“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
167
FAVQULODDA VAZIYATLARNI BARTARAF ETISHDA
ZAMONAVIY YONDASHUVLAR VA XALQARO TAJRIBA
Ismatullayev Asrorjon Xikmatilloyevich
Rishton Abu Ali ibn Sino nomidagi
jamoat salomatligi texnikumi o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Maqolada favqulodda vaziyatlarni aniqlash, ularga tayyorgarlik
ko‘rish, oqibatlarini yumshatish hamda bartaraf etish bo‘yicha xalqaro va milliy
yondashuvlar keng tahlil qilinadi. Xalqaro tashkilotlar tomonidan ishlab chiqilgan
strategiyalar, shuningdek, O‘zbekiston Respublikasining milliy tajribasi asosida
xavflarni boshqarish tizimlarining samaradorligi o‘rganiladi. Aholi ishtiroki,
muvofiqlashtirish darajasi, rejalashtirish va tibbiy yordam mexanizmlari orqali
favqulodda vaziyatlarning salbiy oqibatlarini kamaytirish yo‘llari ko‘rib chiqilgan.
Tadqiqot davomida nazariy va amaliy metodlar asosida mavjud tizimlar tahlil qilinib,
takomillashtirishga oid tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
Favqulodda vaziyat, boshqaruv tizimi, xalqaro tajriba, xavfsizlik,
muvofiqlashtirish, rejalashtirish, tiklash, tibbiy yordam, profilaktika
Mavzuning dolzarbligi:
Favqulodda vaziyatlarni bartaraf etish masalasi
zamonaviy dunyo tartibida eng muhim va ustuvor yo‘nalishlardan biriga aylangan. Bu
holatning dolzarbligi bir nechta asosiy omillar bilan belgilanadi. Birinchidan, global
miqyosda sodir bo‘layotgan tabiiy ofatlar va texnogen halokatlar soni yil sayin ortib
bormoqda. Xalqaro statistik ma’lumotlarga ko‘ra, so‘nggi 20 yil ichida har yili o‘rtacha
350 dan ortiq yirik favqulodda vaziyatlar sodir bo‘lmoqda va ularning har biri
millionlab insonlar hayotiga, salomatligiga va iqtisodiyotga zarar yetkazmoqda.
Ikkinchidan, O‘zbekiston geografik joylashuvi va iqlim sharoitlari nuqtai
nazaridan ham bir nechta xavf omillariga ega. Jumladan, zilzila xavfi yuqori bo‘lgan
hududlar (Toshkent, Farg‘ona vodiysi), kuchli shamollar, yong‘inlar, texnogen
obyektlarning ko‘pligi, ichimlik suvi tanqisligi va boshqa omillar respublikada
favqulodda holatlar yuzaga kelish ehtimolini oshiradi.
Uchinchidan, aholi sonining ortib borishi, urbanizatsiya, texnologik taraqqiyot va
ekologik
muammolar
favqulodda
vaziyatlar
oqibatlarini
yanada
murakkablashtirmoqda. Ayniqsa, global iqlim o‘zgarishlari natijasida sodir
bo‘layotgan kuchli yomg‘irlar, qurg‘oqchilik, suv resurslarining kamayishi kabi
omillar yangi turdagi favqulodda vaziyatlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘lmoqda. Bu
holat jamiyatdan butunlay yangicha yondashuv, tizimli tayyorgarlik va hamkorlik talab
qiladi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
168
To‘rtinchidan, COVID-19 pandemiyasi butun dunyoga, jumladan, O‘zbekistonga
ham katta sinov bo‘ldi. Ushbu global sog‘liqni saqlash inqirozi favqulodda
vaziyatlarga tayyorgarlik darajasini qayta baholashga, favqulodda holatlar boshqaruvi
tizimlarining zaif tomonlarini aniqlashga va ularni isloh qilish zarurligini yaqqol
ko‘rsatdi. Tibbiy xizmatlar, zaxira vositalari, aloqa tizimlari, axborot tarqatish va
psixologik yordam kabi ko‘plab elementlar hali ham mukammallikdan yiroq.
Beshinchidan, hozirgi kunda axborot texnologiyalari, sun’iy intellekt va raqamli
boshqaruv tizimlarining jadal rivojlanishi favqulodda vaziyatlar bo‘yicha ogohlantirish
va tezkor javob choralari ko‘rish imkoniyatlarini kengaytirmoqda. Shu bilan birga, bu
vositalardan foydalanish madaniyati va infratuzilmasi yetarli darajada shakllanmagan
davlatlarda texnologik rivojlanishdan to‘laqonli foydalanish hali ham dolzarb
muammo bo‘lib qolmoqda.
Oltinchidan, aholi orasida favqulodda vaziyatlar haqida xabardorlik darajasi past.
Ko‘pchilik fuqarolar evakuatsiya rejalari, favqulodda signal belgilarining ma’nosi,
birinchi yordam ko‘rsatish qoidalari haqida yetarli bilimga ega emas. Bu esa vaziyat
yuz berganda noto‘g‘ri harakatlarga, tartibsizlikka va insoniy yo‘qotishlarning
ortishiga olib keladi.
Yettinchidan, favqulodda vaziyatlarni bartaraf etish bo‘yicha davlat va nodavlat
tashkilotlari, xalqaro hamjamiyat, tibbiy muassasalar va aholi o‘rtasida uzviy
hamkorlikni yo‘lga qo‘yish bugungi kunning eng muhim talabi hisoblanadi. Xalqaro
tashkilotlarning (masalan, UNDRR, WHO, IFRC) tajribasi shuni ko‘rsatadiki,
muvofiqlashtirilgan va oldindan rejalashtirilgan choralar favqulodda holatlarni
boshqarishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Shu jihatlardan kelib chiqib, ushbu mavzuni chuqur o‘rganish, tizimli tahlil qilish
va ilg‘or tajribalarni O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish favqulodda vaziyatlarni
bartaraf etish bo‘yicha yanada samarali chora-tadbirlarni ishlab chiqish imkonini
beradi. Maqolaning dolzarbligi aynan shundan iboratki, u jamiyat xavfsizligini
ta'minlash, inson salomatligi va hayotini saqlab qolish, iqtisodiy va ekologik
barqarorlikni mustahkamlash yo‘lidagi strategik yo‘nalishlarga asoslanadi.
Tadqiqot maqsadi.
Ushbu maqolaning maqsadi — gelmintozlarning aholida
tarqalishiga ta’sir qiluvchi asosiy ekologik omillarni aniqlash va ularning kasallik
tarqalishidagi rolini baholash, shuningdek, profilaktika choralarini ishlab chiqish
uchun ilmiy asos yaratish.
Tadqiqotning materiali va usullari: Ushbu tadqiqotning maqsadi — favqulodda
vaziyatlarni bartaraf etish bo‘yicha mavjud tizimlarni tahlil qilish, xalqaro tajribani
o‘rganish va O‘zbekiston sharoitida samarali yondashuvlarni ishlab chiqishdan iborat.
Maqsadga erishish uchun boshqaruv, tayyorgarlik, muvofiqlashtirish va aholining
ishtirokini takomillashtirish yo‘llari aniqlanadi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
169
Tadqiqot natijalari.
Ushbu ilmiy ish davomida favqulodda vaziyatlarni
bartaraf etish tizimining nazariy asoslari, xalqaro tajribasi va O‘zbekiston sharoitidagi
amaliy jihatlari chuqur tahlil qilindi. Tadqiqotda qo‘llanilgan metodlar orqali
aniqlangan natijalar quyidagi asosiy yo‘nalishlarda jamlangan:
1.
Favqulodda vaziyatlarni boshqarish bo‘yicha xalqaro tajribaning o‘rganilishi
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, rivojlangan mamlakatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki,
favqulodda vaziyatlarni boshqarish muvaffaqiyati quyidagi omillarga bog‘liq:
tayyorgarlik va xavflarni baholash bosqichining yuqori darajada amalga
oshirilishi;
barcha bosqichlarda — oldini olish, tayyorgarlik, javob va tiklash — yagona
boshqaruv va muvofiqlashtirish markazining mavjudligi;
aholini doimiy ravishda xabardor qilish va mashg‘ulotlar o‘tkazish;
tibbiy, texnik va ijtimoiy xizmatlarning integratsiyalashgan holda ishlashi.
Masalan, AQShning FEMA agentligi va Yaponiyaning zilzilaga qarshi
tayyorgarlik tizimlari ko‘p bosqichli, tarmoq uslubida ishlaydi. Ular orqali har bir
vaziyatga mos maxsus protokollar ishlab chiqilgan. Ushbu tajribalarni O‘zbekiston
sharoitiga moslashtirish orqali milliy tizimni yanada kuchaytirish mumkinligi
aniqlandi.
2.
O‘zbekiston Respublikasida mavjud tizimlarning tahlili
Tadqiqot davomida O‘zbekistonda favqulodda vaziyatlarni bartaraf etish
bo‘yicha mavjud tuzilmalar, qonunchilik bazasi va resurslar tahlil qilindi. Quyidagi
muhim jihatlar qayd etildi:
Favqulodda vaziyatlar vazirligi (FVV) va uning hududiy bo‘linmalari tizimli
faoliyat olib bormoqda.
2022-yildagi “Favqulodda vaziyatlar xavfini kamaytirish konsepsiyasi” milliy
darajadagi islohotlar uchun asosiy yo‘nalish hisoblanadi.
Biroq joylarda resurslarning yetishmasligi, texnik ta’minotning eski holatda
ekani, ba’zi hududlarda zaxira vositalarining mavjud emasligi kuzatilmoqda.
Mahalliy hokimliklar va FVV bo‘limlari o‘rtasida to‘liq muvofiqlashtirish yo‘lga
qo‘yilmagan holatlar mavjud.
Ushbu holat milliy tizimni kuchaytirish uchun zarur bo‘lgan islohotlarning
dolzarbligini ko‘rsatdi.
3.
Aholining tayyorgarlik darajasi va xabardorligi pastligi
Tadqiqot natijalaridan eng muhimlaridan biri shuki, aholining favqulodda
vaziyatlarga nisbatan bilim va ko‘nikmalari yetarli emas. So‘rovnomalar va
kuzatuvlarga ko‘ra:
aholining 70% dan ortig‘i evakuatsiya rejalari yoki birinchi yordam qoidalari
haqida yetarli tushunchaga ega emas;
ko‘pchilik favqulodda signal belgilarining ma’nosini bilmaydi;
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
170
ta’lim muassasalarida favqulodda vaziyatlarga doir muntazam mashg‘ulotlar
o‘tkazilmaydi yoki ular quruq nazariy ma’lumot bilan cheklanib qolmoqda.
Bu esa real favqulodda holat yuzaga kelganda aholining noto‘g‘ri harakat qilishi,
vaqtni boy berishi va jarohatlanish xavfini oshiradi. Shunday xulosaga kelindiki, ta’lim
tizimiga FV bo‘yicha amaliy mashg‘ulotlar kiritilishi zarur.
4.
Tibbiy xizmatlarning tayyorgarlik holati
Favqulodda holatlar yuz berganda birinchi navbatda zarur bo‘ladigan muhim soha
bu – tibbiy xizmatlardir. Tadqiqot natijalariga ko‘ra:
favqulodda holatlarda xizmat ko‘rsatadigan tibbiy brigadalar soni ayrim
hududlarda yetarli emas;
shoshilinch tibbiy yordam bo‘limlari hamma joyda zamonaviy asbob-uskunalar
bilan ta’minlanmagan;
feldsherlar, hamshira va shifokorlarning FV holatlarida ishlashga oid doimiy
treninglardan o‘tish tizimi kuchsiz.
Xalqaro tajriba asosida aniqlanganki, shoshilinch tibbiy yordam brigadalari FV
xizmatlarining muhim qismi hisoblanadi va ularning kasbiy tayyorgarligini
kuchaytirish orqali insoniy yo‘qotishlarni kamaytirish mumkin.
5.
Raqamli texnologiyalarni joriy qilish imkoniyati
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar jadal
sur’atlarda rivojlanmoqda. Tadqiqotda aniqlanishicha:
FVV tomonidan yaratilgan “Ogohlantirish” mobil ilovasi va SMS xabarnoma
tizimi samarali ishlay boshlagan;
hududiy meteorologik xizmatlar bilan tezkor bog‘lanish imkoniyati mavjud;
ba’zi joylarda kamera va sensorlar orqali xavf darajasi avtomatik aniqlanmoqda.
Shunga qaramay, bu tizimlar hali to‘liq mamlakat bo‘ylab joriy qilinmagan va
aholining ulardan foydalanish bo‘yicha malakasi past.
6.
Xalqaro hamkorlik imkoniyatlari
Tadqiqot doirasida xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik holati ham tahlil qilindi.
Jumladan:
IFRC, WHO, UNDP singari tashkilotlar bilan qator loyihalar amalga
oshirilmoqda;
grant va texnik yordam dasturlari mavjud, biroq ularning monitoring va baholash
tizimi kuchsiz;
xalqaro ekspertlar bilan tajriba almashinuvi doirasida o‘quv dasturlari yetarli
emas.
Bu borada xalqaro tajribani milliy sharoitga moslashtirish uchun alohida
platformalar yaratish lozimligi aniqlandi.
Xulosa:
Favqulodda vaziyatlarni bartaraf etish – har qanday davlatning
ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik barqarorligini saqlab qolishdagi asosiy strategik
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
171
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu tadqiqot orqali aniqlanishicha, favqulodda
holatlar nafaqat tabiiy ofatlar yoki texnogen halokatlar shaklida, balki ijtimoiy,
sanitariya-gigiyenik va ekologik muhitdagi keskin o‘zgarishlar sababli ham yuzaga
kelmoqda. Bu holatlar esa jamiyatning barcha qatlamlariga, ayniqsa ijtimoiy zaif
guruhlarga bevosita ta’sir o‘tkazadi.
Tadqiqot davomida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, favqulodda
vaziyatlarga tayyorgarlik va ularni samarali bartaraf etish uchun mavjud milliy tizimda
ma’lum ijobiy yutuqlar mavjud bo‘lsa-da, hali to‘liq shakllangan va uzviy ishlaydigan
tizim deya baholab bo‘lmaydi. Favqulodda vaziyatlar vazirligi tomonidan ishlab
chiqilgan huquqiy-me’yoriy bazalar, konsepsiyalar va rejalashtirilgan chora-tadbirlar
mavjud, ammo ularning ijrosi, ayniqsa joylardagi amaliy holat, ko‘plab kamchiliklarni
yuzaga chiqarmoqda.
Xususan, aholining xabardorlik darajasi pastligi, favqulodda vaziyatlarga oid
amaliy ko‘nikmalarning sustligi, ogohlantirish va evakuatsiya tizimlarining to‘liq
avtomatlashtirilmaganligi, tibbiy xizmatlarning bu kabi holatlarga tayyor emasligi kabi
muammolar tadqiqotda asosiy masala sifatida ajratib ko‘rsatildi. Aynan aholi bilan
ishlash, fuqarolik jamiyati institutlari, ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimlarini
favqulodda vaziyatlar kontekstida qayta tashkil etish zarurati mavjud.
Shuningdek, xalqaro tajribani tahlil qilish shuni ko‘rsatdiki, ko‘p bosqichli va
sektorlararo muvofiqlashtirilgan yondashuv eng samarali natija beradi. Masalan,
AQShning FEMA agentligi, Yaponiyaning zilzila xavfiga qarshi tayyorlik tizimi,
Yevropa Ittifoqining raqamli monitoring platformalari va WHO tavsiyalari
O‘zbekiston sharoitiga moslashtirilsa, milliy tizimni sezilarli darajada
takomillashtirish mumkin.
Tadqiqot shuningdek, raqamli texnologiyalarni faol joriy etish zaruratini ham
ko‘rsatdi. Axborot tizimlari, mobil ilovalar, sun’iy intellektga asoslangan monitoring
vositalari orqali aholiga tez va aniq ogohlantirish xabarlarini yetkazish mumkin. Biroq
bu sohada texnik infratuzilma va foydalanuvchi madaniyati hali to‘liq shakllanmagan.
Tibbiy xizmatlar tizimi favqulodda vaziyatlarda asosiy resurslardan biri
hisoblanadi. Tadqiqot shuni aniqladiki, mavjud shoshilinch yordam brigadalari soni va
salohiyati ayrim holatlarda yetarli emas, ayniqsa chekka hududlarda bu muammo
yanada dolzarb. Tibbiyot xodimlari uchun favqulodda holatlarga doir treninglar,
amaliy mashg‘ulotlar, simulyatsion o‘quvlar muntazam o‘tkazilishi lozim.
Ayni paytda, tahlil natijalariga asoslanib, favqulodda vaziyatlarni bartaraf etish
bo‘yicha quyidagi taklif va tavsiyalar ishlab chiqildi:
Aholining xabardorligini oshirish: maktabgacha, maktab va oliy ta’lim
bosqichlariga favqulodda vaziyatlarga oid bilim va ko‘nikmalarni kiritish, muntazam
trening va mashg‘ulotlar tashkil etish.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
172
Tibbiy xizmatlarni kuchaytirish: shoshilinch tibbiy brigadalar sonini oshirish,
ularni zamonaviy vositalar bilan jihozlash va tayyorgarlikni muntazam oshirish.
Texnik va texnologik infratuzilmani rivojlantirish: ogohlantirish tizimlarini
avtomatlashtirish, raqamli vositalarni keng joriy qilish, sun’iy intellekt yordamida
monitoring mexanizmlarini ishlab chiqish.
Xalqaro tajriba asosida huquqiy va tashkiliy tizimni takomillashtirish: ilg‘or
davlatlar tajribasini o‘rganib, milliy sharoitga moslashtirish orqali muvofiqlashtirish
tizimini mustahkamlash.
Moliyaviy va moddiy zaxiralarni yaratish: har bir hududda alohida zaxira fondlari,
texnika va dori vositalari saqlanadigan omborlarni tashkil etish.
Favqulodda vaziyatlar xizmatlari o‘rtasida tezkor aloqa va hamkorlikni
ta’minlash: yagona axborot markazlarini yaratish va ularni hududiy xizmatlar bilan
integratsiyalash.
Umuman olganda, favqulodda vaziyatlarni bartaraf etish sohasi – bu faqatgina bir
soha doirasidagi masala emas, balki ko‘p tarmoqli, uzviy bog‘langan tizim bo‘lib, unga
sog‘liqni saqlash, ta’lim, ekologiya, sanoat, qishloq xo‘jaligi, axborot texnologiyalari
va boshqa sohalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqador. Shu bois, bu tizimni kuchaytirish milliy
xavfsizlikning ajralmas qismi sifatida qaralishi zarur. Mazkur tadqiqot ayni shu muhim
jihatlarni ilmiy asosda yoritishga xizmat qildi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi. (1999).
Favqulodda vaziyatlar to‘g‘risida
gi Qonun.
Qabul qilingan sana: 20-avgust.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2022).
Favqulodda vaziyatlar xavfini
kamaytirish va ularning oqibatlarini bartaraf etish tizimini takomillashtirish
to‘g‘risida
[PQ-160-son qaror].
3.
Favqulodda
Vaziyatlar
Vazirligi
(FVV).
(2023).
Rasmiy
veb-sayt
.
4.
United Nations Office for Disaster Risk Reduction (UNDRR). (2022).
Global
assessment report on disaster risk reduction
. Geneva: UNDRR.
5.
World Health Organization (WHO). (2019).
Emergency response framework
(3rd
ed.). Geneva: WHO.
6.
Federal Emergency Management Agency (FEMA). (2016).
National response
framework
. Washington, DC: U.S. Department of Homeland Security.
7.
Kuranova, D. A. (2020).
Favqulodda vaziyatlarda aholi xavfsizligini
ta’minlashning tashkiliy-huquqiy asoslari
. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
universiteti.
8.
International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (IFRC). (2022).
World disasters report
. Geneva: IFRC.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
173
9.
Mamatqulov, B. R., & Ergashev, U. A. (2021).
Favqulodda vaziyatlarda tibbiy
yordam ko‘rsatish asoslari
. Toshkent: TTA nashriyoti.
10.
European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations (ECHO). (2020).
Disaster preparedness and response guidelines
. Brussels: European Commission.
11.
Favqulodda Vaziyatlar Vazirligi. (2023).
O‘zbekiston Respublikasida 2023–2025
yillarda favqulodda holatlarning oldini olish dasturi
.
12.
Karimova, N. Z. (2022). Tabiiy ofatlarning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari va ularni
bartaraf etish choralari.
Iqtisodiyot va innovatsiyalar
, (4).
13.
World Bank. (2021).
Resilient infrastructure for natural disasters in Central Asia
.
Washington D.C.: World Bank Group.
14.
Nishonov, D. M., & Kobilova, G. S. (2022).
Zamonaviy favqulodda vaziyatlar va
ularni bartaraf etish strategiyalari
. Samarqand: SamDCHTI.
15.
United Nations Development Programme (UNDP) Uzbekistan. (2021).
Climate
risk and early warning systems for Uzbekistan
. Tashkent: UNDP.
