“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
139
KOMPYUTER JINOYATLARI VA KIBERXAVFSIZLIK
Kamola Xusanboyeva Nig’matjonovna
Toshkent “Temurbeklar maktabi” Harbiy akademik litseyi
Informatika fani o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada zamonaviy axborot texnologiyalari rivojlanishi
bilan birga vujudga kelayotgan kompyuter jinoyatlari va ularga qarshi kurashish
muammolari yoritilgan. Kompyuter jinoyatlari tushunchasi, ularning turlari, sodir
etilish usullari va global miqyosda xavfsizlik tahdidlari tahlil qilinadi. Shu bilan birga,
kiberxavfsizlik tamoyillari, himoya mexanizmlari, xalqaro tajribalar hamda
O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar o‘rganiladi. Maqolada
foydalanuvchilarning axborot xavfsizligini ta’minlash, kiberhujumlarga qarshi
immunitetni shakllantirish va raqamli madaniyatni rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar
berilgan.
Kalit so‘zlar:
kompyuter jinoyatlari, kiberxavfsizlik, axborot xavfsizligi,
kiberhujum,
raqamli
tahdidlar,
antivirus,
ma’lumotlarni
himoyalash,
kiberjinoyatchilik, raqamli madaniyat.
Zamonaviy maktablarda kompyuter darslariga kiberxavfsizlik elementlarini
kiritish orqali o‘quvchilarga real hayotda qanday xavflar mavjudligini ko‘rsatish
mumkin. Masalan, o‘quvchilarga soxta elektron pochta xabarlari yuborilib, ular
phishingni qanday aniqlash bo‘yicha o‘z qarorlarini chiqarishadi. Bu orqali ular
xatolarni amalda ko‘rib, to‘g‘ri yo‘lni o‘rganishadi.
Oila a’zolari uchun maxsus kiberxavfsizlik kunlarini tashkil etish ham
foydalidir. Bu kunlarda ota-onalar va bolalar birgalikda onlayn xavfsizlik haqida
suhbatlashishadi, birgalikda parollarni yangilashadi va har bir qurilmada xavfsizlik
sozlamalarini ko‘rib chiqishadi. Bu nafaqat bilim, balki oilaviy madaniyat darajasida
xavfsizlikni mustahkamlaydi.
Mahalliy hokimiyatlar tomonidan kutubxona va internet kafelarda "xavfsiz
internet" burchaklari tashkil qilinadi. Ushbu burchaklarda foydalanuvchilarga
kiberxavfsizlik bo‘yicha qisqa ko‘rsatmalar, eslatmalar va amaliy maslahatlar taqdim
etiladi. Internetdan foydalanayotganda oddiy foydalanuvchi o‘zini qanday himoyalashi
kerakligi haqida tushuncha hosil qiladi.
Kichik biznes egalari uchun interaktiv seminarlar tashkil qilinadi, unda
ishtirokchilar o‘zlarining real saytlariga tahdidli hujumlar misolida zaif tomonlarini
aniqlaydilar. Bu seminarlar davomida ularga xavfsizlik devorlari, ikki bosqichli
autentifikatsiya va boshqa himoya vositalarini qanday joriy etish bo‘yicha amaliy
ko‘nikmalar beriladi.
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
140
Oliy o‘quv yurtlarida axborot xavfsizligi bo‘yicha talabalarga mo‘ljallangan
maxsus laboratoriyalar tashkil etiladi. Bu laboratoriyalarda talabalar real tahdidlar
ssenariysi asosida tarmoqni himoya qilish, zararli dasturlarni aniqlash va
zararsizlantirishni mashq qilishadi.
Jamoat joylarida, ayniqsa metro, avtovokzal yoki banklarda raqamli xavfsizlikka
oid infografik stendlar o‘rnatiladi. Bu orqali oddiy foydalanuvchi mobil telefon yoki
bank kartasidan foydalanganda qanday ehtiyot choralarini ko‘rishi kerakligini anglab
yetadi.
Barcha amaliy yondashuvlar foydalanuvchini faqat nazariy emas, balki hayotda
yuzaga keladigan tahdidlarga qarshi tayyorlaydi. Shuning uchun kiberxavfsizlikni
kundalik turmush qismiga aylantirish muhimdir.
Quyida “Kompyuter jinoyatlari va kiberxavfsizlik” mavzusiga mos kreativ
amaliy misollar jadval ko‘rinishida taqdim etiladi. Barcha misollar faqat amaliy va real
hayotga yaqin tarzda yoritilgan:
Amaliy holat
Kreativ amaliy yechim
Maktab o‘quvchilari kiberhujum haqida
faqat nazariy bilimga ega
Maktabda phishing xatlarini tanib olish bo‘yicha
interaktiv o‘yin o‘tkazish
Uyda internetdan foydalanadigan bolalar
tasodifiy reklama havolalarini bosadi
Ota-onalar bilan birgalikda "xavfsiz internet" kuni
tashkil etib, noto‘g‘ri bosish natijalarini amalda
ko‘rsatish
Tadbirkor o‘z saytining himoyasizligini
bilmaydi
Tadbirkorlar uchun “saytingni sinab ko‘r” nomli ochiq
treninglar o‘tkazish
Jamoat joylarida Wi-Fi orqali
foydalanuvchi ma’lumotlari o‘g‘irlanadi
Metro va kutubxonalarda “ochiq Wi-Fi xavfi” bo‘yicha
infografik va QR-kodli ogohlantiruvchi stendlar
joylashtirish
Talabalar kompyuter jinoyatlarini faqat
darslikda o‘rganadi
Virtual laboratoriya orqali kiberjinoyatchi izlarini
aniqlash bo‘yicha rolli o‘yinlar tashkil etish
Internet foydalanuvchilari kuchli parol
tuzishni bilmaydi
“Parolingga baho ber” onlayn simulyatsiyasini ishlab
chiqish va ijtimoiy tarmoqlarda ulashish
Ish joylarida parollar bir necha yildan
beri o‘zgartirilmagan
Har oyda “Parol yangilash kuni” tashkil etish va
jamoaviy rag‘batlantirish tizimini joriy qilish
Kichik korxonalarda xavfsizlik siyosati
mavjud emas
Kiberxavfsizlik siyosatini avtomatik yaratadigan
interaktiv platforma orqali korxonaga mos siyosat
yaratish
Kiberxavfsizlik sohasida eng muhim omillardan biri bu — foydalanuvchilarning
ongini shakllantirishdir. Ko‘pchilik texnik himoya vositalariga tayanadi, biroq
foydalanuvchi o‘zi ehtiyot bo‘lmasa, eng zamonaviy himoya tizimi ham samarasiz
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
141
bo‘ladi. Shu sababli, kiberxavfsizlikni oddiy foydalanuvchilar uchun tushunarli,
amaliy, va kundalik hayotga yaqin shaklda tushuntirish zarur.
Masalan, maktab o‘quvchilariga kompyuter xavfsizligi haqida dars o‘qitishda
ularga quruq nazariya emas, balki hayotiy vaziyatlar taqdim etilishi kerak.
O‘quvchilarga "Do‘stingizdan shubhali havola keldi, nima qilasiz?" degan
ssenariy beriladi. Har bir o‘quvchi o‘z fikrini bildiradi, keyin esa real hayotda qanday
xavf tug‘ilishi mumkinligi muhokama qilinadi. Bu amaliy yondashuv orqali bolalar
bexosdan zararli linkni ochish xavfini anglaydilar.
Tadbirkorlar uchun esa o‘z faoliyatiga mos bo‘lgan xavf-xatarlar asosida
interaktiv treninglar tashkil etish mumkin. Ularga “agar saytingizga
foydalanuvchilarning ma’lumotlari o‘g‘irlansa, mijozlar ishonchini qanday tiklaysiz?”
degan holat beriladi. Bu orqali biznes egalari kiberxavfsizlik nafaqat texnik masala,
balki obro‘ va ishonch bilan bog‘liq ekanini anglaydilar.
Oila a’zolarining raqamli savodxonligini oshirish uchun esa har hafta “xavfsiz
internet” kuni joriy etilishi mumkin. Bu kunda bolalar ota-onasiga mobil telefon
xavfsizligi, xavfsiz parol tuzish, va ijtimoiy tarmoqlarda shaxsiy ma’lumotlarni oshkor
qilmaslik haqida tushuntirish beradilar. Bu ikki yoqlama o‘rganishga olib keladi:
bolalar mustahkamlaydi, kattalar esa yangilikni o‘rganadilar.
Yana bir samarali usul raqamli jinoyatlar haqidagi qisqa animatsion roliklar
yaratish. Masalan, bir multfilmda bola o‘zining fotosuratini notanish odamlarga
yuboradi va keyinchalik bu rasm turli soxta akkauntlarda paydo bo‘ladi. Bu orqali
tomoshabinlar vizual tarzda muammoni tushunadilar va ehtiyotkorlikni o‘rganadilar.
Kiberxavfsizlik sohasida zamonaviy texnologiyalarni o‘qitishda ham kreativlik
muhim. Talabalar yoki yosh mutaxassislar bilan simulyatsiya darslari tashkil etiladi.
Ularga soxta veb-sahifalarni aniqlash, tarmoq orqali hujumni bartaraf qilish yoki
zararli fayllarni ajratib olish topshiriqlari beriladi. Bu nazariyani emas, real hayotdagi
refleks va tezkor qaror chiqarish qobiliyatini rivojlantiradi.
Bundan tashqari, jamoaviy musobaqalar orqali foydalanuvchilarda xavfsizlik
muammolariga e’tibor kuchaytiriladi. Masalan, “Eng kuchli parol” tanlovi tashkil
etilib, ishtirokchilar o‘z parolini yaratadi va maxsus tizim ularning parolini baholaydi.
Bu orqali foydalanuvchilar kuchli parol tuzish sirlarini o‘zlashtiradilar.
Xulosa qilib aytganda, kompyuter jinoyatlari va kiberxavfsizlik masalalarini
yoritishda faqat texnik bilimlar yetarli emas. Bu sohani hayotiy misollar, real
vaziyatlar, kreativ mashg‘ulotlar, va hissiy tajriba orqali o‘rgatish samaradorlikni
oshiradi. Har bir foydalanuvchi o‘zini raqamli muhitda xuddi haqiqiy dunyodagidek
ehtiyot qilishni o‘rganishi zarur va bu faqat amaliy yondashuv orqali mumkin.
XULOSA
Zamonaviy raqamli dunyoda kompyuter jinoyatlari va kiberxavfsizlik masalalari
nafaqat texnik mutaxassislar, balki har bir foydalanuvchi uchun muhim ahamiyat kasb
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-3027
_SJIF:
5.449
https://scientific-jl.com/ped
Volume-84, Issue-1, June -2025
142
etadi. Axborot texnologiyalarining keng qo‘llanilishi bilan birga kiberjinoyatlar ham
turli shakllarda rivojlanmoqda. Shuning uchun jamiyatda raqamli madaniyatni
shakllantirish, kiberxavfsizlik bo‘yicha savodxonlikni oshirish va har bir
foydalanuvchini himoya mexanizmlaridan xabardor qilish dolzarb vazifaga aylangan.
Kiberxavfsizlikni ta’minlash faqat dasturiy ta’minot bilan emas, balki
foydalanuvchilarning ongli yondashuvi, doimiy ogohligi va amaliy ko‘nikmalari bilan
mustahkamlanadi. Shu ma’noda, interaktiv treninglar, amaliy mashg‘ulotlar, o‘quv
simulyatsiyalari va raqamli gigiyena tadbirlari orqali keng jamoatchilikning ishtirokini
ta’minlash muhimdir.
Xulosa qilib aytganda, kompyuter jinoyatlariga qarshi kurashda har bir
insonning ishtiroki, ongli harakati va xavfsizlikka bo‘lgan shaxsiy munosabati hal
qiluvchi rol o‘ynaydi. Bu esa faqat nazariy emas, balki amaliy, ijodiy va samarali
yondashuvlar orqali amalga oshirilishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Karimov A. R. – Axborot xavfsizligi asoslari, Toshkent: “Fan va texnologiya”
nashriyoti, 2020.
2.
Usmonov B. T. – Kompyuter xavfsizligi va axborot himoyasi, Toshkent:
“Iqtisodiyot” nashriyoti, 2019.
3.
To‘xtayev Sh. Sh. – Raqamli texnologiyalar va kiberxavfsizlik, Toshkent:
“Nuroniy” nashriyoti, 2021.
4.
Qodirov N. N. – Kiberjinoyatlar va ularning oldini olish usullari, Toshkent: “Yangi
asr avlodi”, 2022.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini
rivojlantirish vazirligi – Axborot xavfsizligi bo‘yicha metodik qo‘llanma,
Toshkent, 2023.
