“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
201
DIAREYADA QO'LLANILADIGAN DORI VOSITALAR
Abbosova Gulnoza Zuxridinovna
Baliqchi Abu Ali ibn Sino nomidagi
Jamoat Salomatligi Texnikumi
"Umumkasbiy" fanlar kafedrasi o'qituvchisi
Annotatsiya:
Diareya — bu ichak harakatlarining tezlashishi va suyuq, ko‘p
miqdordagi najasning chiqarilishi bilan tavsiflanadigan holat bo‘lib, u ko‘plab
sabablarga ko‘ra yuzaga kelishi mumkin. Diareya ko‘pincha ichak infektsiyalari, oziq-
ovqat zaharlanishi, allergiyalar, stress, dori vositalarining ta’siri yoki boshqa ichak
kasalliklari natijasida paydo bo‘ladi. Ushbu holat organizmning normal ichak
faoliyatining buzilishi natijasida yuzaga keladi va ko‘pincha bemorning umumiy
holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Diareya uzoq davom etsa yoki og‘ir kechsa,
organizmda suvsizlik va elektrolitlar muvozanatining buzilishi xavfi oshadi, shuning
uchun uni to‘g‘ri davolash muhim ahamiyatga ega.
Kalit soʻzlar:
diareya, organizm, og'riq, antibiotiklar, dorilar, salmonella,
sanitariya, suvsizlikn muvozanat.
Diareya sabablari juda xilma-xil bo‘lib, ular orasida eng ko‘p uchraydiganlari
infektsiyalar hisoblanadi. Viruslar, bakteriyalar va parazitlar ichakni zararlab,
diareyani keltirib chiqaradi. Masalan, rotavirus, norovirus, Escherichia coli,
Salmonella va Shigella kabi mikroorganizmlar ko‘p hollarda diareyaga sabab bo‘ladi.
Bundan tashqari, oziq-ovqat zaharlanishi, yomon sanitariya sharoitlari, ifloslangan suv
va oziq-ovqat iste’moli ham diareyaning asosiy omillaridan biridir. Shuningdek,
antibiotiklar va boshqa dori vositalarining noto‘g‘ri qo‘llanilishi ichak
mikroflorasining buzilishiga olib kelib, diareyani keltirib chiqarishi mumkin. Diareya
davolashda birinchi navbatda uning sababini aniqlash zarur. Sabab aniqlangach,
davolash usullari va dori vositalari tanlanadi. Diareyani davolashda asosiy maqsad
organizmni suvsizlikdan himoya qilish, ichak harakatlarini tartibga solish va
infektsiyani bartaraf etishdir. Shu sababli, diareya uchun ishlatiladigan dori vositalari
bir necha asosiy guruhlarga bo‘linadi, ularning har biri o‘ziga xos vazifani bajaradi.[1]
Antidiareik preparatlar diareya simptomlarini kamaytirishga qaratilgan bo‘lib,
ichak harakatlarini sekinlashtiradi. Bu dorilar ichak mushaklarining spazmlarini
kamaytiradi va najasning qattiqlashishiga yordam beradi. Antidiareik vositalar orasida
loperamid eng ko‘p ishlatiladigan dorilardan biridir. U ichakdagi harakatlarni
sekinlashtirib, suyuqlikning so‘rilishini oshiradi. Biroq, bu dorilar faqat simptomatik
davolash uchun mo‘ljallangan va diareyaning sababini yo‘q qilmaydi. Shuning uchun
ularni shifokor tavsiyasiga binoan, ehtiyotkorlik bilan qo‘llash lozim, ayniqsa bakterial
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
202
infektsiyalar bilan bog‘liq diareyalarda. Probiotiklar ichak mikroflorasini tiklashga
yordam beruvchi preparatlardir. Diareya ko‘pincha ichakdagi foydali bakteriyalarning
kamayishi yoki yo‘qolishi natijasida yuzaga keladi. Probiotiklar foydali bakteriyalarni
ko‘paytirib, ichakning normal faoliyatini tiklaydi. Ular shuningdek, zararli
mikroorganizmlarning ko‘payishini to‘xtatadi va ovqat hazm qilish jarayonini
yaxshilaydi. Probiotiklar diareyaning oldini olishda ham samarali bo‘lib, antibiotiklar
bilan birgalikda qo‘llanganda ichak mikroflorasining buzilishini kamaytiradi. Eng ko‘p
ishlatiladigan probiotiklar orasida Lactobacillus va Bifidobacterium turlari mavjud.[2]
Antibiotiklar faqat bakterial infektsiyalar natijasida yuzaga kelgan diareyalarda
qo‘llaniladi. Ular infektsiyani yo‘q qilishga qaratilgan bo‘lib, faqat shifokor tomonidan
tavsiya etilganda qabul qilinishi kerak. Antibiotiklarni noto‘g‘ri yoki ortiqcha qo‘llash
ichak mikroflorasining buzilishiga olib kelishi va diareyani yanada kuchaytirishi
mumkin. Shuningdek, antibiotiklar ayrim holatlarda diareyani keltirib chiqaruvchi
bakteriyalarni yo‘q qilgan bo‘lsa-da, boshqa zararli mikroorganizmlarning
ko‘payishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun antibiotiklarni faqat aniq
diagnostika asosida, shifokor ko‘rsatmasiga muvofiq qabul qilish muhimdir.[3]
Diareya bilan birga yuzaga keladigan suvsizlikni oldini olish uchun rehidratsiya
vositalari keng qo‘llaniladi. Rehidratsiya vositalari organizmga zarur bo‘lgan
elektrolitlar va suyuqliklarni to‘ldirishga yordam beradi. Suvsizlik diareyaning eng
xavfli asoratlaridan biri bo‘lib, ayniqsa bolalar va keksa odamlarda hayot uchun xavf
tug‘diradi. Rehidratsiya vositalari og‘iz orqali yoki zarur bo‘lsa, tomir ichiga
yuborilishi mumkin. Ular suyuqlik va elektrolitlar muvozanatini tiklash orqali
organizmning normal ishlashini ta’minlaydi va tiklanishni tezlashtiradi. Diareya
davolashda shuningdek, simptomatik dorilar ham qo‘llaniladi. Masalan, og‘riqni
kamaytiruvchi, haroratni tushiruvchi yoki ko‘ngil aynishini bartaraf etuvchi preparatlar
bemorning umumiy holatini yaxshilashga xizmat qiladi. Ushbu dorilar diareyaning
o‘zini davolamaydi, balki uning noqulay simptomlarini yengillashtiradi. Shuning
uchun ularni qo‘llashda ehtiyotkorlik talab etiladi va ular ham shifokor nazorati ostida
qabul qilinishi lozim. Diareya davolashda ovqatlanish tartibiga ham alohida e'tibor
berish zarur. Qattiq, yog‘li, achchiq va gaz hosil qiluvchi taomlardan uzoq turish,
ko‘proq suyuqlik ichish, yengil hazm bo‘ladigan ovqatlar iste’mol qilish tavsiya
etiladi. Masalan, guruch, qovurilgan non, kartoshka pyuresi, banan va olma kabi
mahsulotlar ichakni tinchlantiradi va tiklanishga yordam beradi. Shuningdek, sut
mahsulotlaridan vaqtincha voz kechish tavsiya etiladi, chunki ular ba’zan diareyani
kuchaytirishi mumkin. Diareya uzoq davom etsa yoki kuchli og‘riq, qon aralash najas,
isitma kabi qo‘shimcha simptomlar kuzatilsa, darhol shifokorga murojaat qilish zarur.
Bu holatlar ichakning jiddiy kasalliklari yoki infektsiyalarining mavjudligini
ko‘rsatishi mumkin. Shifokorlar diareyaning sababini aniqlash uchun laborator
tekshiruvlar o‘tkazib, to‘g‘ri davolash usulini belgilaydi.[4]
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
203
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, diareya — bu ko‘plab sabablarga ko‘ra yuzaga
keladigan va organizm uchun xavfli bo‘lishi mumkin bo‘lgan holatdir. Uning samarali
davolashida dori vositalarining to‘g‘ri tanlanishi va qo‘llanilishi juda muhimdir.
Antidiareik preparatlar, probiotiklar, antibiotiklar va rehidratsiya vositalari diareya
bilan kurashishda asosiy o‘rin tutadi. Shuningdek, simptomatik davolash va to‘g‘ri
ovqatlanish ham tiklanish jarayonini tezlashtiradi. Diareya uzoq davom etsa yoki og‘ir
kechsa, shifokorga murojaat qilish zarur, chunki noto‘g‘ri davolash jiddiy asoratlarga
olib kelishi mumkin. To‘g‘ri va vaqtida ko‘rilgan chora-tadbirlar yordamida diareya
samarali bartaraf etiladi va bemorning sog‘ligi tiklanadi. Shu bilan birga, profilaktik
chora-tadbirlar, ya’ni gigiyena qoidalariga rioya qilish, toza suv va oziq-ovqat iste’mol
qilish diareyani oldini olishda muhim ahamiyatga ega. Diareya bilan bog‘liq har
qanday holatda mutaxassis bilan maslahatlashish tavsiya etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Qodirov, M. (2021). "Ichak kasalliklari va ularning dori terapiyasi". Toshkent:
Tibbiyot nashriyoti.
2. Rasulov, A. (2020). "Gastroenterologiya asoslari". Toshkent: O'zbekiston
tibbiyot universiteti nashriyoti.
3. Tursunov, S. (2022). "Zamonaviy farmakologiya". Toshkent: Fan va
texnologiya.
4. Karimova, N. (2023). "Infektsion diareyalar va ularni davolash". Toshkent:
Tibbiyot axborot markazi.
5. Islomova, D. (2021). "Pediatriyada diareya va uning terapiyasi". Toshkent:
O'zbekiston pediatriya jurnali.
6. Mirzaev, B. (2024). "Antibiotiklar va probiotiklar: klinik qo'llanilishi".
Toshkent: Farmatsevtika nashriyoti.
7. Yusupov, F. (2020). "Ichak mikroflorasi va dori vositalari". Toshkent:
Biomeditsina jurnalining maxsus soni.
