“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
328
MUSTAQILLIK DAVRIDAGI ILMIY IZLANISHLAR: BOLALAR
ADABIYOTI DISSERTATSIYALARIDA YANGI MAVZULAR,
ZAMONAVIY SHAKLLAR VA PEDAGOGIK YO‘NALISHLARNING
SHAKLLANISHI
Osiyo Jaylobova Yorqinjon qizi
Toshkent amaliy fanlar universiteti magistranti
Mustaqillik davri o‘zbek adabiyoti, jumladan bolalar adabiyoti taraqqiyotida tub
burilish yasadi. Ushbu davrda yaratilgan dissertatsiyalarda milliy g‘oya, ma’naviy
qadriyatlar va zamonaviy pedagogik mezonlarni aks ettirish, bolalar dunyoqarashi va
estetik didini shakllantirish masalasi markaziy o‘ringa chiqdi.
Mustaqillikdan keyingi bosqichda bolalar adabiyoti ixtisosligi bo‘yicha olib
borilgan izlanishlarda quyidagi yo‘nalishlar alohida e’tiborga loyiq:
• Yangi mavzularning shakllanishi:
Dissertatsiyalarda mustaqillik g‘oyasi, Vatan va milliy iftixor tuyg‘ularini
shakllantirish, zamonaviy bola obrazini shakllantirish masalasi keng tadqiq etildi.
Xususan, istiqlol yillari bolalar adabiyoti asarlarida Vatan, tarixiy ajdodlar, an’anaviy
urf-odatlar va zamonaviylikning uzviyligi masalasi chuqur yoritildi.
• Zamonaviy shakllarning kirib kelishi:
Mustaqillik davridagi izlanishlarda bolalar adabiyotida shakl va uslubiy
izlanishlarning kengayishi kuzatilmoqda. An’anaviy shakllardan (ertak, masal, she’r)
tashqari, zamonaviy shakllarga – roman, povest, fantastik asarlar, multimediaviy
shakllarga e’tibor kuchaydi. Dissertatsiyalarda shakl va mazmunning zamonaviy
pedagogik va estetik mezonlarga moslashishi tahlil etildi.
• Pedagogik yo‘nalishlarning shakllanishi:
Mustaqillik davrida bolalar adabiyoti pedagogika va psixologiya bilan uzviy
bog‘liq holda tadqiq etila boshlandi. Dissertatsiyalarda adabiy asarlardan foydalanib,
bola shaxsini shakllantirish, ma’naviy-axloqiy fazilatlarni shakllantirishning nazariy
va amaliy jihatlari izohlandi. Ushbu davrda yaratilgan tadqiqotlar ta’limning yangi
bosqichlariga (boshlang‘ich ta’lim, maktabgacha ta’lim) mos ravishda bolalar
adabiyoti asarlari tahlili va qo‘llashning samaradorligi, adabiy-nutqiy kompetensiyalar
shakllanishi masalalarini ham qamrab oldi.
• Ilmiy mezon va yondashuvlar yangilanishi:
Mustaqillik davrida dissertatsiyalarda jahon tajribasi va zamonaviy filologik
mezonlarga tayanish an’anasi shakllandi. Bu davrda bolalar adabiyoti matnlariga
postmodernizm, intertekstual tahlil, hermenevtik va struktur-semantik usullar joriy
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
329
etildi. Natijada, bolalar adabiyoti asarlari yanada keng nazariy va amaliy asosda
o‘rganildi.
O‘zbek bolalar adabiyoti ixtisosligi bo‘yicha dissertatsiyalarning shakllanish
bosqichlari
• Bolalar adabiyoti ilmiy tadqiqot yo‘nalishi sifatida shakllanishi:
O‘zbek adabiyotshunosligida bolalar adabiyoti yo‘nalishi mustaqil ilmiy
yo‘nalish sifatida shakllanishidagi ilk izlanishlar.
• Tarixiy davrlardagi tadqiqot yo‘nalishlari:
• 1950–1980 yillarda: klassik bolalar adabiyoti va xalq og‘zaki ijodi yo‘nalishi.
• 1990–2000 yillarda: zamonaviy bolalar adabiyoti va shakl-mazmun izlanishlari.
1.2. Dissertatsiyalarda yoritilgan asosiy yo‘nalish va mavzular
• Tematik yo‘nalishlar:
• Vatanparvarlik va ma’naviy tarbiya masalasi.
• Xalq og‘zaki ijodi va bolalar adabiyoti aloqasi.
• Jahon bolalar adabiyoti tajribasi va o‘zbek adabiyotidagi aks-sadosi.
• Poetik izlanishlar:
• Obrazlar shakllanishi va badiiy tasvir vositalari.
• Janriy izlanishlar (ertak, she’r, qissa, hikoya).
• Metodik yo‘nalishlar:
• Bolalar adabiyotini o‘qitishning nazariya va amaliyoti.
• Dissertatsiyalarda qo‘llangan adabiy-tahliliy usullar (struktural, qiyosiy,
semantik, germenevtik tahlil va h.k.).
1.3. Ilmiy tadqiqotlarda qo‘llangan nazariya va metodlar
• Tarixiy-tahliliy usul:
Bolalar adabiyoti shakllanish va taraqqiyot bosqichlarini izchil kuzatish.
• Qiyosiy-tahliliy usul:
O‘zbek va jahon bolalar adabiyoti tajribalarini qiyoslash va ilmiy umumlashmalar
qilish.
• Struktur-semantik tahlil:
Asarlardagi obraz, motiv, shakl va mazmunning uzviy aloqasini o‘rganish.
• Metodik tadqiqot yo‘llari:
Dissertatsiyalarda qo‘llangan amaliy tajribalar, eksperimental tadqiqotlar va
kuzatuvlar mustaqillik davri o‘zbek adabiyoti, jumladan bolalar adabiyoti
taraqqiyotida tub burilish yasadi. Ushbu davrda yaratilgan dissertatsiyalarda milliy
g‘oya, ma’naviy qadriyatlar va zamonaviy pedagogik mezonlarni aks ettirish, bolalar
dunyoqarashi va estetik didini shakllantirish masalasi markaziy o‘ringa chiqdi.
Mustaqillikdan keyingi bosqichda bolalar adabiyoti ixtisosligi bo‘yicha olib
borilgan izlanishlarda quyidagi yo‘nalishlar alohida e’tiborga loyiq:
• Yangi mavzularning shakllanishi:
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
330
Dissertatsiyalarda mustaqillik g‘oyasi, Vatan va milliy iftixor tuyg‘ularini
shakllantirish, zamonaviy bola obrazini shakllantirish masalasi keng tadqiq etildi.
Xususan, istiqlol yillari bolalar adabiyoti asarlarida Vatan, tarixiy ajdodlar, an’anaviy
urf-odatlar va zamonaviylikning uzviyligi masalasi chuqur yoritildi.
• Zamonaviy shakllarning kirib kelishi:
Mustaqillik davridagi izlanishlarda bolalar adabiyotida shakl va uslubiy
izlanishlarning kengayishi kuzatilmoqda. An’anaviy shakllardan (ertak, masal, she’r)
tashqari, zamonaviy shakllarga – roman, povest, fantastik asarlar, multimediaviy
shakllarga e’tibor kuchaydi. Dissertatsiyalarda shakl va mazmunning zamonaviy
pedagogik va estetik mezonlarga moslashishi tahlil etildi.
• Pedagogik yo‘nalishlarning shakllanishi:
Mustaqillik davrida bolalar adabiyoti pedagogika va psixologiya bilan uzviy
bog‘liq holda tadqiq etila boshlandi. Dissertatsiyalarda adabiy asarlardan foydalanib,
bola shaxsini shakllantirish, ma’naviy-axloqiy fazilatlarni shakllantirishning nazariy
va amaliy jihatlari izohlandi. Ushbu davrda yaratilgan tadqiqotlar ta’limning yangi
bosqichlariga (boshlang‘ich ta’lim, maktabgacha ta’lim) mos ravishda bolalar
adabiyoti asarlari tahlili va qo‘llashning samaradorligi, adabiy-nutqiy kompetensiyalar
shakllanishi masalalarini ham qamrab oldi.
• Ilmiy mezon va yondashuvlar yangilanishi:
Mustaqillik davrida dissertatsiyalarda jahon tajribasi va zamonaviy filologik
mezonlarga tayanish an’anasi shakllandi. Bu davrda bolalar adabiyoti matnlariga
postmodernizm, intertekstual tahlil, hermenevtik va struktur-semantik usullar joriy
etildi. Natijada, bolalar adabiyoti asarlari yanada keng nazariy va amaliy asosda
o‘rganildi.
Mustaqillik yillarida bolalar adabiyoti milliy g‘oya, tarixiy xotira, xalq og‘zaki
ijodi, ma’naviy-ma’rifiy qadriyatlar asosida boyidi. Bugungi bolalar adabiyoti –
mustaqil O‘zbekistonning kelajagi bo‘lgan yosh avlod tarbiyasining asosiy omillaridan
biri bo‘lib qolmoqda.
