“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
255
2-TIP QANDLI DIABET VA INSULIN QARSHILIGI
Rahmatullayev Asrorbek Alisher o’g'li
Karimov Mirzohid Orifjon o’g’li
Abduxalilov Muhammadali Ismoiljon o’gli
University of Business and Science
Annotatsiya:
Ushbu maqolada qandli diabet kasalligining etiologiyasi, turlari,
asosiy klinik belgilari, davolash usullari hamda profilaktik choralar tahlil qilingan.
Maqola diabetning sog‘liq uchun xavfini tushuntiradi va uning jamiyat salomatligiga
ta’sirini yoritadi. Statistik ma’lumotlar asosida kasallik tarqalishining dolzarbligi
ko‘rsatilib, zamonaviy yondashuvlar yoritilgan. Ushbu maqolada qandli diabet kelib
chiqishi haqida xulosalar keltirilgan.
Kalit so’zlar:
Qandli diabet, Glyukoza, insulin, 1-tur, 2-tur, glyukoza,
Qandli diabet (diabet mellitus) – bu organizmdagi glyukoza (shakar) almashinuvi
buzilishi bilan bog‘liq surunkali kasallikdir. Diabet bugungi kunda butun dunyo
bo‘ylab eng keng tarqalgan kasalliklardan biri hisoblanadi. Jahon sog‘liqni saqlash
tashkiloti (JSST) ma'lumotlariga ko‘ra, dunyoda 500 milliondan ortiq odam qandli
diabet bilan yashaydi[1].
Bu kasallik yurak-qon tomir tizimi, ko‘z, buyrak va asab tizimiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Qandli diabet hozirgi vaqtda eng ko’p uchraydigan 2 tipi mavjud.
1-tur diabet (insulin yetishmovchiligi bilan kechuvchi):
Bu tur odatda
autoimmun jarayon natijasida paydo bo‘ladi. Oshqozon osti bezining beta-hujayralari
zararlanib, insulin ishlab chiqara olmaydi. Ko‘proq bolalar va o‘smirlarda uchraydi.
2-tur diabet (insulinga chidamlilik bilan kechuvchi):
Organizm insulin ishlab
chiqarsa-da, hujayralar unga yetarli darajada javob bermaydi. Asosan ortiqcha vazn,
semizlik va yosh o‘tishi bilan bog‘liq. Bu tur holatlar diabetning 90–95% ini tashkil
qiladi [2].
Qandli diabet kelib chiqiqishga asosiy sabablar: Irsiy omillar (nasliy moyillik),
Ortiqcha vazn va semizlik, Noto‘g‘ri ovqatlanish (shakar va yog‘ga boy mahsulotlar
iste’moli), Surunkali stress sabablarga hozirgi vaqtda ko’payib bormoqda. Qandli
diabetning birinchi tipida asosan insulin yetishmovchiligidan kelib chiqadi.
Qandli diabetda asosiy simptomlar: Tez-tez chanqash va ko‘p suv ichish, tez
charchash, Ko‘rish qobiliyatining pasayishi, Ishtahaning oshishi yoki kamayishi[3].
2- tip qandli diabetda esa insulin residentlik hisobiga ham kelib chiqmoqda bu
degani insulin yetarli miqdorda oshqozon bezidan ajralib chiqadi. Insulinga bog'liq
to'qimalarning (mushaklar, yog 'to'qimalari, jigar) insulinga sezgirligi turli xil
ta'sirlarga duchor bo'ladi. Sog'lom odamlarda insulin sezuvchanligining har qanday
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
256
o'zgarishi insulin sekretsiyasining dinamik o'zgarishi bilan qoplanadi, bu insulin
sezgirligining oshishi bilan kamayadi va agar insulin sezgirligi buzilgan bo'lsa (ya'ni,
semirib ketish, homiladorlik, og'iz kontratseptivlari, suvsizlanish, to'yingan yog'li
kislotalar, isitma, dori vositalari va boshqalar natijasida kelib chiqqan insulin
qarshiligi) kuchayadi. Ikkilamchi insulin qarshiligidan farqli o'laroq, 2-toifa diabet
bilan og'rigan bemorlarda idyopatik insulin qarshiligi insulin sekretsiyasining buzilishi
bilan bog'liq bo'lib, bu insulin sezgirligining buzilishini bartaraf eta olmaydi. 2-toifa
diabetdagi idiopatik insulin qarshiligi qo'shimcha ravishda glyukoza saqlanishining
kamayishi bilan tavsiflanadi, uning asosi insulin retseptorlari nuqsonida, insulin
retseptorlari antikorlari mavjudligida, retseptorlardan keyingi nuqsonda yoki
g'ayritabiiy insulin molekulalarining sintezida bo'lishi mumkin[5].
1-rasm. Insulin ishlash mexanizmi.
Bizga ma’lumki oshqozon ostidaning Langergans orolchasining betta
hujayralaridan ajralib chiqadigan insulinning asosiy vazifasi hujayraga glyukozani
kiritish vazifasini bajaradi.
Insulin qarshiligi - bu metabolik sindromni tez-tez kuchaytiradigan juda
muammoli narsa. Insulin qarshiligini baholash uchun ko'plab usullar va indekslar
mavjud. Bemorlarda tekshirish sifatida foydalanishdan oldin ularning ishonchliligini
sinab ko'rish va tasdiqlash juda muhimdir. Hozirgi vaqtda giperinsulinemik evglisemik
qisqich va tomir ichiga glyukoza bardoshlik testi insulin qarshiligini baholashning eng
ishonchli usullari bo'lib, mos yozuvlar standarti sifatida qo'llaniladi. Indekslarni olish
mumkin bo'lgan ba'zi oddiy usullar tasdiqlangan, masalan, gomeostaz modelini
baholash (HOMA), miqdoriy insulin sezgirligini tekshirish indeksi (QUICKI). Klinik
foydalanish uchun HOMA-insulin qarshiligi, QUIKI va Matsuda mos keladi, HES,
McAuley,
Belfiore,
Cederholm,
Avignon
va
Stumvoll
indekslari
esa
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
257
epidemiologik/tadqiqot maqsadlarida mos keladi. Ushbu mavjud bo'lgan IR
indekslarining ko'payishi bilan klinisyenlar o'zlarining tadqiqotlari uchun eng mos
indeksni tanlashlari qiyin bo'lishi mumkin. Ushbu sharh bunday tadqiqotlarni
o'tkazishdan oldin ko'rib chiqilishi kerak bo'lgan ko'rsatmalar beradi(5).
Insulin qarshiligidan kelib chiqqan asoratlar organizmda ko’p organlar
gomeastazini buzilishiga olib keladi(6).
Xulosa:
Qandli diabet – jiddiy va nazorat qilinmasa, og‘ir asoratlarga olib
keladigan kasallikdir. Biroq to‘g‘ri ovqatlanish, jismoniy faollik, stressni kamaytirish
va tibbiy nazorat orqali bu kasallikning rivojlanishini oldini olish yoki uni boshqarish
mumkin. Aholi orasida diabet haqida yetarlicha tushuncha berish va profilaktik
choralarni kuchaytirish – sog‘liqni saqlash tizimi oldidagi muhim vazifalardan biridir.
Sog‘lom ovqatlanish: sabzavot, meva, to‘liq donli mahsulotlar, ismoniy faollik
(haftasiga kamida 150 daqiqa yurish yoki mashqlar), Doimiy tibbiy ko‘riklardan o‘tish,
Stressni boshqarish kabi mashg’ulotlar hisobiga oldini olishimiz mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
World Health Organization. (2023). Global report on diabetes. Retrieved from
https://www.who.int
2.
American Diabetes Association. (2024). Standards of Medical Care in
Diabetes—2024. Diabetes Care.
3.
International Diabetes Federation (IDF). (2023). IDF Diabetes Atlas, 10th
edition.
4.
NHS. (2023). Type 2 diabetes prevention. National Health Service, UK.
5.
Klinischen Abteilung für Endokrinologie und Stoffwechselkrankheiten,
Medizinischen Universitätsklinik III. Vena.
6.
Assessment of insulin sensitivity/resistance,
