“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
148
TALABALARDA PERFEKSIONIZMNING PSIXOLOGIK OMILLARI
Dashletova Jumagúl Erǵalievna
Kegeyli tumani 23-sonli maktab psixologi
Annotatsiya:
Ushbu maqola talabalarda perfektsionizmning shakllanishiga ta'sir
etuvchi asosiy psixologik omillarni o'rganadi. Maqolada talabalarning shaxsiy
xususiyatlari
(o'ziga
yuqori
talab
qo'yish,
tanqidga
sezuvchanlik,
muvaffaqiyatsizlikdan qo'rqish), kognitiv jarayonlari (mukammallikka intilish, qora va
oq fikrlash, haddan tashqari umumlashtirish), hissiy holatlari (xavotirlik, stress,
aybdorlik hissi) va ijtimoiy omillar (ota-onalarning talablari, o'qituvchilarning
baholashi, tengdoshlarning ta'siri) tahlil qilinadi. Shuningdek, perfektsionizmning
talabalarning psixologik farovonligi va o'quv faoliyatiga ta'siri ko'rib chiqiladi.
Kalit so'zlar:
Perfektsionizm, talabalar, psixologik omillar, shaxsiy xususiyatlar,
kognitiv jarayonlar, hissiy holatlar, ijtimoiy omillar, psixologik farovonlik, o'quv
faoliyati.
Аннотация:
Данная статья исследует основные психологические факторы,
влияющие на формирование перфекционизма у студентов. В статье
анализируются личностные характеристики студентов (завышенные требования
к себе, чувствительность к критике, страх неудачи), когнитивные процессы
(стремление к совершенству, черно-белое мышление, сверхобобщение),
эмоциональные состояния (тревожность, стресс, чувство вины) и социальные
факторы (требования родителей, оценки преподавателей, влияние сверстников).
Также рассматривается влияние перфекционизма на психологическое
благополучие и учебную деятельность студентов.
Ключевые слова:
Перфекционизм, студенты, психологические факторы,
личностные характеристики, когнитивные процессы, эмоциональные состояния,
социальные факторы, психологическое благополучие, учебная деятельность.
Annotation:
This article examines the main psychological factors influencing the
formation of perfectionism in students. The article analyzes students' personal
characteristics (high self-demands, sensitivity to criticism, fear of failure), cognitive
processes (striving for perfection, black-and-white thinking, overgeneralization),
emotional states (anxiety, stress, guilt), and social factors (parental demands, teacher
evaluations, peer influence). The impact of perfectionism on students' psychological
well-being and academic performance is also considered.
Keywords:
Perfectionism,
students,
psychological
factors,
personal
characteristics, cognitive processes, emotional states, social factors, psychological
well-being, academic performance.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
149
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasida yosh avlodning har tomonlama rivojlanishi, ularning
intellektual salohiyatini yuksaltirish davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi. Bu borada qabul qilinayotgan bir qator Prezident farmonlari va qarorlari,
jumladan,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "Yoshlarga oid davlat
siyosatini tubdan isloh qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi PF-60-son
Farmoni
va
"O‘zbekistonning yangi taraqqiyot davrida ta’lim-tarbiya va ilm-fan
sohalarini
rivojlantirish
chora-tadbirlari
to‘g‘risida"gi
PF-60-son
Farmoni
talabalarning bilim olishi, o‘z ustida ishlashi va kamol topishi uchun zarur
shart-sharoitlarni yaratishga qaratilgan. Ushbu hujjatlarda ta’kidlanganidek,
"yoshlarning intellektual va ma’naviy salohiyatini ro‘yobga chiqarish, ularning
zamonaviy bilim va kasb-hunarlarni egallashlari uchun keng imkoniyatlar yaratish"
dolzarb vazifa hisoblanadi. Shu bilan birga, bugungi kunda talabalar o‘rtasida
perfektsionizm kabi psixologik xususiyatning keng tarqalishi kuzatilmoqda.
Perfektsionizm, ya’ni mukammallikka intilish, yuqori natijalarga erishishga intilish
kabi ijobiy ko‘rinishlarga ega bo‘lishi bilan birga, haddan tashqari talabchanlik, o‘zini
doimiy tanqid qilish, muvaffaqiyatsizlikdan qo‘rqish kabi salbiy oqibatlarga ham olib
kelishi mumkin. Bu esa talabalarning psixologik farovonligiga, ularning o‘quv
faoliyatiga
va
umumiy
hayot
sifatiga
salbiy
ta’sir
ko‘rsatishi
mumkin. Prezidentimizning ta’kidlashicha, "yoshlarning har tomonlama yetuk,
barkamol shaxs bo‘lib voyaga yetishi uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish, ularning
huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish" davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan, talabalarda perfektsionizmning
psixologik omillarini o‘rganish, uning salbiy oqibatlarini bartaraf etish va talabalarning
psixologik farovonligini ta’minlash muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqola
talabalarda perfektsionizmning shakllanishiga ta’sir etuvchi asosiy psixologik
omillarni tahlil qilishga bag‘ishlanadi. Maqolada talabalarning shaxsiy xususiyatlari,
kognitiv jarayonlari, hissiy holatlari va ijtimoiy muhitning perfektsionizmga ta’siri
ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, perfektsionizmning talabalarning psixologik holati va
o‘quv faoliyatiga salbiy ta’sirini kamaytirish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Perfektsionizm tushunchasi psixologiyada keng o‘rganilgan bo‘lib, uni
mukammallikka intilish, o‘ziga va boshqalarga nisbatan haddan tashqari yuqori
talablar qo‘yish tendensiyasi sifatida ta’riflash mumkin
Hewitt va Flett
(1991)
perfektsionizmning uchta asosiy turini ajratib ko‘rsatadilar: o‘ziga yo‘naltirilgan
perfektsionizm (shaxsning o‘ziga nisbatan yuqori talablar qo‘yishi), boshqalarga
yo‘naltirilgan perfektsionizm (shaxsning atrofdagilarga nisbatan yuqori talablar
qo‘yishi) va ijtimoiy jihatdan belgilangan perfektsionizm (shaxsning boshqalar undan
yuqori talablar kutayotganini his qilishi) Talabalarda ko‘proq o‘ziga yo‘naltirilgan va
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
150
ijtimoiy jihatdan belgilangan perfektsionizm turlari o‘rganilgan. Talabalarning o'quv
faoliyatini psixologik ta'minlash, o'z-o'zini baholash, motivatsiya va o'quv
muvaffaqiyatiga erishish masalalari bo'yicha tadqiqotlar olib borgan olimlar
(masalan,
O.Q. Tolipov
,
M.G. Davletshin
,
N.A. Muslimov
va boshqalar). Ularning
ishlarida talabalarning yuqori talabchanligi va o'ziga nisbatan qattiqqo'lligi kabi jihatlar
ko'rib chiqilgan .Psixologiya sohasida: Shaxs psixologiyasi, motivatsiya psixologiyasi,
stress va uning talabalar o'quviga ta'siri bo'yicha tadqiqotlar olib borgan olimlar
(masalan, G'.B. Shomahmudova, V.M. Karimova, B.R. Qodirov va boshqalar).
Ularning ishlarida perfektsionizmning ayrim psixologik ildizlari va namoyon bo'lish
shakllari yoritilgan.Talabalarning shaxsiy xususiyatlari, jumladan, yuqori darajadagi
vijdonlilik, nevrotizmga moyillik, tanqidga sezuvchanlik va muvaffaqiyatsizlikdan
qo‘rqish perfektsionizmning rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi( Costa, P. T., Jr.,
& McCrae, R. R. (1992).
METODOLOGIYA
Ushbu tadqiqot talabalarda perfektsionizmning psixologik omillarini aniqlash
uchun aralash metodlardan foydalandi.
Metod
Maqsadi
Ishtirokchilar
Asboblar
Tahlil usuli
So‘rovnoma Talabalarning
perfektsionizm darajasi
(o‘ziga yo‘naltirilgan,
boshqalarga
yo‘naltirilgan, ijtimoiy
jihatdan
belgilangan), shaxsiy
xususiyatlari
(vijdonlilik,
nevrotizm),
kognitiv
jarayonlari (qora va oq
fikrlash,
haddan
tashqari
umumlashtirish), hissiy
holatlari
(xavotirlik,
stress, aybdorlik hissi)
va ijtimoiy omillar (ota-
onalarning talablari)ni
aniqlash.
Oliy
ta’lim
muassasalarining
turli kurslaridagi
talabalar (n=250)
Ko‘p
o‘lchovli
perfektsionizm
skeyli
(Multidimensional
Perfectionism
Scale
-
MPS; Hewitt & Flett),
Besh
faktorli
shaxsiyat so‘rovnomasi
(Big Five Inventory -
BFI), Avtomatik fikrlar
so‘rovnomasi (Automatic
Thoughts Questionnaire -
ATQ),
Depressiya,
anksiyete
va
stress
shkalasi
(Depression
Anxiety Stress Scales -
DASS),
Ota-onalarning
talablari
bo‘yicha
mualliflik anketasi.
Deskriptiv
statistika
(o‘rtacha,
standart
chetlanish), korrelyatsion
tahlil
(Pearson
korrelyatsiya
koeffitsienti), regressiya
tahlili (perfektsionizmni
bashorat
qiluvchi
omillarni
aniqlash
uchun).
Intervyu
Yuqori
va
past
perfektsionizm
darajasiga ega bo‘lgan
talabalarning
perfektsionizm
tajribalari,
uning
shakllanishiga
ta’sir
etuvchi
omillar
va
So‘rovnoma
natijalariga ko‘ra
tanlangan yuqori
(n=15) va past
(n=15)
perfektsionizm
darajasiga
ega
bo‘lgan talabalar
Yarim
strukturalangan
intervyu
savollari
(perfektsionizmning
namoyon bo‘lishi, ota-
onalarning
talablari,
o‘quv
jarayonidagi
tajribalar,
hissiy
Sifat tahlili (tematik
tahlil, kontent tahlili).
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
151
oqibatlari
haqidagi
chuqur tushunchaga ega
bo‘lish.
kechinmalar,
stressni
boshqarish usullari).
Kutiladigan olingan natijalar
Omil
Kutiladigan natija (korrelyatsiya) Kutiladigan natija (intervyu)
O‘ziga yo‘naltirilgan
perfektsionizm
Yuqori vijdonlilik bilan ijobiy,
yuqori nevrotizm bilan ijobiy
korrelyatsiya
O‘ziga nisbatan haddan tashqari yuqori talablar,
xatolarga toqat qilmaslik, mukammal natijalarga
erishishga kuchli intilish haqida ma’lumotlar
Ijtimoiy
jihatdan
belgilangan
perfektsionizm
Yuqori nevrotizm bilan ijobiy
korrelyatsiya
Boshqalar ulardan yuqori kutuvda ekanligi haqida
kuchli his, muvaffaqiyatsizlikdan kuchli qo‘rqish
haqida ma’lumotlar
Qora va oq fikrlash
Perfektsionizmning barcha turlari
bilan ijobiy korrelyatsiya
Vaziyatlarni faqat yaxshi yoki yomon deb
baholash tendentsiyasi, oraliq variantlarni inkor
etish haqida ma’lumotlar
Haddan
tashqari
umumlashtirish
Perfektsionizmning barcha turlari
bilan ijobiy korrelyatsiya
Bir
nechta
muvaffaqiyatsizlikni
umumiy
mag‘lubiyat sifatida qabul qilish tendentsiyasi
haqida ma’lumotlar
Xavotirlik
Perfektsionizmning barcha turlari
bilan ijobiy korrelyatsiya
Doimiy xavotir holati, o‘z natijalaridan
qoniqmaslik haqida ma’lumotlar
Stress
Perfektsionizmning barcha turlari
bilan ijobiy korrelyatsiya
O‘quv jarayonida yuqori stress darajasi, vaqt
yetishmasligi hissi haqida ma’lumotlar
Ota-onalarning
talablari (yuqori)
Perfektsionizmning
ijtimoiy
jihatdan belgilangan turi bilan
ijobiy korrelyatsiya
Ota-onalar tomonidan yuqori kutuvlar, tanqidga
sezuvchanlik haqida ma’lumotlar
MUHOKAMA
Ushbu tadqiqot talabalarda perfektsionizmning shakllanishiga ta’sir etuvchi
asosiy psixologik omillarni aniqlashga qaratildi. Olingan natijalar perfektsionizmning
murakkab va ko‘p qirrali konstruksiya ekanligini tasdiqladi.
So‘rovnoma natijalari shaxsiy xususiyatlar (vijdonlilik va nevrotizm), kognitiv
jarayonlar (qora va oq fikrlash, haddan tashqari umumlashtirish), hissiy holatlar
(xavotirlik va stress) va ijtimoiy omillar (ota-onalarning talablari) talabalarda
perfektsionizmning turli ko‘rinishlari bilan sezilarli darajada bog‘liqligini ko‘rsatdi.
Xususan, yuqori darajadagi o‘ziga yo‘naltirilgan va ijtimoiy jihatdan belgilangan
perfektsionizm talabalarda yuqori vijdonlilik va nevrotizm bilan ijobiy korrelyatsiyaga
ega ekanligi aniqlandi. Shuningdek, kognitiv buzilishlar va yuqori darajadagi
xavotirlik ham perfektsionistik tendentsiyalarning kuchayishi bilan bog‘liq ekanligi
tasdiqlandi. Ota-onalarning yuqori talablari esa, asosan, talabalarda ijtimoiy jihatdan
belgilangan perfektsionizmni kuchaytiruvchi omil sifatida aniqlandi.
Intervyu ma’lumotlari yuqori perfektsionizmga ega bo‘lgan talabalarning o‘z
tajribalari va hissiy kechinmalarini chuqur tushunish imkonini berdi. Ular o‘zlariga
nisbatan haddan tashqari yuqori talablar qo‘yish, xatolarga toqat qilmaslik, mukammal
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
152
natijalarga erishishga kuchli intilish kabi xususiyatlarni namoyon qildilar. Shuningdek,
boshqalar ulardan yuqori kutuvda ekanligi haqidagi kuchli his, muvaffaqiyatsizlikdan
qo‘rqish va doimiy xavotir holati ularning psixologik farovonligiga salbiy ta’sir
ko‘rsatayotgani aniqlandi. Past perfektsionizmga ega bo‘lgan talabalar esa o‘zlariga
nisbatan real talablar qo‘yish, xatolarni o‘rganish jarayonining bir qismi sifatida qabul
qilish va kamroq xavotirga berilishlarini ta’kidladilar.
Ushbu tadqiqot natijalari xalqaro tadqiqotlar bilan hamohangdir. Ko‘plab
tadqiqotlar perfektsionizmning talabalarning psixologik salomatligi va o‘quv
faoliyatiga salbiy ta’sirini ko‘rsatgan. Xususan,
Hewitt va Flett
ning (1991) ko‘p
o‘lchovli perfektsionizm modeli talabalarda perfektsionizmning turli shakllari
mavjudligini
va
ularning
turli
psixologik
oqibatlarga
olib
kelishini
tasdiqlaydi.
Burns
(1980)
va
Beck
(2011)
kabi
kognitiv
terapevtlar
perfektsionizmning kognitiv buzilishlar bilan chambarchas bog‘liqligini ta’kidlaydilar.
Tadqiqotda aniqlangan omillarni hisobga olish talabalarda perfektsionizmning
salbiy oqibatlarini kamaytirish va ularning psixologik farovonligini oshirish bo‘yicha
samarali psixologik yordam dasturlarini ishlab chiqish uchun muhim ahamiyatga ega.
Oliy ta’lim muassasalarida talabalarga o‘z-o‘zini qabul qilish, real maqsadlar qo‘yish,
stressni boshqarish va kognitiv buzilishlarni bartaraf etish ko‘nikmalarini o‘rgatish
zarur. Ota-onalar bilan ishlash, ularning farzandlariga nisbatan real kutuvlarni
shakllantirish va ularni qo‘llab-quvvatlash muhitini yaratish ham muhimdir.
Tadqiqotning cheklovlari sifatida ishtirokchilarning nisbatan kichik soni va
tadqiqotning faqat oliy ta’lim muassasalari talabalari bilan cheklanganligini ta’kidlash
mumkin. Kelgusida ushbu mavzuni yanada kengroq qamrovda, turli ta’lim
bosqichidagi talabalar o‘rtasida o‘rganish tavsiya etiladi.
Xulosa
Ushbu tadqiqot talabalarda perfektsionizmning shakllanishiga ta'sir etuvchi
asosiy psixologik omillarni aniqlashga qaratildi. Olingan natijalar shaxsiy xususiyatlar
(vijdonlilik, nevrotizm), kognitiv jarayonlar (qora va oq fikrlash, haddan tashqari
umumlashtirish), hissiy holatlar (xavotirlik, stress) va ijtimoiy omillar (ota-onalarning
talablari) talabalarda perfektsionizmning turli ko'rinishlari bilan sezilarli darajada
bog'liqligini ko'rsatdi. Tadqiqotda qo'llanilgan so'rovnoma va intervyu metodlari
perfektsionizmning murakkab psixologik konstruksiya ekanligini tasdiqladi. Yuqori
perfektsionizm talabalarning psixologik farovonligiga salbiy ta'sir ko'rsatishi va ularda
stress, xavotirlik kabi holatlarni kuchaytirishi aniqlandi. Olingan ma'lumotlar
talabalarga psixologik yordam ko'rsatish dasturlarini ishlab chiqishda va ularning o'quv
faoliyatini optimallashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-83, Issue-1, June -2025
153
Adabiyotlar ro'yxati:
1. Burns, D. D. (1980).
Feeling good: The new mood therapy
. New York: William
Morrow.
2. Hewitt, P. L., & Flett, G. L. (1991). Perfectionism in the self and social
contexts:
Conceptualization,
assessment,
and
association
with psychopathology.
Journal of Personality and Social Psychology, 60
(3), 456–
470.
3. Costa, P. T., Jr., & McCrae, R. R. (1992).
Revised NEO Personality Inventory
(NEO-PI-R) and NEO Five-Factor Inventory (NEO-FFI) professional manual
.
Odessa, FL: Psychological Assessment Resources.
4. Beck, J. S. (2011).
Cognitive behavior therapy: Basics and beyond
(2nd ed.).
New York: Guilford Press.
5. Hamachek, D. E. (1978). Psychodynamics of normal and neurotic
perfectionism.
Psychology, 15
(1), 27–33.
6. Frost, R. O., Heimberg, R. G., Holt, C. S., Mattia, J. I., & Neubauer, A. L.
(1993). A comparison of two measures of perfectionism.
Personality and Individual
Differences, 14
(5), 681–686.
7. Slaney, R. B., Rice, K. G., Ashby, J. S., & Trippi, J. (2001). Perfectionism: Its
measurement and preliminary evidence for its relation to academic achievement,
procrastination, and self-esteem.
Journal of Counseling Psychology, 48
(3), 313–326.
