“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
194
GRAMMATIK KATEGORIYA TUSHUNCHASI HAMDA OTNING
GRAMMATIK KATEGORIYALARI
Sayfullayeva Ra’no Alijon qizi
UzFinPedI o‘zbek tili va adabiyoti fakulteti,
1-bosqich magistranti
99895 5559251
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ot so‘z turkumining asosiy grammatik
kategoriyalari − son, egalik, ko‘plik, tushumlik, jins va yasalish kategoriyalari − tizimli
tahlil qilingan. Har bir kategoriya grammatik vositalar, semantik funktsiyalar va
sintaktik roli nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqiladi. Tahlil davomida har bir kategoriya
o‘ziga xos misollar bilan izohlangan va ularning til birliklaridagi kommunikativ va
stilistik ahamiyatiga e’tibor qaratilgan. Maqola o‘zbek tilshunosligi nazariyasi asosida
tuzilgan bo‘lib, grammatik birliklarning funksional xususiyatlarini aniqlashga
qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Ot, grammatik kategoriya, son, egalik, ko‘plik, tushumlik, jins,
yasalish, semantika, morfologiya.
Аннотация.
В данной статье системно анализируются основные
грамматические категории имён существительных: число, принадлежность,
множественность, винительность, род и словообразование. Каждая категория
рассматривается с точки зрения грамматических показателей, семантических
функций и синтаксической роли. Примеры и стилистические аспекты
подчеркивают значение этих категорий в узбекском языке.
Ключевые слова:
Имя существительное, грамматическая категория, число,
принадлежность,
множественное
число,
винительный
падеж,
род,
словообразование, семантика, морфология.
Abstract.
This article provides a systematic analysis of the main grammatical
categories of nouns in the Uzbek language: number, possessiveness, plurality,
definiteness, gender, and derivation. Each category is examined in terms of
grammatical markers, semantic functions, and syntactic roles. The discussion is
supported by examples and highlights the stylistic and communicative significance of
these categories.
Keywords:
Noun, grammatical category, number, possessive, plural, accusative,
gender, derivation, semantics, morphology.
O‘zbek tilshunosligida ot so‘z turkumi eng ko‘p uchraydigan va mazmun
jihatidan boy qatlamlardan biridir. Otlar narsa, shaxs, hodisa va tushunchalarni
bildiradi hamda gapda asosan ega yoki to‘ldiruvchi vazifasida keladi. Otlarga xos
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
195
bo‘lgan grammatik kategoriyalar ularning shakl va mazmuniga ta’sir qiladi. Bu
kategoriyalar son, egalik, kelishik, tushum (aniqlik darajasi), jins, yasalish va sintaktik
holat kabi ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi. Mazkur maqolada ushbu grammatik
kategoriyalar tahlil qilinadi, har biri misollar orqali yoritiladi va ularning til tizimidagi
o‘rni ko‘rib chiqiladi.
1. Grammatik kategoriya tushunchasi
Grammatik kategoriya − bu til birliklarining grammatik ma’noga ega bo‘lgan va
tildagi boshqa birliklardan farqlanuvchi morfologik xususiyatidir. Har bir so‘z
turkumida unga xos grammatik kategoriyalar mavjud. Ot so‘z turkumi uchun bu
kategoriyalar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
1. Son (birlik/ko‘plik)
2. Egalik (1-, 2-, 3-shaxs egalik qo‘shimchalari)
3. Kelishik (6 ta kelishik shakli)
4. Tushumlik (aniq/noma’lum ob’yeklik holati)
5. Jins (ba’zi hollarda semantik jins ifodalanadi)
6. Sintaktik holat (otning gapdagi vazifalari: ega, to‘ldiruvchi, hol). Bu grammatik
kategoriyalar otlarning shakllanishi, gapdagi o‘rni va boshqa so‘zlar bilan
bog‘lanishini belgilaydi. Ular tilning morfologik va sintaktik tizimida muhim rol
o‘ynaydi
1
.
Son kategoriyasi
. Son − otning grammatik kategoriyalaridan biri bo‘lib, u
narsa, hodisa yoki shaxsning miqdoriy ko‘rsatkichini bildiradi. O‘zbek tilida son
kategoriyasi ikki xil bo‘ladi:
Birlik son (bir dona yoki nomutlaq holatdagi predmet)
Ko‘plik son (ikki yoki undan ortiq predmet).
Bu kategoriya otlarga
qo‘shimchalar orqali biriktiriladi va gapdagi subyekt yoki obyekt miqdorini anglatadi.
Son kategoriyasi asosan morfologik vositalar − ko‘plik qo‘shimchalari yordamida
ifodalanadi, biroq ba’zida semantik yo‘l bilan ham anglash mumkin.
Birlik son. Odatda otlar dastlab birlik shaklida olinadi. Ya’ni, narsa yoki hodisa
bittaligini bildiradi. Birlik shakldagi ot hech qanday ko‘plik qo‘shimchasini olmaydi.
Namuna:
kitob, qiz, mushuk, odam, ilm, daftar
Ba’zan ko‘plikda kelishi kerak bo‘lgan otlar stilistik maqsadda birlikda ishlatilishi
ham mumkin.
Ko‘plik son. Ko‘plik shakli -lar qo‘shimchasi yordamida yasaladi. Bu qo‘shimcha
fonetik muvofiqlik (tovushlar uyg‘unligi) qonuniga bo‘ysunadi:
qiz → qizlar
o‘quvchi → o‘quvchilar
kitob → kitoblar
1
Abduazizov A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili (1-kitob: Morfologiya). – Toshkent: O‘qituvchi, 1992.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
196
Ko‘plik qo‘shimchasi har doim ham real miqdorni bildirmaydi. Ba’zida hurmat,
umumlashtirish, kinoya yoki stilistik kuchaytirish uchun qo‘llaniladi:
O‘qituvchi keldi (bir kishilik holat)
O‘qituvchilar keldi (real ko‘plik yoki ko‘plik orqali hurmat bildirilyapti)
Ko‘plik qo‘shimchasi jamlovchi ma’noni ham beradi:
Odamlar har xil xislatlarga ega bo‘ladi (umumiylik, jamlovchilik)
Ba’zida ko‘plik shaklidagi ot mantiqan birlikni bildiradi. Bunday holat soxta
ko‘plik deyiladi:
Ko‘zoynaklar (ikkita oynali bitta predmet)
Shuningdek, ko‘plik son shakli grammatik noaniqlikka olib kelishi mumkin.
Masalan:
Qushlar janubga uchib ketdi − bu yerda qancha qush borligi aniqlanmagan.
Son kategoriyasi otning eng muhim grammatik belgisidir. U gapdagi narsa yoki
hodisaning miqdoriy holatini bildiradi, gapda ot va fe’l orasidagi son-moslashuvni
ta’minlaydi. O‘zbek tilida son ifodasi asosan morfofonetik usullar orqali amalga
oshiriladi va stilistik jihatdan ham muhim vositadir.
Egalik kategoriyasi − otning shaxsga tegishliligini, ya’ni biror narsa yoki
hodisaning kimga yoki nimaga mansubligini grammatik jihatdan ifodalovchi
morfologik birlikdir. Bu kategoriya otning egalikdagi holatini bildiradi va egalik
qo‘shimchalari orqali amalga oshiriladi.
Egalik qo‘shimchalari shaxs va songa qarab quyidagicha tizimlanadi:
Birlik son/Ko‘plik son
1-shaxs -m -miz
2-shaxs -ng -ngiz
3-shaxs -i / -si -lari
Misol uchun,
kitobim (mening kitobim), telefoning (sening telefoning),
uyi (uning uyi).
Ko‘plik son:
uyimiz (bizning uymiz), o‘qituvchingiz (sizning o‘qituvchingiz),
mashinalari (ularning mashinalari).
O‘z navbatida, egalik qo‘shimchalari fonetik muhitga qarab tovushlarni
o‘zgartiradi. Masalan:
yurak → yuragim, bag‘ir → bag‘ri, o‘g‘il → o‘g‘li
Bunda otning oxirgi tovushi va talaffuz qulayligi muhim rol o‘ynaydi. Bu holat
morfofonologik moslashuv deb yuritiladi.
Egalik kategoriyasining sintaktik ta’siri ot so‘z turkumida muhim ahamiyat kasb
etadi. Egalikdagi otlar gapda odatda qaratqich-qaralmish munosabatini vujudga
keltiradi: mening kitobim yo‘qolib qoldi, sening mushuging sutni yoqtirmaydi. Bu
konstruktsiyalar sintaktik jihatdan murakkab bo‘lishi mumkin, lekin egalik vositasi har
doim ot orqali ifodalanadi
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
197
Egalik kategoriyasining bir qancha stilistik vazifalari ham bor. Ba’zida egalik
qo‘shimchalari
hurmat, yaqinlik, egalik
hissini kuchaytirish uchun ham qo‘llaniladi:
Otam deganlar... (ota so‘zining egaga bo‘lgan hissiy aloqasi kuchaygan). O‘zimning
ishim hech kim aralshmasin! (ta’kid kuchi bor). Egalik kategoriyasi otning morfologik
jihatdan kimga tegishli ekanini bildiradi. U shaxs-son ko‘rsatkichlariga ega va
morfofonologik moslashuvga bo‘ysunadi. Bu kategoriya gap tuzilishida sintaktik
muvofiqlik, semantik egalik va stilistik kuchaytirish kabi vazifalarni bajaradi.
Kelishik kategoriyasi
− bu otning gapdagi boshqa so‘zlarga bo‘lgan
grammatik bog‘lanishini bildiradigan grammatik kategoriya hisoblanadi. O‘zbek tilida
kelishiklar otning turli funksional-sintaktik vazifalarini ifodalashga xizmat qiladi.
Ya’ni, otlar kelishik shakllari orqali gapning boshqa qismlari bilan munosabatda
bo‘ladi.
Kelishiklar maxsus qo‘shimchalar yordamida yasaladi va ular sintaktik
strukturada
ega, to‘ldiruvchi, hol
kabi vazifalarni bajarishga imkon yaratadi.
O‘zbek tilida olti asosiy kelishik mavjud:
T/r
Kelishik nomi
Savoli
Misollar
1
Bosh kelishik
Kim? nima?
Bola, darslik
2
Qaratqich kelishigi
Kimning?
nimaning?
Uyning es higi, uzumning bargi
3
Tushum kelishigi
Kimni? nimani?
Ko‘chani tozaladi, kitobni oldi
4
Jo‘nalish kelishigi
Kimga?
nimaga?
Daftarga yozdi, ukasiga oldi
5
O‘rin-payt kelishigi
Kimda?
nimada?
Uyda qoldi, dugonasida bor
6
Chiqish kelishigi
Kimdan?
nimadan?
Onamdan oldim, puldan qiynalmadi
Kelishik kategoriyasi orqali otlar gapda quyidagi vazifalarni bajaradi:
Ega
(o‘quvchi o‘qidi.)
To‘ldiruvchi
(Kitobni olib kel.)
Hol
(U darsda o‘tiribdi.)
Kelishik kategoriyasi otning gapdagi boshqa birliklarga nisbatan grammatik
aloqasini belgilaydi. Bu kategoriya o‘zbek tili sintaksisi va morfologiyasining asosiy
unsurlaridan biri hisoblanadi. Har bir kelishikning o‘ziga xos vazifasi, shakli va
semantik yuki mavjud.
Aniqlik kategoriyasi − bu otning aniq yoki noma’lum obyektlik
xususiyatini bildiradigan grammatik kategoriya hisoblanadi. U otning tushum
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
198
kelishigidagi shakli orqali ifodalanadi va harakatning aynan qaysi obyektga
yo‘naltirilganini aniqlashtiradi.
Bu kategoriya, asosan, aniqlik/noma’lumlik semantikalarini ifodalaydi va fe’l
bilan ot orasidagi sintaktik bog‘lanishni aniqlik darajasi bilan belgilaydi. Aniq
obyektga yo‘naltirilgan harakatda ot tushum qo‘shimchasi (-ni) bilan ifodalanadi:
Men kitobni o‘qidim.
U yigitni chaqirdi.
Bu yerda “kitobni”, “yigitni” − aniq obyektlar, ya’ni
gapiruvchi va tinglovchiga ma’lum bo‘lgan narsalar.
Bundan tashqari, noma’lum obyektivlik tushunchasi ham mavjud. Ba’zida
harakat obyekti aniq emas, noma’lum yoki umumlashtirilgan bo‘ladi. Bu holda ot
tushum qo‘shimchasini olmaydi:
Men kitob o‘qidim.
U yigit chaqirdi.
Bu holatda gapda kitobning aynan qaysi biri, yigitning kim ekani
aniqlanmagan. Bu noaniq tushumlik deyiladi.
Ushbu farq grammatik jihatdan
tushumlik kategoriyasi orqali yuzaga chiqmoqda.
Tushumlik, ko‘pincha, otning to‘ldiruvchi vazifasida ishlatilayotgan holatida
aniqlanadi. Fe’lning ta’sir doirasi aynan qaysi obyektga tegishli ekani grammatik
ko‘rsatkich (qo‘shimcha) orqali ajralib turadi. Tushumlik kategoriyasi gapdagi urg‘u
va ta’kidni o‘zgartirishda muhim rol o‘ynaydi:
Men o‘qituvchini ko‘rdim
− ma’lum bir o‘qituvchi
Men o‘qituvchi ko‘rdim
− har qanday o‘qituvchi. Bu jihat tushumlikning
kommunikativ pragmatikasini belgilaydi.Tushumlik kategoriyasi otning aniqlik
darajasini bildiradi va harakatning qaysi obyektga qaratilganini grammatik jihatdan
ko‘rsatadi. U o‘zbek tilidagi to‘ldiruvchilarning semantik turini belgilashda, nutqning
aniqligi va ma’lumlik darajasini ifodalashda muhim vosita hisoblanadi.
Jins kategoriyasi − otlar orqali ifodalangan predmetlarning biologik jinsini
(erkak yoki urg‘ochi) yoki grammatik jinsini (lingvistik belgi sifatida) ko‘rsatadigan
grammatik kategoriya hisoblanadi. O‘zbek tilida jins morfologik kategoriyaga ega
emas, ammo leksik-semantik jihatdan mavjud bo‘lib, ko‘pincha otning mazmuni orqali
anglashiladi
2
.
O‘zbek tilida jins quyidagi yo‘llar bilan ifodalanadi:
a) Biologik jins asosida (erkak/urg‘ochi)
Ko‘plab otlar jinsga nisbatan semantik farqlilikni ko‘rsatadi:
Odam ismlarida: o‘g‘il – qiz, aka – opa, o‘g‘il bola – qiz bola, ota – ona
c) So‘z juftliklari orqali jins farqlanishi. Ko‘plab hollarda jins farqlari juft so‘zlar
orqali ifodalanadi: o‘g‘il-qiz, aka-uka, opa-singil, kuyov-kelin. Bu holatlarda jins
parallel nomlar orqali ifodalanadi. O‘zbek tilida rus yoki ingliz tilidagidek grammatik
2
Qayumov M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Nazariy kurs. – Toshkent: Universitet, 2004.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
199
jins (masalan, rus tilidagi мужской род, женский род, средний род) mavjud emas.
Ya’ni, otlar uchun fe’l shakli yoki boshqa grammatik birliklar jinsga qarab
o‘zgarmaydi. Ammo tarjimada, ayniqsa, rus tilidan o‘zbek tiliga jins kategoriyasi
semantik konversiya orqali anglashiladi:
Rus tilidagi: учитель − учительница
O‘zbek tilida: o‘qituvchi erkak − o‘qituvchi ayol
Garchi grammatik jins o‘zbek tilida mavjud bo‘lmasa-da, semantik jins gapning
mazmunini aniqlashda muhim:
Doktor keldi. (bu gap jinsni ko‘rsatmaydi, neytral)
Ayol doktor keldi. (bu holda jins aniqlashtiriladi). Yuqoridagi holatlarda jins
kontekstdan kelib chiqadi, bu esa pragmatik tahlilda muhim. O‘zbek tilida jins
kategoriyasi morfologik bo‘lmasa-da, leksik-semantik darajada mavjud. U otning
semantik tarkibi, juft so‘zlar, yoki kontekst orqali ifodalanadi. O‘zbek tilida grammatik
jinsga oid maxsus qo‘shimchalar mavjud emas, ammo semantik jins farqlari nutq va
matn mazmunida katta ahamiyat kasb etadi
3
.
Xulosa qilib aytganda, otning grammatik kategoriyalari o‘zbek tilining
morfologik tizimida asosiy bo‘g‘inlardan biri bo‘lib, ular tildagi sintaktik va semantik
munosabatlarning shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Mazkur maqolada ot so‘z
turkumiga xos bo‘lgan son, egalik, ko‘plik, tushumlik, jins va yasalish kabi grammatik
kategoriyalar har tomonlama tahlil qilindi. Har bir kategoriya o‘zining shakllanish
vositalari, grammatik vazifalari va leksik-semantik ahamiyatiga ko‘ra til birliklarida
muhim funksiyalarni bajaradi.
O‘zbek tilida otlarning grammatik shakllanishi asosan affiksal usullar bilan
amalga oshadi, bu esa tilning moslashuvchanligi va ifoda imkoniyatlarini kengaytiradi.
Ayniqsa, jins kategoriyasining morfologik emas, balki semantik jihatdan ifodalanishi
tilning o‘ziga xos xususiyatlaridan biridir. Bundan tashqari, otlarning yasalish
imkoniyatlari yangi so‘zlarni yaratishda va tilning lug‘aviy boyligini ta’minlashda
alohida ahamiyat kasb etadi.
Shu bois, otning grammatik kategoriyalarini mukammal o‘rganish nafaqat
tilshunoslik nazariyasini chuqurlashtiradi, balki amaliy tilda to‘g‘ri va ravon
ifodalanishga ham xizmat qiladi. Maqolada keltirilgan tahlillar esa o‘zbek tilidagi ot
so‘z turkumining grammatik boyligini va funktsional xilma-xilligini yaqqol namoyon
qiladi.
3
Crystal D. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. – Wiley-Blackwell, 2008.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
200
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Abduazizov A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili (1-kitob: Morfologiya). – Toshkent:
O‘qituvchi, 1992.
2. Bozorov M. O‘zbek tili grammatikasi: Morfologiya. – Toshkent: Fan, 2006.
3. Qayumov M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Nazariy kurs. – Toshkent: Universitet,
2004.
4. Sodiqova D. O‘zbek tilining morfologik tuzilishi. – Buxoro, 2011.
5. Radlov V.V. Opyt slovarya tyurkskix narechiy. – Sankt-Peterburg, 1893–1911.
6. Crystal D. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. – Wiley-Blackwell, 2008.
