaviy
ta’minlashga xizmat qiladi. Mazkur jarayon bank muassasalarining asosiy funksiyasini
aks ettirib, milliy moliya tizimining barqarorligini, likvidligini va daromadliligini
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Aktiv operatsiyalarni amalga oshirish bank
aktivlarini oshirish, daromadlarini tashkil etish va likvidligini ta’minlash imkonini
bersa, passiv operatsiyalarni tashkil etish bank resurslarini shakllantirish,
majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarish hamda moliyaviy barqarorligini oshirishga xizmat
qiladi. Bunda banklar iqtisodiyotning turli tarmoqlariga moliyaviy mablag‘larini
yo‘naltirish, tadbirkorlik sub’ektlarini moliyaviy qo‘llab-quvvatlash, investitsiya
faolligini oshirish va iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda asosiy vositachi sifatida namoyon
bo‘ladi. Shuningdek, ushbu operatsiyalarni to‘g‘ri tashkil etish bank tizimiga bo‘lgan
ishonchni mustahkamlash, moliya bozorlarini barqaror ishlashiga imkoniyat yaratish
hamda umuman iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy sharoitda banklar faoliyatida xavflarni samarali boshqarish, likvidlik,
rentabellik va xavfsizlik o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash asosida aktiv va passiv
operatsiyalarni tashkil etish bank tizimining asoslarini mustahkamlovchi asosiy omil
hisoblanadi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
246
Asosiy qism
Aktiv va passiv operatsiyalarni alohida emas, balki o‘zaro bog‘liq tarzda tashkil
etish bank faoliyatining barqarorligini ta’minlovchi asosiy shart hisoblanadi. Passiv
operatsiyalarni samarali yig‘ish bank uchun asosiy resurs bazasini tashkil etib bersa,
ushbu resurslar asosida aktiv operatsiyalarni amalga oshirish bank daromadliligini
oshirishga imkoniyat yaratadi. Mazkur jarayonda asosiy muammo likvidlik,
daromadlilik va xavfsizlik o‘rtasidagi muvozanatni to‘g‘ri ta’minlash hisoblangan
bo‘lib, ushbu muvozanat bank tizimining barqarorligini, to‘lov qobiliyatini va
moliyaviy xavfsizligini bevosita belgilaydi.
Bunda banklar resurslarini joylashtirishda likvidlik xavfi, foiz stavkalari
o‘zgarishi, bozor sharoiti hamda qarz oluvchilarning to‘lov qobiliyatini chuqur tahlil
qilish asosida qaror qabul qilish zarur. Shuningdek, ushbu jarayonda bankning
risklarini aniqlash, baholash va samarali boshqarish tizimini yo‘lga qo‘yish muhim
hisoblanadi. Bu esa bankning moliyaviy barqarorligini oshirish, uning asosida
iqtisodiyotdagi real sektorni moliyaviy resurslar bilan ta’minlash hamda iqtisodiy
o‘sishiga salmoqli hissa qo‘shish imkonini beradi. Bundan tashqari, aktiv va passiv
operatsiyalarni muvozanatli tashkil etish bank tizimida ishonch muhitini
mustahkamlashga, banklar o‘rtasidagi raqobat sharoitlarini yaxshilashga ham xizmat
qiladi.
Bunda banklar likvidlikni xavf ostiga qo‘ymagan holda daromadlilik darajasini
oshirishga intilishi zarur, chunki likvidlik etarli bo‘lmagan sharoitda bank o‘z
majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarishda qiyinchiliklarga duch kelishi, bu esa moliyaviy
barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bilan birga, daromadlilikni oshirish
maqsadida xavfli aktivlarga yo'naltirilgan mablag‘lar hajmining oshishi bank
xavfsizligini xavf ostiga qo'yishi ehtimolini tug‘diradi. Shuning uchun ham banklar
resurslarini yo'naltirishda ushbu omillar o‘rtasida muvozanatni to‘g‘ri ta’minlash,
xavflarni aniqlash, baholash va samarali boshqarish asosida faoliyatlarini tashkil etish
zarur hisoblanadi. Ana shu muvozanatga erishish bank tizimining barqarorligini
mustahkamlash, uning asosida iqtisodiyotning real sektorini moliyaviy resurslar bilan
ta’minlash hamda umuman iqtisodiy o‘sishiga xizmat qilishiga imkoniyat yaratadi.
Masalan, qisqa muddatli depozitlarni uzoq muddatli kreditlarga yo'naltirish
likvidlik xavfini oshirishi mumkin. Bu holat bankning o‘z majburiyatlarini o‘z vaqtida
bajarishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi xavfini tug‘diradi, chunki depozitlarni qaytarish
muddati qisqa bo‘lgan sharoitda bank ushbu mablag‘larni uzoq muddatli aktivlarda
joylashtirgan bo‘lsa, likvidlik ta’minotida nomutanosiblik yuzaga kelishi ehtimoliga
yo‘l ochiladi. Lekin ushbu depozitlarni qisqa muddatli, likvid aktivlarda joylashtirish
bank barqarorligini oshirishiga yordam beradi, chunki bu uning to‘lov majburiyatlarini
o‘z vaqtida bajarish imkoniyatlarini oshirib, moliyaviy barqarorligini mustahkamlaydi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
247
Shu bois banklar resurslarini joylashtirishda likvidlik darajasi, daromadlilik
me’yori va xavfsizlik o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlashga alohida e’tibor qaratishlari
zarur. Ana shu muvozanatga erishish bank tizimining barqarorligini mustahkamlash,
uning asosida iqtisodiyotning real sektorini moliyaviy resurslar bilan ta’minlash va
iqtisodiy o‘sishiga xizmat qilishiga imkoniyat yaratadi. Bu jarayonda banklar risklarini
aniqlash, baholash va samarali boshqarish tizimini yo‘lga qo‘yish, shuningdek,
moliyaviy
resurslarini
diversifikatsiya
qilish
asosida
likvidlik
xavfini
minimallashtirishga erishishlari muhim hisoblanadi. Natijada banklar nafaqat o‘zlarini
moliyaviy inqiroz xavfidan himoya qilishga, balki iqtisodiyotda barqaror kredit
resurslarini ta’minlab berishga ham sharoit yaratadilar, bu esa umuman iqtisodiy
tizimning barqarorligini oshirishga xizmat qiladi.
Aktiv va passiv operatsiyalarni samarali tashkil etish bank tizimining
barqarorligini ta’minlaydi. Bu, o‘z navbatida, moliya bozorida ishonchlilik muhitini
vujudga keltirib, banklar va ularning mijozlarini turli xavf-hatarlardan himoya qilish
imkonini oshiradi. Shuningdek, ushbu jarayon iqtisodiyotda moliyaviy resurslarni
samarali taqsimlashga xizmat qiladi, ya’ni bo‘sh mablag‘larni samarali yo'naltirish
asosida real sektorda iqtisodiy faollikni oshirishga sharoit yaratadi. Bundan tashqari,
tadbirkorlik sub’ektlarini zarur moliya mablag‘lari bilan ta’minlash bank tizimining
asosiy funksiyalaridan biridir. Bu milliy iqtisodiyotda ishlab chiqarish hajmining
oshishiga, investitsiya faolligining jadallashishiga va ish o'rinlarining tashkil etilishiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
To‘lov tizimlarini tashkil etish va ularni uzluksiz ishlashini ta’minlash ham bank
tizimining muhim vazifasi hisoblangan bo‘lib, ushbu jarayon iqtisodiy ishtirokchilar
o‘rtasida hisob-kitoblarini xavfsiz, samarali va o‘z vaqtida amalga oshirish imkonini
beradi. Bundan tashqari, bank tizimining ushbu funksiyasi moliya bozorlarini
chuqurlashtirishga asos bo‘lib, moliyaviy vositalardan samarali foydalanish,
resurslarini to‘g‘ri yo'naltirish hamda iqtisodiy o‘sishni oshirishga xizmat qiladi. Shu
tarzda banklar iqtisodiyotning barqarorligini ta’minlovchi asosiy bo‘g‘in sifatida
namoyon bo‘lib, iqtisodiy o‘sish, investitsiya faolligi va milliy farovonlik darajasining
oshishiga bevosita hissa qo‘shib kelmoqda.
Xulosa
Aktiv va passiv operatsiyalarni to‘g‘ri tashkil etish bank tizimining asosini tashkil
etib, uning barqarorligini, likvidligini va daromadliligini ta’minlaydi. Mazkur
operatsiyalarni muvozanatli tarzda amalga oshirish iqtisodiyotning real sektorini
moliyaviy resurslar bilan ta’minlash, tadbirkorlik sub’ektlarini zarur mablag‘lar bilan
qo‘llab-quvvatlash hamda investitsiya faolligini oshirish imkonini yaratadi. Bu
jarayonda banklar iqtisodiy o‘sishning asosiy moliyaviy vositachilari sifatida namoyon
bo‘lib,
milliy
iqtisodiyotning
barqarorligini
mustahkamlash,
uning
raqobatbardoshligini oshirish va aholi turmush darajasini yaxshilashga bevosita hissa
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
248
qo‘shib kelmoqda. Shuningdek, aktiv va passiv operatsiyalarni samarali tashkil etish
bank tizimida xavflarni to‘g‘ri aniqlash, baholash va boshqarish imkoniyatlarini
oshirib, moliyaviy xavfsizlikni ta’minlaydi. Bu, o‘z navbatida, banklar faoliyatiga
bo‘lgan ishonchni oshirish, moliya bozorlarini chuqurlashtirish hamda iqtisodiyotda
barqarorlikni qaror toptirishga xizmat qiladi. Natijada bank tizimining barqarorligi
butun moliya tizimi uchun asos bo‘lib, iqtisodiy o‘sish sur'atlarini oshirish, investitsiya
muhitini yaxshilash va milliy iqtisodiyotni yanada ravnaq topishiga yo‘l ochib beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati
1.
Xayrullayev, N.M., G‘ulomov, S.S. Bank ishi. — T.: “IQTISOD–MOLIYA”,
2021.
2.
Xolbo‘tayev, N.I., Nurmatov, A.A. Bank ishi asoslari. — T.: “Iqtisodiyot”, 2021.
3.
Abdullayev, Sh. Bank resurslarini samarali tashkil etish yo‘llari. — T.: “Moliya”,
2019.
4.
Tursunov, B. (2020). “Tijorat banklarida aktiv va passiv operatsiyalarni tashkil
etish”. Moliya va bank ishi jurnali. 5(2), 133–145.
5.
Mishkin, F. S. The Economics of Money, Banking, and Financial Markets. 12th
ed. — Pearson, 2018.
