“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
240
OʻZBEK XALQ CHOLGʻULARINING KELIB
CHIQISHI VA TARGʻIB ETILISHI
Saydaqulova Gulshona
Toshkent viloyati ixtisoslashtirilgan madaniyat maktabi
Xalq cholgʻulari ijrochiligi boʻlimi oʻqituvchisi
Annotatsiya.
Ushbu maqola o‘zbek xalq cholg‘ularining kelib chiqishi va
zamonaviy sharoitda targ‘ib qilinishi masalalarini ilmiy jihatdan o‘rganishga
bag‘ishlanadi. Maqolada cholg‘ularning qadimiy ildizlari, ularning madaniy va
ijtimoiy hayotdagi o‘rni hamda hozirgi davrda saqlanib qolish yo‘llari tahlil qilinadi.
Tarixiy-tahliliy, solishtirma va etnografik usullar asosida dutor, rubob, tanbur, doira va
nay kabi asboblarning rivojlanish jarayonlari va Markaziy Osiyo hamda Fors
madaniyatlari bilan aloqasi ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
O‘zbek xalq cholg‘ulari, musiqiy meros, zamonaviy targ‘ibot,
milliy madaniyat, an’anaviy musiqa, dutor, rubob, Shashmaqom
Kirish.
O‘zbek xalq musiqasi milliy madaniyatning muhim tarkibiy qismi
sifatida asrlar davomida xalqning ruhiy olami, dunyoqarashi va ijtimoiy hayotini aks
ettirib kelgan. Ushbu musiqiy merosning yuragi sanalgan xalq cholg‘ulari o‘zbek
xalqining o‘ziga xos estetik didi va ijodiy salohiyatini namoyon etadi. Dutor, rubob,
tanbur, doira, nay kabi cholg‘ular nafaqat musiqiy asboblar, balki xalqning tarixiy
xotirasi, an’analari va qadimiy marosimlarining timsoli sifatida muhim ahamiyatga
ega. Ularning kelib chiqishi o‘zbek xalqining ko‘p asrlik tarixi, turli madaniyatlar bilan
o‘zaro ta’siri va musiqiy an’analarning rivojlanish jarayonlari bilan chambarchas
bog‘liq. Shu bilan birga, zamonaviy globallashuv sharoitida ushbu cholg‘ularning
saqlanib qolishi va targ‘ib qilinishi dolzarb masalaga aylanmoqda.
O‘zbek xalq
cholg‘ularining kelib chiqishi va ularning bugungi kunda targ‘ib etilish yo‘llarini
o‘rganish nafaqat musiqiy merosni asrash, balki uni kelajak avlodlarga yetkazish
nuqtai nazaridan muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy dunyoda ijtimoiy tarmoqlar,
ommaviy axborot vositalari va xalqaro festivallar orqali milliy musiqiy merosni targ‘ib
qilish imkoniyatlari kengaymoqda. Biroq, globallashuv jarayonlari va zamonaviy
musiqiy oqimlarning ta’siri tufayli an’anaviy cholg‘ularning o‘ziga xosligini saqlash
va ommalashtirishda bir qator muammolar yuzaga kelmoqda. Bu esa ushbu mavzuni
ilmiy jihatdan o‘rganish va yangi yondashuvlar ishlab chiqish zaruratini keltirib
chiqaradi.
Ushbu maqolaning asosiy maqsadi o‘zbek xalq cholg‘ularining tarixiy ildizlarini
tahlil qilish, ularning kelib chiqish jarayonlarini aniqlash hamda zamonaviy sharoitda
targ‘ib qilinayotgan usullarni baholashdan iborat.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
241
Adabiyotlar tahlili.
O‘zbek xalq cholg‘ularining kelib chiqishi va targ‘ib
etilishi bo‘yicha mavjud adabiyotlar boy va xilma-xildir. O‘zbek xalq cholg‘ularining
tarixi qadimiy davrlarga borib taqaladi. Arxeologik topilmalar, xususan, Samarkand
yaqinidagi Afrasiab va Termiz yaqinidagi Ayrtam devor rasmlari va sopol figuralar,
torli va shamolli cholg‘ularga o‘xshash asboblarni tasvirlaydi (People-Travels, n.d.).
Bu dalillar Ellinistik davrga oid bo‘lib, yunon, fors va xitoy madaniyatlari ta’sirini
ko‘rsatadi. Liviev, A. (2005)o‘zbek milliy cholg‘ularining rivojlanish yo‘lini qadimiy
zamonlardan hozirgi kungacha tahlil qilib, ularning ijro uslublarini yoritgan (Liviev,
A., 2005). Levin (1996) esa The Hundred Thousand Fools of God: Musical Travels in
Central Asia asarida Markaziy Osiyo musiqiy an’analarini etnografik nuqtai nazardan
o‘rganib, Sovet davri ta’siri va mustaqillikdan keyingi tiklanish jarayonlarini
tasvirlagan (Levin, 1996). Qadimiy Sogdiyaliklarning Xitoyda o‘ziga xos cholg‘ulari
bilan mashhur bo‘lgani ham ushbu asboblarning mintaqaviy tarqalishini tasdiqlaydi
(Manzara Tourism, n.d.).
O‘zbek xalq musiqasi torli, shamolli va zarbli cholg‘ularning
keng assortimentini o‘z ichiga oladi. Dutor milliy cholg‘ular orasida muhim o‘rin
tutadi, uning ijro qobiliyati va an’anaviy musiqadagi roli Berdiyeva (2023) tomonidan
batafsil o‘rganilgan (Berdiyeva, 2023). Dutor ikki torli bo‘lib, Markaziy va Janubiy
Osiyo xalqlari orasida keng tarqalgan. Rubob ko‘p yillik yog‘ochdan yasalgan bo‘lib,
uzun bo‘yli lyutga o‘xshaydi, nay esa o‘zining nafis ohangi bilan ajralib turadi (Tour
to Uzbekistan, n.d.). Fors madaniyatidan kelib chiqqan dutor qadimiy tanburning bir
turi sifatida Bakhshi qo‘shiqchilarining ijodiy an’analari bilan uzviy bog‘liq (People-
Travels, n.d.). Tanbur, doira, chang, gijak va surnay kabi asboblar ham o‘ziga xos
tuzilishi va tovush xususiyatlari bilan boy madaniy merosni ifodalaydi.
O‘zbek xalq cholg‘ulari madaniy va ijtimoiy hayotda markaziy rol o‘ynaydi.
Ular Shashmaqam kabi an’anaviy janrlarda asosiy vosita bo‘lib, bu janr UNESCOning
og‘zaki va nomoddiy meros ro‘yxatiga kiritilgan (Advantour, n.d.). Shashmaqam
ijrolarida dutor, tanbur va doira kabi asboblar vokal musiqasi bilan uyg‘unlashib, milliy
san’atning muhim qismini tashkil qiladi. Nasritdinova va boshqalar (2022)
cholg‘ularning xalq qo‘shiqlarida, raqslarda va milliy bayramlarda identifikatsiya
vositasi sifatida qo‘llanilishini ta’kidlaydi (Nasritdinova et al., 2022).
Zamonaviy
davrda o‘zbek xalq cholg‘ularini saqlash va targ‘ib qilish bo‘yicha jiddiy ishlar olib
borilmoqda. Konservatoriyalar, folklor festivallari va madaniy tashkilotlar ushbu
merosni asrashga xizmat qiladi. UNESCOning Shashmaqamni ro‘yxatga kiritishi esa
xalqaro miqyosda targ‘ibotga katta yordam berdi (Advantour, n.d.).
Metodologiya.
Ushbu tadqiqot o‘zbek xalq cholg‘ularining kelib chiqishi va
zamonaviy targ‘ibotini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, tarixiy-tahliliy, solishtirma va
etnografik usullardan foydalanadi. Tarixiy-tahliliy usul orqali cholg‘ularning qadimiy
davrlardan hozirgi kungacha rivojlanishi, arxeologik topilmalar asosida tahlil qilindi.
Solishtirma usul dutor, rubob va tanbur kabi asboblarning Markaziy Osiyo va Fors
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
242
madaniyatlari bilan aloqasini aniqladi. Etnografik usul esa konservatoriyalar,
festivallar va zamonaviy ijrochilar faoliyati orqali targ‘ibotni o‘rgandi.
Asosiy qism.
O‘zbek xalq cholg‘ulari milliy madaniyatning muhim qismi bo‘lib,
ularning tarixi, turlari va zamonaviy sharoitdagi o‘rni o‘ziga xos xususiyatlarga ega.
Arxeologik topilmalar, masalan, Samarkand yaqinidagi Afrasiab va Termiz yaqinidagi
Ayrtam devor rasmlari, torli va shamolli cholg‘ularga o‘xshash asboblarning Ellinistik
davrda, ya’ni miloddan avvalgi asrlarda mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi. Bu asboblar
yunon, fors va xitoy madaniyatlari ta’sirida shakllangan musiqiy an’analarning bir
qismi edi. Masalan, dutor – ikki torli asbob bo‘lib, uning kelib chiqishi fors tanburiga
bog‘liq deb hisoblanadi va Markaziy Osiyo xalqlari orasida keng tarqalgan. Dutor
oddiy tuzilishiga qaramay, o‘ziga xos nozik ohangi bilan ajralib turadi.
O‘rta asrlarda, ayniqsa Temuriylar davrida, cholg‘ular saroy musiqasining
asosiy qismiga aylandi. Rubob – besh yoki olti torli, yog‘ochdan yasalgan asbob bo‘lib,
uning uzun bo‘yli lyutga o‘xshash shakli o‘sha davrda mashhur edi. Shu bilan birga,
tanbur – uch yoki to‘rt torli asbob sifatida maqom musiqasida markaziy o‘rin tutgan.
Zarbli asboblardan doira esa xalq raqslari va marosimlarda muhim rol o‘ynagan, uning
ritmik sadolari bayramona kayfiyatni yaratishga xizmat qilgan. Shu davrda cholg‘ular
nafaqat o‘yin-kulgi vositasi, balki madaniy va ma’naviy ifoda usuli sifatida ham
rivojlangan.
Sovet davrida cholg‘ularning ijro uslublari va ishlab chiqarilishi
standartlashtirildi, bu esa ularning o‘ziga xos xususiyatlariga ma’lum darajada ta’sir
ko‘rsatdi. Biroq, mustaqillikdan so‘ng an’analarni qayta tiklash jarayoni boshlandi.
Hozirgi kunda nay (shamolli asbob), chang (torli asbob) va gijak (ikkita torli skripkaga
o‘xshash asbob) kabi cholg‘ular milliy musiqiy merosning ajralmas qismidir. Masalan,
nayning sokin va chuqur ohangi ruhiy ifodalarni yetkazishda muhim, gijak esa o‘zining
o‘tkir va ta’sirli tovushi bilan ajralib turadi.
O‘zbek xalq cholg‘ulari nafaqat musiqiy asboblar, balki xalqning tarixiy xotirasi
va madaniy merosining ramzi sifatida ham katta ahamiyatga ega. Ular Shashmaqam
kabi an’anaviy musiqiy janrlarda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shashmaqam
UNESCOning og‘zaki va nomoddiy meros ro‘yxatiga kiritilgan bo‘lib, unda dutor,
tanbur va doira vokal musiqasi bilan uyg‘unlashib, o‘zbek san’atining o‘ziga xosligini
namoyish etadi. Shu bilan birga, surnay kabi shamolli asboblar to‘y va bayramlarda
keng qo‘llaniladi, uning baland va quvnoq ohangi tantanalarga xos muhitni yaratadi.
Har bir cholg‘u o‘ziga xos ohangi va tuzilishi bilan ma’lum bir marosim yoki
an’ana bilan bog‘liq. Masalan, doiraning ritmik tovushlari xalq raqslari uchun ajralmas
bo‘lsa, nay o‘zining sokin ohangi bilan ma’naviy holatni ifodalaydi. Chang esa
o‘zining murakkab tuzilishi va ko‘p torli tizimi bilan an’anaviy musiqada chuqur aks
ettiriladi. Bu asboblar xalq qo‘shiqlarida, raqslarda va milliy bayramlarda
identifikatsiya vositasi sifatida ishlatilib, o‘zbek xalqining boy madaniy merosini aks
ettiradi.
Cholg‘ularning madaniy ahamiyati ularning faqat musiqiy vosita emas, balki
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
243
xalqning o‘ziga xosligini saqlab qolishdagi roli bilan ham o‘lchanadi. Ular orqali
avlodlar o‘rtasida madaniy aloqa uzatiladi va milliy ruhiyatning asosiy elementlari
shakllanadi.
Zamonaviy targ‘ibot yo‘llari
. Hozirgi davrda o‘zbek xalq cholg‘ularini saqlash
va targ‘ib qilish uchun turli usullar qo‘llanilmoqda. Konservatoriyalar va musiqiy
maktablar dutor, rubob, tanbur va doira kabi asboblarni o‘qitish orqali yosh avlod
orasida an’analarni davom ettirishga xizmat qilmoqda. Bu asboblar nafaqat an’anaviy
musiqada, balki zamonaviy kompozitsiyalarda ham o‘z o‘rnini topmoqda. Masalan,
dutor jazz yoki pop musiqasi bilan aralashtirilgan yangi janrlarda qo‘llanilayotgani
kuzatilmoqda, bu esa uning zamonaviy sharoitga moslashuvchanligini ko‘rsatadi.
Folklor festivallari va xalqaro musiqiy tadbirlar cholg‘ularning dunyo miqyosida
tanilishida katta rol o‘ynaydi. O‘zbekistonning turli viloyatlarida o‘tkaziladigan “Sharq
Taronalari” festivali bu jarayonning yorqin namunasidir. Ushbu festivallar
cholg‘ularning o‘ziga xos ohanglari va ijro uslublarini keng auditoriyaga yetkazadi.
Shu bilan birga, muzeylar va madaniy markazlar cholg‘ularning tarixiy namunalari va
ularning ishlab chiqarilish jarayonlarini namoyish etib, madaniy turizmni
rivojlantirishga hissa qo‘shmoqda.
Zamonaviy texnologiyalar ham cholg‘ularning
targ‘ibotida muhim vosita sifatida xizmat qilmoqda. Internet va ijtimoiy tarmoqlar,
xususan, YouTube va Instagram platformalari orqali cholg‘u ijrolari, o‘quv videolari
va musiqiy loyihalar keng ommaga taqdim etilmoqda. Bu, ayniqsa, yoshlar orasida
milliy musiqaga qiziqishni oshirishga yordam bermoqda. Masalan, doira yoki dutor
ijrosidagi videolar millionlab tomoshalarga ega bo‘lib, an’anaviy musiqaning
zamonaviy sharoitdagi mashhurligini oshirmoqda.
Xulosa.
O‘zbek xalq cholg‘ulari milliy madaniyatning muhim tarkibiy qismi
sifatida qadimiy tarixga ega bo‘lib, ularning kelib chiqishi va zamonaviy sharoitda
targ‘ib qilinishi o‘zbek xalqining boy musiqiy merosini aks ettiradi. Ushbu tadqiqot
cholg‘ularning tarixiy ildizlarini, ularning madaniy hayotdagi o‘rnini va hozirgi davrda
targ‘ib qilish usullarini o‘rganish orqali ularning ahamiyatini yoritdi. Dutor, rubob,
tanbur, doira va nay kabi asboblar nafaqat musiqiy vosita, balki xalqning ma’naviy va
ijtimoiy hayotidagi muhim ramz sifatida o‘z o‘rnini saqlab kelmoqda.
Zamonaviy sharoitda cholg‘ularning targ‘iboti ta’lim tizimi, folklor festivallari
va raqamli platformalar orqali muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda. Biroq,
globalizatsiya jarayonlari va zamonaviy musiqiy oqimlarning ta’siri tufayli an’anaviy
cholg‘ularning o‘ziga xosligini saqlashda muammolar mavjud.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Advantour. Uzbek Culture – Music in Uzbekistan detailed cultural insights.
https://www.advantour.com/uzbekistan/culture/music.htm
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
244
2.
Berdiyeva Dilobar Davronovna. (2023). THE ROLE OF DUTOR IN THE
PERFORMANCE OF UZBEK FOLK INSTRUMENTS. American Journal of
Research in Humanities and Social Sciences, 11, 186–188. Retrieved from
https://www.americanjournal.org/index.php/ajrhss/article/view/708
3.
Liviev, A. (2005). O‘zbek milliy cholg‘usozlik tarixi / Istoriya uzbekskogo
natsionalnogo muzykálnogo instrumentariya. Toshkent.
4.
Levin, T. (1996). The Hundred Thousand Fools of God: Musical Travels in
Central Asia. Indiana University Press.
5.
Manzara Tourism. (n.d.). Uzbek musical instruments historical and cultural
context. https://www.manzaratourism.com/uzbekistan/musical-instruments
6.
Nasritdinova, N., et al. (2022). Uzbek folk art and its place in public life detailed
analysis.
Archive
of
Conferences.
https://www.conferencepublication.com/index.php/aoc/article/view/1888
7.
People-Travels. (n.d.). Uzbek musical instruments - variety of melodies and
sounds.
https://people-travels.com/countries/uzbekistan-additional/uzbek-
musical-instruments
8.
Statista. (2024). Musical Instruments market forecast for Uzbekistan.
https://www.statista.com/outlook/cmo/toys-hobby/musical-
instruments/uzbekistan
9.
Tour to Uzbekistan. (n.d.). Uzbek traditional musical instruments tourism
perspective. https://www.tourstouzbekistan.com/en/musical-instruments.html
10.
Karomatov, F., Djijiak, T., Levin, T., & Slobin, M. (1983). Uzbek instrumental
music. Asian Music, 15(1), 11-53.
11.
Askarova, S. (2021). Great Song Genre in the Ethno Music of Uzbek Folk
Music. JournalNX, 7(05), 131-134.
