“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
319
ODDIY QULMOQ (HUMULUS LUPULUS L) NING
SHARQ TABOBATIDAGI AHAMIYATI
Sarsenbaev Amaniyaz Aminbaevich
Toshkent davlat agrar universiteti doktoranti
АNNОTАTSIYА
Ushbu maqolada Oddiy qulmoq (Humulus lupulus L.) o‘simligining Sharq
tabobatida tutgan o‘rni, tarixiy manbalardagi qo‘llanilishi, farmakologik xususiyatlari
va zamonaviy davolash amaliyotidagi roli o‘rganiladi. Qadimdan sharq tabobati
an’analarida ushbu o‘simlik asosan asab tizimi, uyqusizlik, jigar faoliyati buzilishlari
va ayollar salomatligi bilan bog‘liq muammolarda samarali vosita sifatida ishlatilgan.
Tadqiqotda qulmoqning tarkibiy qismlari – flavonoidlar, efir moylari, taninlar va
achchiq moddalarning terapevtik ta’siri ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Shuningdek,
maqolada ushbu o‘simlik asosida tayyorlangan an’anaviy damlamalar, choylar va
aralashmalarning retseptlari, ularning dozalash usullari ham keltirilgan. Shu bilan
birga, zamonaviy fitoterapiyada qulmoq ekstraktlarining qo‘llanilishi va klinik
izlanishlar asosida aniqlangan samaradorlik darajasi ham yoritilgan. Maqola
o‘simlikshunoslar, farmakologlar, tabiblar va fitoterapiya bilan shug‘ullanuvchi
tadqiqotchilar uchun nazariy va amaliy ahamiyatga egadir.
Kalit so‘zlar:
Oddiy qulmoq, Humulus lupulus L., Sharq tabobati, fitoterapiya,
flavonoidlar, efir moylari, uyqusizlik, asab tizimi, jigar, an’anaviy davolash, o‘simlik
dori vositalari.
ЗНАЧЕНИЕ ХМЕЛЯ (HUMULUS LUPULUS L)
В ВОСТОЧНОЙ МЕДИЦИНЕ
АННОТАТЦИЯ
В статье рассматривается роль растения хмеля обыкновенного (Humulus
lupulus L.) в восточной медицине, его использование в исторических источниках,
его фармакологические свойства и его роль в современной медицинской
практике. В древней восточной медицине это растение использовалось как
эффективное средство, в основном при проблемах, связанных с нервной
системой, бессонницей, заболеваниями печени и женским здоровьем. В
исследовании научно проанализированы терапевтические эффекты компонентов
растения — флавоноидов, эфирных масел, дубильных веществ и горьких
веществ. В статье также приведены рецепты традиционных настоек, чаев и
смесей из этого растения, а также способы их дозировки. При этом особое
внимание уделяется применению экстрактов бархатцев в современной
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
320
фитотерапии и уровню эффективности, определенному на основе клинических
исследований. Статья представляет теоретическую и практическую ценность для
фитотерапевтов, фармакологов, врачей и исследователей, занимающихся
фитотерапией.
Ключевые слова:
хмель обыкновенный, Humulus lupulus L., восточная
медицина, фитотерапия, флавоноиды, эфирные масла, бессонница, нервная
система, печень, народная медицина, фитопрепараты.
THE IMPORTANCE OF HOPS (HUMULUS LUPULUS L.)
IN ORIENTAL MEDICINE
ABSTRACT
This article studies the role of hops (Humulus lupulus L.) in oriental medicine, its
use in historical sources, pharmacological properties and role in modern medical
practice. Since ancient times, this plant has been used in oriental medicine as an
effective remedy for problems related to the nervous system, insomnia, liver disorders
and women's health. The study scientifically analyzes the therapeutic effects of hops
components - flavonoids, essential oils, tannins and bitter substances. The article also
presents recipes for traditional infusions, teas and mixtures prepared on the basis of
this plant, as well as their dosage methods. At the same time, the use of hops extracts
in modern phytotherapy and the level of effectiveness determined on the basis of
clinical studies are also highlighted. The article is of theoretical and practical
importance for herbalists, pharmacologists, physicians, and researchers involved in
phytotherapy.
Keywords:
Common hops, Humulus lupulus L., Oriental medicine,
phytotherapy, flavonoids, essential oils, insomnia, nervous system, liver, traditional
medicine, herbal medicines.
KIRISH
Tabiiy dori vositalariga asoslangan davolash usullari insoniyat tarixining ilk
davrlaridan beri mavjud bo‘lib, ayniqsa Sharq tabobati bu borada boy tajriba va chuqur
an’anaviy bilimlarga ega. Sharq tabobati, xususan, Xitoy, Hindiston, Arab va Markaziy
Osiyo tibbiy merosida ko‘plab o‘simliklar shifo manbai sifatida qadrlangan. Ulardan
biri —
Oddiy qulmoq
(Humulus lupulus L.) bo‘lib, u qadimdan tinchlantiruvchi,
yallig‘lanishga qarshi va og‘riqni kamaytiruvchi xususiyatlari bilan ajralib turgan.
Oddiy qulmoq ikki pallali, o‘raluvchi o‘simliklar oilasiga mansub bo‘lib, ayniqsa
sovuq va nam iqlimli hududlarda keng tarqalgan. Uning gullari (ayniqsa urg‘ochi guli)
tarkibida sog‘liq uchun muhim bo‘lgan biologik faol moddalar, xususan flavonoidlar,
taninlar, efir moylari, achchiq moddalari — lupulin mavjud. Bu moddalarning
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
321
organizmga ijobiy ta’siri Sharq tabobatida yuzlab yillardan beri kuzatilib kelinmoqda.
[1]
Sharq tabobati nazariyasiga ko‘ra, har bir o‘simlik tanadagi “elementlar
muvozanati”ni tiklash va “hayotiy energiya oqimlari”ni tartibga solishda muhim rol
o‘ynaydi. Oddiy qulmoq esa aynan uyqusizlik, asabiylik, jigar faoliyati, ayollarda
gormonal disbalans va ovqat hazm qilish muammolarini bartaraf etishda keng
qo‘llanilgan. Bu o‘simlikning sho‘rlanishga chidamli va ekologik toza hududlarda
tabiiy holda o‘sishi uni dorivor vosita sifatida yanada qadrlanishiga olib kelgan.
Zamonaviy fan yutuqlari oddiy qulmoqning tarkibiy qismlarini chuqur tahlil
qilish va ularning farmakologik faoliyatini eksperimental asosda tasdiqlash imkonini
berdi. Ayniqsa, lupulin moddasining asab tizimiga tinchlantiruvchi ta’siri klinik
izlanishlar orqali isbotlangan. Shu sababli, bugungi kunda ham dunyo miqyosidagi
fitoterapevtik vositalar tarkibida qulmoq ekstrakti keng qo‘llanilmoqda.
Mavzuning dolzarbligi shundaki, bugungi kunda sun’iy sintetik dori
vositalarining ko‘payishi fonida inson organizmiga zarar yetkazmaydigan, tabiiy
muqobillarni izlash zaruriyati ortib bormoqda. Oddiy qulmoq — shunday noyob
o‘simliklardan biri bo‘lib, u nafaqat xalq tabobatida, balki farmatsevtika sanoatida ham
keng foydalanilmoqda.
Ushbu maqolada oddiy qulmoq o‘simligining tarkibi, an’anaviy va zamonaviy
tibbiyotdagi ahamiyati, Sharq tabobatidagi davolovchi xususiyatlari hamda klinik
qo‘llanilishi tizimli yoritib beriladi. Shu bilan birga, o‘simlik asosida tayyorlanadigan
dorivor vositalarning shakllari, retseptlari va dozalari ilmiy manbalar asosida
keltiriladi. Tadqiqot natijalari orqali oddiy qulmoqning tabiiy davo vositasi sifatidagi
salohiyati yana bir bor asoslab beriladi.
NАTIJАLАR
Tadqiqot davomida aniqlanishicha,
Oddiy qulmoq (Humulus lupulus L.)
o‘zining boy kimyoviy tarkibi — flavonoidlar, efir moylari, taninlar va lupulin
moddalari orqali
Sharq tabobatida asab tizimini tinchlantirish
,
uyquni yaxshilash
,
jigar faoliyatini tiklash
va
ayollar gormonal muvozanatini saqlashda
keng
qo‘llanilgan. Qadimiy tib ilmida bu o‘simlikni foydalanish bo‘yicha berilgan tavsiyalar
bugungi zamonaviy fitoterapiya bilan uyg‘unlikda qo‘llanilmoqda. Klinik va
eksperimental ma’lumotlar oddiy qulmoqning yallig‘lanishga qarshi va og‘riqni
kamaytiruvchi xususiyatlarini tasdiqlaydi. Shuningdek, u tabiiy, ekologik toza va arzon
dori vositasi sifatida farmatsevtika sohasida ham katta istiqbolga ega ekani aniqlangan.
MUHОKАMА
Sharq tabobati tarixan inson salomatligini tiklashda va ruhiy holatni
barqarorlashtirishda tabiiy o‘simliklardan foydalangan eng qadimiy tibbiy
yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Bu an’analarda oddiy qulmoq — Humulus lupulus L.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
322
— o‘simligi muhim o‘rin egallagan. Qadimda bu o‘simlik faqatgina ichimliklar uchun
emas, balki shifobaxsh dori vositasi sifatida ham keng tarqalgan bo‘lgan.
Oddiy qulmoq — ikki pallali, ko‘p yillik, o‘raluvchi tok o‘simligi bo‘lib, u asosan
sovuq va nam iqlim sharoitlarida o‘sadi. U asosan Markaziy Osiyo, Yevropa, Rossiya,
Hindiston va Xitoyda tabiiy yoki ekilgan holda uchraydi. Qadimgi Xitoy tibbiyot
yozmalarida MS 1-asrda bu o‘simlikning tinchlantiruvchi va issiqlikni tushiruvchi
xususiyatlari tilga olingan.
Sharq tabobatida "hijoma", "massoji tib", "iftoriy tibbiyot" singari metodlar bilan
bir qatorda fitoterapiya — o‘simliklar bilan davolash juda muhim o‘rin egallagan. Ana
shunday fitodori vositalar orasida oddiy qulmoq ayollar sog‘lig‘i, gormonal disbalans,
uyqusizlik va asab buzilishlariga qarshi samarali vosita sifatida ishlatilgan. [2]
Ushbu o‘simlikning dori sifatida ishlatiladigan qismi — urg‘ochi gulboshlari
(strobilla) bo‘lib, u lupulin zarralari bilan qoplangan bo‘ladi. Aynan shu lupulin
moddalari asab tizimini tinchlantiruvchi va yallig‘lanishga qarshi xususiyatlarga ega.
Humulus lupulus tarkibida flavonoidlar (xususan, kversetin va rutin), achchiq
modda (humulon va lupulon), efir moylari, taninlar, vitamin C va B guruhi,
shuningdek, kichik miqdorda alkaloidlar aniqlangan. Ushbu moddalarning kompleks
ta’siri orqali u fiziologik muvozanatni tiklashga yordam beradi.
Qadimgi
Tibbet
tibbiyotida
oddiy
qulmoq
"energiya
aylanishini
muvozanatlovchi", "ichki shamolni bosuvchi" o‘simlik deb hisoblangan. Uning
damlamasi yoki choyi uyqusizlik, bosh og‘rig‘i va asabiylikka qarshi keng ishlatilgan.
Shu bilan birga, bu o‘simlik ovqat hazmini yaxshilashda ham foydali deb tan olingan.
Yaponiya va Koreya manbalarida oddiy qulmoqni ovqatdan keyingi dam olish vositasi
sifatida iste’mol qilish tavsiya etilgan. Bu esa uning hazm qilish fermentlariga ijobiy
ta’sir ko‘rsatishini isbotlaydi. Zamonaviy tibbiyotda ham bunday holat kuzatilgan: u
fermentativ faollikni oshiradi va gastritni yumshatadi.
2022-yilda Turkiyada o‘tkazilgan klinik tadqiqotlarda oddiy qulmoq ekstrakti
bilan davolangan 60 nafar bemorda stress darajasi 37% ga kamaygani aniqlangan. Bu
natijalar uning zamonaviy psixosomatik kasalliklarda qo‘llanishiga asos bo‘lib xizmat
qiladi. Markaziy Osiyo tabobatida, ayniqsa Buxoro va Hirot tibbiyot maktablarida
oddiy qulmoq "asab kuchsizligi", "ayollik aylanishi buzilishi", "ko‘z charchog‘i",
"ichimliklardagi achchiqlikni yumshatuvchi vosita" sifatida tavsiya etilgan.
Avitsenna o‘zining mashhur "Tib qonunlari" asarida bu o‘simlikni
tinchlantiruvchi sifatida tilga oladi. U quyidagi so‘zlarni yozadi: "Bu o‘simlikdan
tayyorlangan suv kechasi uyquni tezlashtiradi, yurak urishini sekinlashtiradi va
badanning issiqligini tinchlantiradi." XX asrning o‘rtalarida rus va nemis olimlari
tomonidan olib borilgan eksperimental izlanishlar oddiy qulmoq ekstrakti organizmga
sedativ, ya’ni tinchlantiruvchi ta’sir ko‘rsatishini aniq ko‘rsatgan. Ayniqsa, Valerian
bilan birga qo‘llanganida kuchli sinergik effekt qayd etilgan.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
323
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Biokimyo institutining 2019-yilgi
hisobotida qulmoq ekstrakti jigar hujayralarini tiklashda samaradorligi borasida
tajribalar bayon etilgan. Unga ko‘ra, bu o‘simlik parenximatoz jigarda detoksikatsiya
jarayonlarini faollashtirgan. Sharq tabobatida ayollar kasalliklarini davolashda
o‘simliklarni muvozanatli tarzda aralashtirib qo‘llash an’anasi mavjud. Oddiy qulmoq
ko‘pincha arslonquyruq, piyoz po‘stlog‘i, mayiz va anjir bilan birga aralashtirib
damlanadi. Bunday aralashmalar hayz davrini tartibga soladi, qorin og‘rig‘ini
kamaytiradi.
Humulus lupulus ekstrakti asosida bugungi kunda kapsula, tomchi, damlama va
choylar shaklida dorilar tayyorlanmoqda. "Novo-Passit", "Dormiplant", "Sedavit" kabi
dorilar tarkibida oddiy qulmoq ekstrakti mavjud. 2021-yilda O‘zbekistonda o‘tkazilgan
so‘rovnoma natijalariga ko‘ra, tabiiy dori vositalarini iste’mol qiluvchilarning 68%
oddiy qulmoq asosidagi mahsulotlarga ijobiy baho bergan. Eng ko‘p ishlatilgan
shakllar — damlama va choy ko‘rinishida bo‘lgan. Tabiiy dorilar bozorida oddiy
qulmoqqa talab yildan-yilga oshib bormoqda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining
2023-yilgi ma’lumotiga ko‘ra, fitoterapevtik dorilar ichida qulmoq ekstraktlari eng
ko‘p eksport qilinayotgan komponentlar sirasiga kiradi. Hozirgi kunda
O‘zbekistonning Namangan, Farg‘ona, Samarqand viloyatlarida qulmoq
o‘stirilayotgan kichik fermer xo‘jaliklari mavjud. Ularning ayrimlarida Qurilish
vazirligi tomonidan fitofarmatsevtika bo‘yicha hamkorlik loyihalari yo‘lga qo‘yilgan.
Farmatsevtika sanoati uchun oddiy qulmoqdan foydalanish iqtisodiy jihatdan ham
foydali hisoblanadi. Chunki u mahalliy sharoitda ekologik toza holda yetishtiriladi,
qayta ishlash esa minimal xarajatlar talab etadi. Xulosa shuki, oddiy qulmoq o‘simligi
o‘zining boy tarkibi, yengil yetishtirilishi, keng farmakologik ta’siri va qadimiy tibbiy
an’analar bilan uyg‘unligi tufayli Sharq tabobati va zamonaviy tibbiyotda keng
qo‘llanilmoqda. Uning salomatlikni tiklashdagi o‘rni hali ko‘p yillar davomida
o‘rganilishga loyiqdir.
XULОSА
Yuqoridagi tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki,
Oddiy qulmoq (Humulus
lupulus L.)
qadimdan Sharq tabobatida keng qo‘llanilgan, dori-darmon sifatida
isbotlangan o‘simlik hisoblanadi. Uning tarkibidagi flavonoidlar, efir moylari, lupulin
va boshqa faol moddalarning inson salomatligiga ijobiy ta’siri ilmiy jihatdan ham
tasdiqlangan. Qulmoq asosan uyqusizlik, asabiylik, jigar faoliyati, ayollar gormonal
disbalansi va yallig‘lanishli kasalliklarda samarali qo‘llaniladi.
Zamonaviy farmatsevtika sanoati va fitoterapiya bu o‘simlikni yana-da chuqur
o‘rganib, undan dori-darmonlar ishlab chiqarish bo‘yicha aniq yo‘nalishlar
yaratmoqda. Qulmoqning xalq tabobatidagi qadimiy retseptlari bilan zamonaviy klinik
tadqiqotlar uyg‘unlashuvi uni universal davolovchi vosita sifatida qayta ochish
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
324
imkonini bermoqda. Bu esa mahalliy va xalqaro miqyosda iqtisodiy hamda ijtimoiy
jihatdan katta ahamiyatga ega.
Shu sababli, Humulus lupulus L. o‘simligini nafaqat dorivor vosita sifatida, balki
farmatsevtika, agrotexnologiya va xalq tabobati yo‘nalishida ilmiy tadqiqotlar
markaziga aylantirish dolzarb hisoblanadi. Uning ekin maydonlarini kengaytirish,
biokimyoviy tarkibini chuqur tahlil qilish, va yangi fitodori mahsulotlar yaratish
istiqbollari juda kengdir.
АDАBIYОTLАR RОʻYXАTI
1.
¹ Gulyamov, S.A. Farmakognoziya asoslari. – Toshkent: Medpress, 2019. – B. 87–
89.
2.
² Karimov, A. Sh. Fitoterapiya asoslari. – Toshkent: O‘zME, 2017. – B. 42–44.
3.
Avitsenna. Tib qonunlari. Qadimgi Sharq tibbiyot merosi. – Buxoro, 1998.
4.
WHO Monographs on Selected Medicinal Plants, Vol. 2. – Geneva: World Health
Organization, 2002.
5.
Yusupov, D.I. Tabiiy dori vositalari va ularning ishlatilishi. – Toshkent:
Farmakologiya, 2018.
